Skip to main content

सृष्टि खण्ड · अध्याय 67

बल-नमुचि वध

अध्याय 66अध्याय-सूचीअध्याय 68

श्लोक 1 (padma.1.67.1)

व्यास उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु दैत्येंद्रो हिरण्याक्षो महाबलः। सरोषश्चातिताम्राक्षो ह्यसुरानादिदेश ह

vyāsa uvāca. etacchrutvā tu daityeṁdro hiraṇyākṣo mahābalaḥ. saroṣaścātitāmrākṣo hyasurānādideśa ha

व्यास जी ने कहा — यह सुनकर महाबली दैत्येंद्र हिरण्याक्ष, अत्यंत क्रोध से रक्ताभ नेत्रों वाला होकर, असुरों को आदेश देने लगा—

श्लोक 2 (padma.1.67.2)

स्वयं गच्छामि युद्धाय देवानां विजिघांसया। नागच्छंति न युद्ध्यंते तेन मार्गाद्विशन्त्वितः

svayaṁ gacchāmi yuddhāya devānāṁ vijighāṁsayā. nāgacchaṁti na yuddhyaṁte tena mārgādviśantvitaḥ

'—मैं स्वयं देवताओं का वध करने की इच्छा से युद्ध के लिए जा रहा हूँ। जो न आएँ, जो युद्ध न करें, वे यहाँ से मार्ग छोड़ दें।'

श्लोक 3 (padma.1.67.3)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं शेषा दैत्यगणाधिपाः। युद्धाय प्रययुः सर्वे शूलपाशातिपंडिताः

etacchrutvā tu vacanaṁ śeṣā daityagaṇādhipāḥ. yuddhāya prayayuḥ sarve śūlapāśātipaṁḍitāḥ

यह वचन सुनकर शेष समस्त दैत्य-गणाधिपति, जो त्रिशूल और पाश में अत्यंत निपुण थे, युद्ध के लिए चल पड़े।

श्लोक 4 (padma.1.67.4)

अधिकं पूर्वसैन्याश्च तथा शतगुणैरपि। निरंतरं तथाकाशं प्रययुर्युद्धकांक्षिणः

adhikaṁ pūrvasainyāśca tathā śataguṇairapi. niraṁtaraṁ tathākāśaṁ prayayuryuddhakāṁkṣiṇaḥ

उनकी सेना पहले से भी सौ गुना अधिक होकर, युद्ध की कामना से, आकाश को निरंतर भरते हुए आगे बढ़ी।

श्लोक 5 (padma.1.67.5)

ततो रुद्रास्स साध्याश्च विश्वे च वसवस्तथा। स्कंदश्च गणपश्चैव विष्णुजिष्णुपुरोगमाः

tato rudrāssa sādhyāśca viśve ca vasavastathā. skaṁdaśca gaṇapaścaiva viṣṇujiṣṇupurogamāḥ

तब रुद्रगण, साध्यगण, विश्वेदेव तथा वसुगण, और स्कंद तथा गणप भी, विष्णु और जिष्णु (इंद्र) को आगे किए हुए—

श्लोक 6 (padma.1.67.6)

सर्वे योद्धुं गतास्ते च हृष्टा रणसमुत्सुकाः। एतस्मिन्नंतरे युद्धं देवदानवयोरपि

sarve yoddhuṁ gatāste ca hṛṣṭā raṇasamutsukāḥ. etasminnaṁtare yuddhaṁ devadānavayorapi

—सभी हर्षित तथा युद्धोत्सुक होकर युद्ध के लिए चल पड़े। इसी बीच देवताओं और दानवों के बीच ऐसा युद्ध छिड़ गया—

श्लोक 7 (padma.1.67.7)

न भूतं न श्रुतं पूर्वं सर्वलोकभयंकरम्। शस्त्रास्त्रैबर्हुधा युक्तं शिशिरेणेव काननम्

na bhūtaṁ na śrutaṁ pūrvaṁ sarvalokabhayaṁkaram. śastrāstraibarhudhā yuktaṁ śiśireṇeva kānanam

—जैसा न पहले कभी हुआ था और न सुना गया था — सर्वलोक-भयंकर, नाना प्रकार के शस्त्रास्त्रों से आच्छादित, मानो शिशिर ऋतु से आच्छादित वन हो।

