Skip to main content

सृष्टि खण्ड · अध्याय 8

आदित्यवंश एवं इक्ष्वाकुवंश-कथन

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9

श्लोक 1 (padma.1.8.1)

भीष्म उवाच। बहुभिर्द्धरणी भुक्ता भूपालैः श्रूयते पुरा। पार्थिवाः पृथिवीयोगात्पृथिवी कस्य योगतः।

bhīṣma uvāca bahubhirddharaṇī bhuktā bhūpālaiḥ śrūyate purā pārthivāḥ pṛthivīyogātpṛthivī kasya yogataḥ

भीष्म ने कहा — पूर्वकाल में बहुत से राजाओं द्वारा पृथ्वी भोगी गई, ऐसा सुना जाता है; राजा (पार्थिव) पृथ्वी के सम्बन्ध से कहलाते हैं, पर पृथ्वी किसके सम्बन्ध से 'पृथ्वी' कहलाई?

श्लोक 2 (padma.1.8.2)

किमर्थं च कृता संज्ञा भूमेस्सा पारिभाषिकी। गौरितीयं च संज्ञा वा भुवः कस्माद्ब्रवीहि मे।

kimarthaṁ ca kṛtā saṁjñā bhūmessā pāribhāṣikī gauritīyaṁ ca saṁjñā vā bhuvaḥ kasmādbravīhi me

और भूमि की यह पारिभाषिक संज्ञा किसलिए बनाई गई? तथा यह 'गौ' नामक संज्ञा भी भूमि की किस कारण से है, मुझे बताइए।

श्लोक 3 (padma.1.8.3)

पुलस्त्य उवाच। पुरा कृतयुगस्यासीदंगो नाम प्रजापतिः। मृत्योस्तु दुहिता तेन परिणीतातिदुर्मुखी।

pulastya uvāca purā kṛtayugasyāsīdaṁgo nāma prajāpatiḥ mṛtyostu duhitā tena pariṇītātidurmukhī

पुलस्त्य ने कहा — पूर्वकाल, कृतयुग में अंग नामक एक प्रजापति था। उसने मृत्यु की अत्यन्त कुरूप (दुराचारी) पुत्री से विवाह किया था।

श्लोक 4 (padma.1.8.4)

सुनीथा नाम तस्यास्तु वेनो नाम सुतः पुरा। अधर्मनिरतः कामी बलवान्वसुधाधिपः।

sunīthā nāma tasyāstu veno nāma sutaḥ purā adharmanirataḥ kāmī balavānvasudhādhipaḥ

उसका नाम सुनीथा था, और पूर्वकाल में उससे वेन नामक पुत्र उत्पन्न हुआ, जो अधर्म में लीन, कामी, बलवान् तथा पृथ्वी का स्वामी था।

श्लोक 5 (padma.1.8.5)

लोकस्याधर्मकृच्चापि परभार्यापहारकः। अथ तस्य प्रसिद्यर्थं जगदर्थं महर्षिभिः।

lokasyādharmakṛccāpi parabhāryāpahārakaḥ atha tasya prasidyarthaṁ jagadarthaṁ maharṣibhiḥ

वह लोक के लिए अधर्मकारी और परस्त्री-हरण करने वाला भी था। तब उसके सुधार हेतु, जगत् के हित के लिए महर्षियों द्वारा,

श्लोक 6 (padma.1.8.6)

अनुनीतोपि न ददावशुद्धात्माऽभयं ततः। शापेन मारयित्वैनमराजकभयार्दिताः।

anunītopi na dadāvaśuddhātmā'bhayaṁ tataḥ śāpena mārayitvainamarājakabhayārditāḥ

अनुनय किए जाने पर भी उस अशुद्धात्मा ने अभय नहीं दिया। तब अराजकता के भय से पीड़ित उन्होंने शाप से उसे मार डाला,

श्लोक 7 (padma.1.8.7)

ममंथुर्ब्राह्मणास्तस्य बलाद्देहमकल्मषाः। तत्कायान्मथ्यमानात्तु जनिता म्लेच्छजातयः।

mamaṁthurbrāhmaṇāstasya balāddehamakalmaṣāḥ tatkāyānmathyamānāttu janitā mlecchajātayaḥ

और निष्पाप ब्राह्मणों ने बलपूर्वक उसके शरीर का मन्थन किया। उस मथे जाते हुए शरीर से म्लेच्छ जातियाँ उत्पन्न हुईं,