श्लोक 8 (padma.1.67.8)

धरां स्वर्गौक आकाशं संरुध्य युद्धमाबभौ। अन्योन्यं जघ्नुराकाशे तथान्योन्यं महीतले

dharāṁ svargauka ākāśaṁ saṁrudhya yuddhamābabhau. anyonyaṁ jaghnurākāśe tathānyonyaṁ mahītale

धरती, स्वर्ग तथा आकाश को घेरकर वह युद्ध प्रज्वलित हो उठा; वे आकाश में भी एक-दूसरे पर प्रहार करते और भूतल पर भी।

श्लोक 9 (padma.1.67.9)

शक्तिभिर्मुसलैर्भल्लैर्बहुभिः शरवृष्टिभिः। दारुणैः खड्गपातैश्च तथा चक्रपरःश्वधैः

śaktibhirmusalairbhallairbahubhiḥ śaravṛṣṭibhiḥ. dāruṇaiḥ khaḍgapātaiśca tathā cakraparaḥśvadhaiḥ

शक्तियों, गदाओं, भल्लों तथा बाणों की अनेक वर्षाओं से; भीषण तलवार के प्रहारों से तथा चक्रों और परशुओं से—

श्लोक 10 (padma.1.67.10)

अन्यायुधैश्च विविधैर्निर्जघ्नुस्ते परस्परम्। अभवन्घोररूपाणि धराकाशे व्ययानि च

anyāyudhaiśca vividhairnirjaghnuste parasparam. abhavanghorarūpāṇi dharākāśe vyayāni ca

—तथा अन्य विविध शस्त्रों से वे परस्पर प्रहार करने लगे; धरती और आकाश में भयंकर तथा विनाशकारी दृश्य उपस्थित हो गए।

श्लोक 11 (padma.1.67.11)

शस्त्रैः शरैरसृक्पातैः कंकवायसजंबुकैः। यथा मुसलधाराभिर्घना वर्षंति लोहितम्

śastraiḥ śarairasṛkpātaiḥ kaṁkavāyasajaṁbukaiḥ. yathā musaladhārābhirghanā varṣaṁti lohitam

शस्त्रों और बाणों से रक्त की धाराएँ बहने लगीं, जिनके इर्द-गिर्द गिद्ध, कौवे तथा सियार मंडराने लगे; जैसे घने मेघ मूसलाधार वर्षा करते हैं, वैसे ही रक्त की वर्षा होने लगी—

श्लोक 12 (padma.1.67.12)

तथैव क्षतजैः स्रस्तैः स्वाङ्गाच्च देवदानवाः। केचित्पतंति मुह्यंति स्खलंति च हसंति च

tathaiva kṣatajaiḥ srastaiḥ svāṅgācca devadānavāḥ. kecitpataṁti muhyaṁti skhalaṁti ca hasaṁti ca

—इसी प्रकार अपने ही अंगों से बहते रक्त से लथपथ होकर देवता और दानव कुछ गिर पड़ते, कुछ मूर्च्छित होते, कुछ लड़खड़ाते और कुछ [मोहवश] हँसते—

श्लोक 13 (padma.1.67.13)

मुंचंति चार्तनादांश्च सिंहनादं मुहुर्मुहुः। केषांचिद्बाहवश्छिन्नाश्छिन्नपादास्तथापरे

muṁcaṁti cārtanādāṁśca siṁhanādaṁ muhurmuhuḥ. keṣāṁcidbāhavaśchinnāśchinnapādāstathāpare

—कुछ पीड़ा से चीत्कार करते और कुछ बार-बार सिंह-गर्जना करते; किन्हीं की भुजाएँ कट गईं तो किन्हीं के पैर कट गए।

श्लोक 14 (padma.1.67.14)

छिन्नपार्श्वोदराः केचिन्निपेतुः शतशो भुवि। कोटिकोटिसहस्राणि गजवाज्यसुराणि च

chinnapārśvodarāḥ kecinnipetuḥ śataśo bhuvi. koṭikoṭisahasrāṇi gajavājyasurāṇi ca

किन्हीं के पार्श्व और उदर कट गए और वे सैकड़ों की संख्या में भूमि पर गिर पड़े। करोड़ों-करोड़ हाथी, घोड़े तथा असुर—

श्लोक 15 (padma.1.67.15)