श्लोक 8 (padma.1.8.8)

शरीरे मातुरंशेन कृष्णांजनसमप्रभाः। पितुरंशस्य संगेन धार्मिको धर्मकारकः।

śarīre māturaṁśena kṛṣṇāṁjanasamaprabhāḥ pituraṁśasya saṁgena dhārmiko dharmakārakaḥ

माता के अंश से शरीर में, अंजन के समान काले रंग वाली। पिता के अंश के संसर्ग से एक धार्मिक, धर्म-रक्षक पुत्र,

श्लोक 9 (padma.1.8.9)

उत्पन्नो दक्षिणाद्धस्तात्सधनुः सशरो गदी। दिव्यतेजोमयः पुत्रस्सरत्नकवचांगदः।

utpanno dakṣiṇāddhastātsadhanuḥ saśaro gadī divyatejomayaḥ putrassaratnakavacāṁgadaḥ

दाहिने हाथ से उत्पन्न हुआ, धनुष-बाण और गदा धारण किए, दिव्य तेजयुक्त, रत्न-कवच और भुजबन्द से युक्त पुत्र।

श्लोक 10 (padma.1.8.10)

पृथुरेवाभवन्नाम्ना स च विष्णुरजायत। स विप्रैरभिषिक्तः संस्तपः कृत्वा सुदुष्करं।

pṛthurevābhavannāmnā sa ca viṣṇurajāyata sa viprairabhiṣiktaḥ saṁstapaḥ kṛtvā suduṣkaraṁ

वह पृथु नाम से हुआ, और वह स्वयं विष्णु थे। ब्राह्मणों द्वारा अभिषिक्त होकर, अत्यन्त दुष्कर तप करके,

श्लोक 11 (padma.1.8.11)

विष्णोर्वरेण सर्वस्य प्रभुत्वमगमत्प्रभुः। निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्द्धर्मं वीक्ष्य भूतलं।

viṣṇorvareṇa sarvasya prabhutvamagamatprabhuḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṁ nirddharmaṁ vīkṣya bhūtalaṁ

विष्णु के वर से उस प्रभु ने सबके ऊपर स्वामित्व प्राप्त किया। भूतल को स्वाध्याय-वषट्कार रहित और धर्महीन देखकर,

श्लोक 12 (padma.1.8.12)

वेद्धुमेवोद्यतः कोपाच्छरेणामितविक्रमः। ततो गोरूपमास्थाय भूः पलायितुमुद्यता।

veddhumevodyataḥ kopācchareṇāmitavikramaḥ tato gorūpamāsthāya bhūḥ palāyitumudyatā

अमित पराक्रमी वह क्रोध से बाण द्वारा उसे बींधने के लिए उद्यत हुआ। तब पृथ्वी गौ का रूप धारण करके भागने के लिए उद्यत हुई।

श्लोक 13 (padma.1.8.13)

पृष्ठे त्वन्वगमत्तस्याः पृथुः सेषुशरासनः। ततः स्थित्वैकदेशे तु किं करोमीति चाब्रवीत्।

pṛṣṭhe tvanvagamattasyāḥ pṛthuḥ seṣuśarāsanaḥ tataḥ sthitvaikadeśe tu kiṁ karomīti cābravīt

धनुष-बाण लिए पृथु उसके पीछे-पीछे गए। तब एक स्थान पर रुककर उसने कहा — 'मैं क्या करूँ?'

श्लोक 14 (padma.1.8.14)

पृथुरप्यवदद्वाक्यमीप्सितं देहि सुव्रते। सर्वस्य जगतः शीघ्रं स्थावरस्य चरस्य च।

pṛthurapyavadadvākyamīpsitaṁ dehi suvrate sarvasya jagataḥ śīghraṁ sthāvarasya carasya ca

पृथु ने भी कहा — 'हे सुव्रते! सम्पूर्ण जगत् के लिए, स्थावर और चर दोनों के लिए, शीघ्र वांछित वस्तु दो।'

श्लोक 15 (padma.1.8.15)

तथेति चाब्रवीद्भूमिर्दुदोह स नराधिपः। स्वके पाणौ पृथुर्वत्सं कृत्वा स्वायंभुवं मनुं।

tatheti cābravīdbhūmirdudoha sa narādhipaḥ svake pāṇau pṛthurvatsaṁ kṛtvā svāyaṁbhuvaṁ manuṁ

'ऐसा ही हो' कहकर पृथ्वी ने कहा, और उस राजा ने उसे दुहा। पृथु ने स्वायम्भुव मनु को बछड़ा बनाकर, अपने ही हाथ से,

श्लोक 16 (padma.1.8.16)

तदन्नमभवद्दुग्धं प्रजा जीवंति येन तु। ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा वत्सः सोमस्तदाभवत्।

tadannamabhavaddugdhaṁ prajā jīvaṁti yena tu tatastu ṛṣibhirdugdhā vatsaḥ somastadābhavat

वह दुग्ध अन्न बना, जिससे प्रजा जीवित रहती है। तत्पश्चात् ऋषियों ने सोम को बछड़ा बनाकर उसे दुहा,

श्लोक 17 (padma.1.8.17)

दोग्धा वाचस्पतिरभूत्पात्रं वेदस्तपो रसः। देवैश्च वसुधा दुग्धा मरुद्दोग्धा तदाभवत्।

dogdhā vācaspatirabhūtpātraṁ vedastapo rasaḥ devaiśca vasudhā dugdhā maruddogdhā tadābhavat

बृहस्पति दोहक बने, वेद पात्र और तपस्या रस बना। देवताओं ने मरुत् को दोहक बनाकर पृथ्वी को दुहा,

श्लोक 18 (padma.1.8.18)

इन्द्रो वत्सः समभवत्क्षीरमूर्ज्जस्वलं बलं। देवानां कांचनं पात्रं पितृणां राजतं तथा।

indro vatsaḥ samabhavatkṣīramūrjjasvalaṁ balaṁ devānāṁ kāṁcanaṁ pātraṁ pitṛṇāṁ rājataṁ tathā

इन्द्र बछड़ा बना, ओज-बल दुग्ध हुआ। देवताओं का पात्र स्वर्ण का था, और पितरों का चाँदी का,

श्लोक 19 (padma.1.8.19)

अंतकश्चाभवद्दोग्धा यमो वत्सः स्वधा रसः। बिलं च पात्रं नागानां तक्षको वत्सकोभवत्।

aṁtakaścābhavaddogdhā yamo vatsaḥ svadhā rasaḥ bilaṁ ca pātraṁ nāgānāṁ takṣako vatsakobhavat

अन्तक दोहक बने, यम बछड़ा बने, स्वधा रस बनी। नागों का पात्र बिल था, तक्षक बछड़ा बना,

श्लोक 20 (padma.1.8.20)

विषं क्षीरं ततो दोग्धा धृतराष्ट्रोभवत्पुनः। असुरैरपि दुग्धेयं आयसे शत्रुपीडनम्।

viṣaṁ kṣīraṁ tato dogdhā dhṛtarāṣṭrobhavatpunaḥ asurairapi dugdheyaṁ āyase śatrupīḍanam

विष दुग्ध हुआ, धृतराष्ट्र (सर्प) दोहक बने। असुरों ने भी लोहे के पात्र में इसे दुहा, शत्रु-पीड़न (शक्ति) प्राप्त हुई —

श्लोक 21 (padma.1.8.21)

पात्रे मायामभूद्वत्सःप्राल्हादिस्तुविरोचनः। दोग्धा त्रिमूर्द्धा तत्रासीन्माया येन प्रवर्तिता।

pātre māyāmabhūdvatsaḥprālhādistuvirocanaḥ dogdhā trimūrddhā tatrāsīnmāyā yena pravartitā

उस पात्र में माया दुग्ध हुई, प्रह्लाद-पुत्र विरोचन बछड़ा बना, त्रिमूर्धा वहाँ दोहक था, जिसके द्वारा माया प्रवर्तित हुई।

श्लोक 22 (padma.1.8.22)

यक्षैश्च वसुधा दुग्धा पुरांतर्द्धानमीप्सुभिः। कृत्वा विश्वावसुं वत्सं मणिमंतं महीपते।

yakṣaiśca vasudhā dugdhā purāṁtarddhānamīpsubhiḥ kṛtvā viśvāvasuṁ vatsaṁ maṇimaṁtaṁ mahīpate

नगरों में अन्तर्धान होने की इच्छा रखने वाले यक्षों ने भी विश्वावसु को बछड़ा और मणिमन्त को दोहक बनाकर पृथ्वी को दुहा, हे महीपते!