अपतन्धरणीपृष्ठे रक्तौघे बहुधा भुवि। ततस्तु धरणीपृष्ठे त्वभवल्लोहितार्णवः

apatandharaṇīpṛṣṭhe raktaughe bahudhā bhuvi. tatastu dharaṇīpṛṣṭhe tvabhavallohitārṇavaḥ

—भूतल पर, चारों ओर बहते रक्त-प्रवाह में गिर पड़े। तब धरातल पर रक्त का सागर बन गया।

श्लोक 16 (padma.1.67.16)

विपरीतास्ततो नद्यः सद्यस्तत्र विसुस्रुवुः। तृणकाष्ठपरास्तत्र शक्तयो दारुसंचयाः

viparītāstato nadyaḥ sadyastatra visusruvuḥ. tṛṇakāṣṭhaparāstatra śaktayo dārusaṁcayāḥ

वहाँ की नदियाँ तत्काल उलटी दिशा में बहने लगीं। वहाँ शक्तियाँ (भाले) तिनकों और लकड़ी के ढेर के समान [बहने लगीं]—

श्लोक 17 (padma.1.67.17)

मुद्गरा मुसलाः शूला मकराद्या भवंति च। जयंतिका ध्वजा मीनाः कमठाश्चर्मकायकाः

mudgarā musalāḥ śūlā makarādyā bhavaṁti ca. jayaṁtikā dhvajā mīnāḥ kamaṭhāścarmakāyakāḥ

—और मुद्गर, गदाएँ तथा त्रिशूल मगरमच्छों के समान बन गए; ध्वजाएँ छोटी मछलियों के समान तथा ढालें कछुओं के शरीर के समान हो गईं।

श्लोक 18 (padma.1.67.18)

शरादिभिर्महोष्ट्रैश्च निरुद्धाः प्रचुरैस्तथा। केशचामरशैवालाः संपूर्णास्तास्ततःस्ततः

śarādibhirmahoṣṭraiśca niruddhāḥ pracuraistathā. keśacāmaraśaivālāḥ saṁpūrṇāstāstataḥstataḥ

बाणों तथा असंख्य विशाल ऊँटों [के शवों] से अवरुद्ध होकर, वे नदियाँ यहाँ-वहाँ केशों की काई तथा चँवरों से भर गईं।

श्लोक 19 (padma.1.67.19)

पतद्भिश्च तथान्यैश्च विविधैः क्षतजार्णवः। तदा वसुंधरा सर्वा सशैलवनकानना

patadbhiśca tathānyaiśca vividhaiḥ kṣatajārṇavaḥ. tadā vasuṁdharā sarvā saśailavanakānanā

इस प्रकार गिरते हुए योद्धाओं तथा अन्य विविध वस्तुओं से वह रक्त-सागर [और भी विस्तृत हो गया]; तब पर्वतों, वनों तथा कुंजों सहित समस्त पृथ्वी—

श्लोक 20 (padma.1.67.20)

रुधिरौघा महाघोरा सर्वलोकभयंकरा। स्कंदस्य शक्तिपातेन गता दैत्या यमक्षयम्

rudhiraughā mahāghorā sarvalokabhayaṁkarā. skaṁdasya śaktipātena gatā daityā yamakṣayam

—रक्त की भीषण, सर्वलोक-भयंकर धारा बन गई। स्कंद की शक्ति के प्रहार से अनेक दैत्य यमलोक को प्राप्त हुए।

श्लोक 21 (padma.1.67.21)

पर्शुना परमेणैव अग्निनाग्निशिखैः शरैः। वरुणस्य च पाशेन बद्धा मग्ना यमक्षये

parśunā parameṇaiva agnināgniśikhaiḥ śaraiḥ. varuṇasya ca pāśena baddhā magnā yamakṣaye

सर्वोत्तम परशु से, अग्नि से, अग्निशिखा-युक्त बाणों से तथा वरुण के पाश से बँधकर अनेक यमलोक में डूब गए।

श्लोक 22 (padma.1.67.22)

येषां पुत्रैश्च पौत्रैश्च पुरोगैः सचिवैस्तथा। निपातिताश्च दैतेयाः शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः

yeṣāṁ putraiśca pautraiśca purogaiḥ sacivaistathā. nipātitāśca daiteyāḥ śaraśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ

वे दैत्य अपने पुत्रों, पौत्रों, सेनापतियों तथा मंत्रियों सहित बाणों, शक्तियों और ऋष्टियों (भालों) की वर्षा से गिरा दिए गए—

श्लोक 23 (padma.1.67.23)

ग्रहैश्च श्वसनैरेव यक्षगंधर्वकिन्नरैः। महत्या गदया चैव कुबेरेण च धीमता

grahaiśca śvasanaireva yakṣagaṁdharvakinnaraiḥ. mahatyā gadayā caiva kubereṇa ca dhīmatā

—ग्रहों तथा वायुओं द्वारा, यक्ष, गंधर्व और किन्नरों द्वारा; एक विशाल गदा से तथा बुद्धिमान कुबेर द्वारा—

श्लोक 24 (padma.1.67.24)

घनानां निकरैर्वज्रैस्तुषारैर्विधुनेरितैः। पन्नगानां विषैर्घोरैर्दैत्याः पेतुर्धरातले

ghanānāṁ nikarairvajraistuṣārairvidhuneritaiḥ. pannagānāṁ viṣairghorairdaityāḥ peturdharātale

—मेघों के समूहों से, वज्रों से, चंद्रमा द्वारा फेंके गए ओलों से, तथा सर्पों के भयंकर विष से — दैत्य धराशायी हो गए।

श्लोक 25 (padma.1.67.25)

अन्यैश्च विविधैर्देवैः कोटिकोटिसहस्रशः। पातिताः प्रययुस्सर्वे धरण्यां तु गतासवः

anyaiśca vividhairdevaiḥ koṭikoṭisahasraśaḥ. pātitāḥ prayayussarve dharaṇyāṁ tu gatāsavaḥ

और अन्य विविध देवताओं द्वारा भी करोड़ों की संख्या में वे गिराए गए; प्राणहीन होकर वे सभी धरती पर जा पड़े।

श्लोक 26 (padma.1.67.26)

देहांस्त्यक्त्वा दिवं यांति केचिच्च यममंदिरम्। केचिद्गच्छंति पातालं पुण्यापुण्यप्रयोगतः

dehāṁstyaktvā divaṁ yāṁti kecicca yamamaṁdiram. kecidgacchaṁti pātālaṁ puṇyāpuṇyaprayogataḥ

शरीर त्यागकर कुछ स्वर्ग को गए, कुछ यमलोक को, और कुछ अपने पुण्य-पाप के अनुसार पाताल को गए।

श्लोक 27 (padma.1.67.27)

एतस्मिन्नंतरे वेदाञ्जजल्पुः परमर्षयः। स्वस्त्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च गोभ्यः स्त्रीभ्यस्तपस्विषु

etasminnaṁtare vedāñjajalpuḥ paramarṣayaḥ. svastyastu brāhmaṇebhyaśca gobhyaḥ strībhyastapasviṣu

इसी बीच परम ऋषिगण वेद-मंत्रों का जप करने लगे — 'ब्राह्मणों, गौओं, स्त्रियों तथा तपस्वियों का कल्याण हो—'

श्लोक 28 (padma.1.67.28)

प्रयुध्यमानेष्वन्येषु सांप्रतं सर्वजंतुषु। विबुधैरर्दिता दैत्याः शेषाः पर्वतमाश्रिताः

prayudhyamāneṣvanyeṣu sāṁprataṁ sarvajaṁtuṣu. vibudhairarditā daityāḥ śeṣāḥ parvatamāśritāḥ

'—जबकि अन्य समस्त प्राणी अभी युद्धरत हैं।' देवताओं से पीड़ित शेष दैत्य एक पर्वत की शरण में चले गए।

श्लोक 29 (padma.1.67.29)

प्रजग्मुश्च दिशः सर्वाः कातरा रणभीरवः। दैत्यव्यूहे प्रभग्ने च बलो नाम महाबलः

prajagmuśca diśaḥ sarvāḥ kātarā raṇabhīravaḥ. daityavyūhe prabhagne ca balo nāma mahābalaḥ

भयभीत तथा युद्ध से डरकर वे समस्त दिशाओं में भाग गए। दैत्य-व्यूह के इस प्रकार भंग हो जाने पर बल नामक महाबली—

श्लोक 30 (padma.1.67.30)