श्लोक 23 (padma.1.8.23)

प्रेतरक्षोगणैर्दुग्धा वसा रुधिरमुल्बणं। रौप्यनाभोभवद्दोग्धा सुमाली वत्स एव च।

pretarakṣogaṇairdugdhā vasā rudhiramulbaṇaṁ raupyanābhobhavaddogdhā sumālī vatsa eva ca

प्रेत-राक्षस गणों ने भी दुहा, चर्बी और भयंकर रक्त प्राप्त हुआ; रौप्यनाभ दोहक बना, और सुमाली बछड़ा।

श्लोक 24 (padma.1.8.24)

गंधर्वैश्च पुनर्दुग्धा वसुधा साप्सरोगणैः। वत्सं चित्ररथं कृत्वा गंधान्पद्मदले तथा।

gaṁdharvaiśca punardugdhā vasudhā sāpsarogaṇaiḥ vatsaṁ citrarathaṁ kṛtvā gaṁdhānpadmadale tathā

गन्धर्वों ने भी अप्सराओं सहित पृथ्वी को दुहा, चित्ररथ को बछड़ा बनाकर, और कमल-दल पर सुगन्धियाँ प्राप्त कीं,

श्लोक 25 (padma.1.8.25)

दोग्धावसुरुचिर्नामाथर्ववेदस्य पारगः। गिरिभिर्वसुधा दुग्धा रत्नानि विविधानि च।

dogdhāvasurucirnāmātharvavedasya pāragaḥ giribhirvasudhā dugdhā ratnāni vividhāni ca

दोहक अथर्ववेद में पारंगत वसुरुचि नामक था। पर्वतों ने भी पृथ्वी को दुहा, नाना प्रकार के रत्न प्राप्त हुए,

श्लोक 26 (padma.1.8.26)

औषधानि च दिव्यानि दोग्धा मेरुर्महीधरः। वत्सोभूद्धिमवांस्तत्र पात्रं शैलमयं पुनः।

auṣadhāni ca divyāni dogdhā merurmahīdharaḥ vatsobhūddhimavāṁstatra pātraṁ śailamayaṁ punaḥ

तथा दिव्य औषधियाँ; महापर्वत मेरु दोहक बना, वहाँ हिमवान् बछड़ा बना, और पात्र पुनः पत्थर का था।

श्लोक 27 (padma.1.8.27)

वृक्षैश्च वसुधा दुग्धा क्षीरं छिन्नप्ररोहणं। पालाशपात्रे दोग्धा तु सालः पुष्पवनाकुलः।

vṛkṣaiśca vasudhā dugdhā kṣīraṁ chinnaprarohaṇaṁ pālāśapātre dogdhā tu sālaḥ puṣpavanākulaḥ

वृक्षों ने भी पृथ्वी को दुहा, काटने पर पुनः निकल आने वाला रस प्राप्त हुआ; पलाश के पात्र में, पुष्पवनों से भरा साल वृक्ष दोहक बना,

श्लोक 28 (padma.1.8.28)

प्लक्षोभवत्ततो वत्सः सर्ववृक्षवनाधिपः। एवमन्यैश्च वसुधा तथा दुग्धा यथेच्छतः।

plakṣobhavattato vatsaḥ sarvavṛkṣavanādhipaḥ evamanyaiśca vasudhā tathā dugdhā yathecchataḥ

और प्लक्ष वृक्ष बछड़ा बना, जो सभी वृक्षों और वनों का स्वामी है। इस प्रकार अन्यों द्वारा भी पृथ्वी अपनी-अपनी इच्छानुसार दुही गई,

श्लोक 29 (padma.1.8.29)

आयुर्द्धनानि सौख्यं च पृथौ राज्यं प्रशासति। न दारिद्र्यं तथा रोगी नाधनोनचपापकृत्।

āyurddhanāni saukhyaṁ ca pṛthau rājyaṁ praśāsati na dāridryaṁ tathā rogī nādhanonacapāpakṛt

आयु, धन तथा सुख प्राप्त हुए, जब पृथु राज्य करते थे। न दरिद्रता थी, न रोगी था, न कोई धनहीन या पापकर्मी था,

श्लोक 30 (padma.1.8.30)

नोपसर्गा न चाघातः पृथौ राज्यं प्रशासति। नित्यंप्रमुदितालोका दुःखशोकविवर्जिताः।

nopasargā na cāghātaḥ pṛthau rājyaṁ praśāsati nityaṁpramuditālokā duḥkhaśokavivarjitāḥ