अर्दयामास देवांश्च संयम्याग्निसमैः शरैः। तस्य बाणार्दिता देवा बहवो बलदर्पिताः

ardayāmāsa devāṁśca saṁyamyāgnisamaiḥ śaraiḥ. tasya bāṇārditā devā bahavo baladarpitāḥ

—धैर्यपूर्वक स्थिर होकर अग्नि के समान बाणों से देवताओं को पीड़ित करने लगा। बलगर्वित अनेक देवता उसके बाणों से पीड़ित होकर—

श्लोक 31 (padma.1.67.31)

पतिता धरणीपृष्ठे केचिद्भग्ना रणाजिरे। दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म दारुणं लोकभीषणम्

patitā dharaṇīpṛṣṭhe kecidbhagnā raṇājire. dṛṣṭvā tasya mahatkarma dāruṇaṁ lokabhīṣaṇam

—कुछ भूतल पर गिर पड़े, कुछ रणभूमि में ही टूट गए। उसके इस भीषण तथा लोक-भयंकर महाकर्म को देखकर—

श्लोक 32 (padma.1.67.32)

शशंसुर्ऋषयो देवास्तत्र शिष्टाः प्रचुक्रुशुः। अथ क्रुद्धो महातेजाश्शतक्रतुररिंदमः

śaśaṁsurṛṣayo devāstatra śiṣṭāḥ pracukruśuḥ. atha kruddho mahātejāśśatakraturariṁdamaḥ

—ऋषियों ने उसकी प्रशंसा की, जबकि वहाँ शेष देवता व्याकुल होकर चिल्लाने लगे। तब क्रुद्ध होकर महातेजस्वी, शत्रुदमन शतक्रतु (इंद्र)—

श्लोक 33 (padma.1.67.33)

जघान शरसंदोहैर्बलं बलवतां वरम्। सोपि क्रुद्धो बलो युद्धे तथा शक्रं ससंभ्रमः

jaghāna śarasaṁdohairbalaṁ balavatāṁ varam. sopi kruddho balo yuddhe tathā śakraṁ sasaṁbhramaḥ

—बाणों के समूह से बलवानों में श्रेष्ठ बल पर प्रहार किया। क्रोधित बल ने भी युद्ध में उसी प्रकार आवेशपूर्वक शक्र पर प्रहार किया—

श्लोक 34 (padma.1.67.34)

रुधिरेणावसिक्तांगौ प्रसृतेन महाबलौ। तौ यथा माधवे मासि पुष्पितौ किंशुकद्रुमौ

rudhireṇāvasiktāṁgau prasṛtena mahābalau. tau yathā mādhave māsi puṣpitau kiṁśukadrumau

—बहते हुए रक्त से लथपथ अंगों वाले वे दोनों महाबली, वसंत मास में पुष्पित दो पलाश वृक्षों के समान दिखाई देने लगे।

श्लोक 35 (padma.1.67.35)

चक्राणि च सहस्राणि शूलानि मुसलानि च। निचखान रणे शक्रे चपले चासुरोत्तमः

cakrāṇi ca sahasrāṇi śūlāni musalāni ca. nicakhāna raṇe śakre capale cāsurottamaḥ

उस असुरश्रेष्ठ ने चंचल गति वाले शक्र पर युद्ध में सहस्रों चक्र, त्रिशूल तथा गदाएँ फेंकीं—

श्लोक 36 (padma.1.67.36)

तानि चक्राणि शूलानि निचकर्त्त शरोत्तमैः। सुरराट्सहसा भ्रांतो लीलया समरे बली

tāni cakrāṇi śūlāni nicakartta śarottamaiḥ. surarāṭsahasā bhrāṁto līlayā samare balī

—उन चक्रों और त्रिशूलों को सुरराज (इंद्र) ने अपने उत्तम बाणों से काट डाला; अचानक घूमते हुए वह बलशाली मानो युद्ध में क्रीड़ा कर रहा था।

श्लोक 37 (padma.1.67.37)

स च दैत्यो महातेजाः शक्त्या चैव पुरंदरम्। निजघान तदा तूर्णं गजस्थं च स्तनांतरे

sa ca daityo mahātejāḥ śaktyā caiva puraṁdaram. nijaghāna tadā tūrṇaṁ gajasthaṁ ca stanāṁtare

उस महातेजस्वी दैत्य ने तब हाथी पर बैठे पुरंदर (इंद्र) की छाती के मध्य शीघ्रता से शक्ति (भाले) का प्रहार किया।

श्लोक 38 (padma.1.67.38)

तया विनिहतः शक्रः प्रचचाल गजोपरि। लब्धसंज्ञो बलं जिष्णुर्बिभेद दनुजं क्षणात्

tayā vinihataḥ śakraḥ pracacāla gajopari. labdhasaṁjño balaṁ jiṣṇurbibheda danujaṁ kṣaṇāt

उस प्रहार से आहत शक्र हाथी पर डगमगा गए। चेतना पाकर जिष्णु (इंद्र) ने क्षणभर में उस दानव बल को बींध दिया।

श्लोक 39 (padma.1.67.39)

रथसंस्थस्य हस्तौ च धनुश्चिच्छेद चेषुणा। चर्मतीक्ष्णं ध्वजं तस्य शरेणैकेन वीरहा

rathasaṁsthasya hastau ca dhanuściccheda ceṣuṇā. carmatīkṣṇaṁ dhvajaṁ tasya śareṇaikena vīrahā

उसने एक बाण से रथ पर खड़े बल की दोनों भुजाओं को धनुष सहित काट डाला; और वीरघाती इंद्र ने एक ही बाण से उसकी ढाल तथा तीक्ष्ण ध्वजा को भी काट गिराया—

श्लोक 40 (padma.1.67.40)

चतुर्भिर्निशितैर्बाणैर्विव्याध चतुरो हयान्। शरेणैकेन सूतस्य शिरश्चिच्छेद तत्क्षणात्

caturbhirniśitairbāṇairvivyādha caturo hayān. śareṇaikena sūtasya śiraściccheda tatkṣaṇāt

—चार तीक्ष्ण बाणों से उसने चारों घोड़ों को बींध दिया; एक ही बाण से उसने तत्क्षण सारथि का सिर काट डाला।

श्लोक 41 (padma.1.67.41)

छिन्नधन्वा हतरथो हताश्वो हतसारथिः। निपत्य मूर्च्छितः पृथ्व्यां मुहूर्तान्मृत्युमाप सः

chinnadhanvā hataratho hatāśvo hatasārathiḥ. nipatya mūrcchitaḥ pṛthvyāṁ muhūrtānmṛtyumāpa saḥ

धनुष कट जाने पर, रथ नष्ट हो जाने पर, घोड़े तथा सारथि मारे जाने पर, वह (बल) मूर्च्छित होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा और कुछ ही क्षणों में मृत्यु को प्राप्त हुआ।

श्लोक 42 (padma.1.67.42)

अथ क्रुद्धो महादैत्यो नमुचिः सुरदर्पहा। गदामादाय सहसा स जघान महागजम्

atha kruddho mahādaityo namuciḥ suradarpahā. gadāmādāya sahasā sa jaghāna mahāgajam

तब क्रुद्ध होकर देवताओं के गर्व को चूर करने वाला महादैत्य नमुचि गदा लेकर अचानक उस महागज (ऐरावत) पर प्रहार करने लगा।

श्लोक 43 (padma.1.67.43)

यथा मेरुगिरेः शृंगे वज्रपातो भवेद्ध्रुवम्। तथैव च महाशब्दो ह्यभवल्लोमहर्षणः

yathā merugireḥ śṛṁge vajrapāto bhaveddhruvam. tathaiva ca mahāśabdo hyabhavallomaharṣaṇaḥ

जैसे मेरु पर्वत के शिखर पर निश्चय ही वज्रपात होने पर ध्वनि होती है, वैसा ही महाशब्द उस प्रहार से रोमांचकारी रूप से गूँज उठा।

श्लोक 44 (padma.1.67.44)

प्रहारेणार्दितः पद्मी संचचाल स विह्वलः। रुधिरेणावसिक्तांगो विमुखो वेदनातुरः

prahāreṇārditaḥ padmī saṁcacāla sa vihvalaḥ. rudhireṇāvasiktāṁgo vimukho vedanāturaḥ

उस प्रहार से पीड़ित पद्मी (ऐरावत) विह्वल होकर डगमगा गया; रक्त से लथपथ अंगों वाला वह वेदना से व्याकुल होकर मुख फेर बैठा।