न महामारियाँ थीं, न कोई हिंसा, जब पृथु राज्य करते थे। लोग सदा प्रसन्न और दुःख-शोक रहित थे।

श्लोक 31 (padma.1.8.31)

धनुः कोट्या च शैलेंद्रानुत्सार्य स महाबलः। भूमंडलं समं चक्रे लोकानां हितकाम्यया।

dhanuḥ koṭyā ca śaileṁdrānutsārya sa mahābalaḥ bhūmaṁḍalaṁ samaṁ cakre lokānāṁ hitakāmyayā

वे महाबली अपने धनुष की नोक से बड़े-बड़े पर्वतों को हटाकर, लोगों के हित की कामना से, भूमण्डल को समतल बना दिया।

श्लोक 32 (padma.1.8.32)

न पुरग्रामदुर्गाणि न चायुधधरा नराः। म्रियंते यत्र दुःखं च नार्थशास्त्रस्य चादरः।

na puragrāmadurgāṇi na cāyudhadharā narāḥ mriyaṁte yatra duḥkhaṁ ca nārthaśāstrasya cādaraḥ

तब न नगर, ग्राम और दुर्ग थे, न शस्त्रधारी मनुष्य; कोई दुःख से नहीं मरता था, और अर्थशास्त्र (रक्षा-नीति) की आवश्यकता भी नहीं थी,

श्लोक 33 (padma.1.8.33)

धर्मैकतानाः पुरुषाः पृथौ राज्यं प्रशासति। कथितानि च पात्राणि यत्क्षीरं च यथा तव।

dharmaikatānāḥ puruṣāḥ pṛthau rājyaṁ praśāsati kathitāni ca pātrāṇi yatkṣīraṁ ca yathā tava

क्योंकि पृथु के राज्य में मनुष्य पूर्णतः धर्मपरायण थे। और वे पात्र तथा वह दुग्ध, जैसा तुम्हें बताया गया,

श्लोक 34 (padma.1.8.34)

येषां येन रुचिस्तत्र तेभ्यो दत्तं विजानता। यज्ञश्रीदेषु सर्वेषु मया तुभ्यं निवेदितं।

yeṣāṁ yena rucistatra tebhyo dattaṁ vijānatā yajñaśrīdeṣu sarveṣu mayā tubhyaṁ niveditaṁ

जिस-जिसकी जैसी रुचि थी, उन्हें वैसा ही दिया गया, यह जानने वाले उस राजा द्वारा। यज्ञ-समृद्धि से युक्त इन सबके विषय में मैंने तुम्हें बता दिया।

श्लोक 35 (padma.1.8.35)

दुहितृत्वं गता यस्मात्पृथोः पृथ्वी महामते। तस्यानुसारयोगाच्च पृथिवी विश्रुता बुधैः।

duhitṛtvaṁ gatā yasmātpṛthoḥ pṛthvī mahāmate tasyānusārayogācca pṛthivī viśrutā budhaiḥ

हे महामते! चूँकि पृथ्वी पृथु की पुत्री हुई, इसलिए उसके नाम के अनुसार वह विद्वानों द्वारा 'पृथ्वी' नाम से विख्यात हुई।

श्लोक 36 (padma.1.8.36)

भीष्म उवाच। आदित्यवंशमखिलं वद ब्रह्मन्यथाक्रमं। सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि।

bhīṣma uvāca ādityavaṁśamakhilaṁ vada brahmanyathākramaṁ somavaṁśaṁ ca tattvajña yathāvadvaktumarhasi

भीष्म ने कहा — हे ब्रह्मन्! आदित्यवंश को यथाक्रम पूर्णरूप से कहिए, और हे तत्त्वज्ञ! सोमवंश को भी यथावत् कहने योग्य हों।

श्लोक 37 (padma.1.8.37)

पुलस्त्य उवाच। विवस्वान्कश्यपात्पूर्वमदित्यामभवत्पुरा। तस्य पत्नीत्रयं तद्वत्संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा।

pulastya uvāca vivasvānkaśyapātpūrvamadityāmabhavatpurā tasya patnītrayaṁ tadvatsaṁjñā rājñī prabhā tathā

पुलस्त्य ने कहा — विवस्वान् पूर्वकाल में कश्यप से अदिति में उत्पन्न हुए। उनकी तीन पत्नियाँ थीं — संज्ञा, राज्ञी तथा प्रभा।