श्लोक 45 (padma.1.67.45)

शतक्रतुं विधावंति शतशोथ सहस्रशः। अर्धचंद्रैक्षुःरप्रैश्च चिच्छेद पाकशासनः

śatakratuṁ vidhāvaṁti śataśotha sahasraśaḥ. ardhacaṁdraikṣuḥrapraiśca ciccheda pākaśāsanaḥ

शतक्रतु (इंद्र) की ओर सैकड़ों-हजारों बाण दौड़ पड़े; किंतु पाकशासन (इंद्र) ने अर्धचंद्राकार तथा क्षुरप्र बाणों से उन्हें काट डाला।

श्लोक 46 (padma.1.67.46)

जंतुभिस्तस्य मायाभिरर्दितास्सुरपुंगवाः। भूमौ निपतिताः केचित्केचित्सुप्ता रथोपरि

jaṁtubhistasya māyābhirarditāssurapuṁgavāḥ. bhūmau nipatitāḥ kecitkecitsuptā rathopari

उसकी (नमुचि की) मायावी जीव-सृष्टि से देवश्रेष्ठ पीड़ित होने लगे; कुछ भूमि पर गिर पड़े और कुछ रथों पर मूर्च्छित होकर सो गए।

श्लोक 47 (padma.1.67.47)

दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म माधवो विशिखांस्तथा। जंतुभूतान्स चक्रेण चिच्छेद देहलग्नकान्

dṛṣṭvā tasya mahatkarma mādhavo viśikhāṁstathā. jaṁtubhūtānsa cakreṇa ciccheda dehalagnakān

उसके इस महाकर्म को देखकर माधव (विष्णु) ने अपने चक्र से उसके बाणों को तथा देहों से चिपके हुए मायावी जीवों को भी काट डाला।

श्लोक 48 (padma.1.67.48)

ततो जिष्णुस्त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले। पृथिव्यां पतितो दैत्यो मूर्च्छितस्खलितः पुनः

tato jiṣṇustribhirbāṇaiḥ pātayāmāsa bhūtale. pṛthivyāṁ patito daityo mūrcchitaskhalitaḥ punaḥ

तब जिष्णु (इंद्र) ने तीन बाणों से उसे भूमि पर गिरा दिया। पृथ्वी पर गिरा हुआ वह दैत्य मूर्च्छित होकर पुनः लड़खड़ाते हुए उठा—

श्लोक 49 (padma.1.67.49)

दधार मुद्गरं घोरं शक्रं हंतुं समुद्यतः। ततो जघान मघवा कुलिशेन महासुरम्

dadhāra mudgaraṁ ghoraṁ śakraṁ haṁtuṁ samudyataḥ. tato jaghāna maghavā kuliśena mahāsuram

—और शक्र का वध करने के लिए उद्यत होकर एक भयंकर मुद्गर उठा लिया। तब मघवा (इंद्र) ने वज्र से उस महासुर पर प्रहार किया।

श्लोक 50 (padma.1.67.50)

स पपात महीपृष्ठे क्षतवक्षा महाबलः। साधुसाध्विति देवाश्च सिद्धाश्चैव महर्षयः

sa papāta mahīpṛṣṭhe kṣatavakṣā mahābalaḥ. sādhusādhviti devāśca siddhāścaiva maharṣayaḥ

वह महाबली, छाती फट जाने पर, भूतल पर गिर पड़ा। 'साधु-साधु!' कहते हुए देवता, सिद्ध तथा महर्षिगण—

श्लोक 51 (padma.1.67.51)

अपूजयंस्तदा शक्रं बहुभिः पुष्पवृष्टिभिः। ततो दैत्यगणाः सर्वे भीतास्तत्र प्रदुद्रुवुः। गीतं गायंति गंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

apūjayaṁstadā śakraṁ bahubhiḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ. tato daityagaṇāḥ sarve bhītāstatra pradudruvuḥ. gītaṁ gāyaṁti gaṁdharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

—तब पुष्पों की अनेक वर्षाओं से शक्र का सम्मान करने लगे। तत्पश्चात् समस्त दैत्य-गण भयभीत होकर वहाँ से भाग गए; गंधर्वों ने गीत गाए और अप्सराओं के समूह नाचने लगे।

अध्याय 66अध्याय-सूचीअध्याय 68