श्लोक 38 (padma.1.8.38)

रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतं। प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्रं संज्ञा तथा मनुं।

raivatasya sutā rājñī revataṁ suṣuve sutaṁ prabhā prabhātaṁ suṣuve tvāṣṭraṁ saṁjñā tathā manuṁ

रैवत की पुत्री राज्ञी ने रेवत नामक पुत्र को जन्म दिया। प्रभा ने प्रभात को जन्म दिया, और त्वष्टा-पुत्री संज्ञा ने मनु को।

श्लोक 39 (padma.1.8.39)

यमश्च यमुना चैव यमलौ च बभूवतुः। ततस्तेजोमयं रूपमसहंती विवस्वतः।

yamaśca yamunā caiva yamalau ca babhūvatuḥ tatastejomayaṁ rūpamasahaṁtī vivasvataḥ

यम और यमुना भी जुड़वाँ रूप में उत्पन्न हुए। तत्पश्चात् विवस्वान् के तेजोमय रूप को सहन न कर सकने के कारण,

श्लोक 40 (padma.1.8.40)

नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिंदितां। त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी।

nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaniṁditāṁ tvāṣṭrī svarūparūpeṇa nāmnā chāyeti bhāminī

त्वष्टा-पुत्री ने अपने ही शरीर से अपने ही समान रूप वाली एक निर्दोष नारी उत्पन्न की, जिसका नाम छाया था, वह तेजस्विनी थी।

श्लोक 41 (padma.1.8.41)

किंकरोमीति पुरतः संस्थितां तामभाषत। छाये त्वं भज भर्तारं मदीयं तं वरानने।

kiṁkaromīti purataḥ saṁsthitāṁ tāmabhāṣata chāye tvaṁ bhaja bhartāraṁ madīyaṁ taṁ varānane

'मैं क्या करूँ' कहती हुई उसके सामने खड़ी उस स्त्री से उसने कहा — 'हे छाया! तुम मेरे उस पति की सेवा करो, हे वरानने!'

श्लोक 42 (padma.1.8.42)

अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय। तथेत्युक्त्वा च सा देवमगात्कामाय सुव्रता।

apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya tathetyuktvā ca sā devamagātkāmāya suvratā

'मेरी सन्तानों को माता के स्नेह से पालना।' 'ऐसा ही होगा' कहकर वह सुव्रता (संज्ञा) चली गई, और छाया इच्छापूर्वक देव के पास गई।

श्लोक 43 (padma.1.8.43)

कामयामास देवोपि संज्ञेयमिति चादरात्। जनयामास सावर्णिं मनुं मनुस्वरूपिणम्।

kāmayāmāsa devopi saṁjñeyamiti cādarāt janayāmāsa sāvarṇiṁ manuṁ manusvarūpiṇam

देव ने भी उसे संज्ञा समझकर आदरपूर्वक चाहा। उसने वैवस्वत मनु के समान सावर्णि नामक मनु को जन्म दिया,

श्लोक 44 (padma.1.8.44)

सवर्णत्वाच्च सावर्णेर्मनोर्वैवस्वतस्य तु। ततः सुतां च तपतीं त्वाष्ट्रीं चैव क्रमेण तु।

savarṇatvācca sāvarṇermanorvaivasvatasya tu tataḥ sutāṁ ca tapatīṁ tvāṣṭrīṁ caiva krameṇa tu

और सवर्ण होने के कारण वे सावर्णि मनु कहलाए। तत्पश्चात् त्वष्टा-पुत्री समझी गई उसने क्रमशः तपती नामक पुत्री को भी,

श्लोक 45 (padma.1.8.45)

छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः। छाया स्वपुत्रे त्वधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा।

chāyāyāṁ janayāmāsa saṁjñeyamiti bhāskaraḥ chāyā svaputre tvadhikaṁ snehaṁ cakre manau tadā

छाया में उत्पन्न किया, सूर्यदेव द्वारा उसे संज्ञा समझकर। छाया ने तब अपने ही पुत्र (सावर्णि) पर मनु (वैवस्वत) से अधिक स्नेह किया।

श्लोक 46 (padma.1.8.46)

न चक्षमे मनुः पूर्वस्तद्यमः क्रोधमूर्छितः। संतर्जयामास तदा पादमुत्क्षिप्य दक्षिणं।

na cakṣame manuḥ pūrvastadyamaḥ krodhamūrchitaḥ saṁtarjayāmāsa tadā pādamutkṣipya dakṣiṇaṁ

बड़े होने के कारण मनु ने यह सहन कर लिया, किन्तु यम क्रोध से मूर्च्छित हो गया, और उसने दाहिना पैर उठाकर उसे डाँटा।

श्लोक 47 (padma.1.8.47)

शशाप च यमं छाया भवतु क्रिमिसंयुतः। पादोयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः।

śaśāpa ca yamaṁ chāyā bhavatu krimisaṁyutaḥ pādoyameko bhavitā pūyaśoṇitavisravaḥ

तब छाया ने यम को शाप दिया — 'तुम्हारा यह एक पैर कीड़ों से युक्त, पीब और रक्त बहाने वाला हो जाए।'

श्लोक 48 (padma.1.8.48)

निवेदयामास पितुर्यमः शापेन धर्षितः। निःकारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया।

nivedayāmāsa pituryamaḥ śāpena dharṣitaḥ niḥkāraṇamahaṁ śapto mātrā deva sakopayā

शाप से पीड़ित यम ने अपने पिता को यह सूचित किया — 'हे देव! मुझे क्रोधित माता ने बिना कारण शाप दिया है।'

श्लोक 49 (padma.1.8.49)

बालभावान्मया किंचिदुद्यतश्चरणः सकृत्। मनुना वार्यमाणापि मम शापमदाद्विभो।

bālabhāvānmayā kiṁcidudyataścaraṇaḥ sakṛt manunā vāryamāṇāpi mama śāpamadādvibho

'बालसुलभ भाव से मैंने एक बार पैर उठाया मात्र था। मनु द्वारा रोके जाने पर भी, हे विभो! उसने मुझे शाप दे दिया।'

श्लोक 50 (padma.1.8.50)

प्रायो न माता सास्माकमसमा स्नेहतो यतः। देवोप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते।

prāyo na mātā sāsmākamasamā snehato yataḥ devopyāha yamaṁ bhūyaḥ kiṁ karomi mahāmate

'सम्भवतः वह हमारी माता ही नहीं है, क्योंकि उसका स्नेह इतना असमान है।' देव ने भी यम से पुनः कहा — 'हे महामते! मैं क्या करूँ?'

श्लोक 51 (padma.1.8.51)

सौख्यात्कस्य न दुःखं स्यादथवा कर्मसंततिः। अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जंतुषु।

saukhyātkasya na duḥkhaṁ syādathavā karmasaṁtatiḥ anivāryā bhavasyāpi kā kathānyeṣu jaṁtuṣu

'सुख के कारण किसे दुःख नहीं होता, या फिर कर्मों की परम्परा तो बलवानों के लिए भी अनिवार्य है — अन्य प्राणियों की तो बात ही क्या?'

श्लोक 52 (padma.1.8.52)

कृकवाकुस्तव पदे स क्रिमिं भक्षयिष्यति। खंजं च रुचिरं चैव पादमेतद्भविष्यति।

kṛkavākustava pade sa krimiṁ bhakṣayiṣyati khaṁjaṁ ca ruciraṁ caiva pādametadbhaviṣyati

'तुम्हारे पैर में एक मुर्गा उस कीड़े को खा जाएगा, और यह पैर लँगड़ा किन्तु फिर भी सुन्दर हो जाएगा।'

श्लोक 53 (padma.1.8.53)

एवमुक्तः समाश्वस्तस्तपस्तीव्रं चकार ह। वैराग्यात्पुष्करे तीर्थे फलफेनानिलाशनः।

evamuktaḥ samāśvastastapastīvraṁ cakāra ha vairāgyātpuṣkare tīrthe phalaphenānilāśanaḥ

इस प्रकार कहे जाने पर वह सांत्वना पाकर, वैराग्य से पुष्कर तीर्थ में फल, फेन और वायु का आहार करते हुए उग्र तपस्या करने लगा,

श्लोक 54 (padma.1.8.54)

पितामहं समाराध्य यावद्वर्षायुतं पुनः। तपःप्रभावाद्देवेशः संतुष्टः पद्मसंभवः।

pitāmahaṁ samārādhya yāvadvarṣāyutaṁ punaḥ tapaḥprabhāvāddeveśaḥ saṁtuṣṭaḥ padmasaṁbhavaḥ

पूरे दस सहस्र वर्षों तक पितामह की आराधना करते हुए। उसकी तपस्या के प्रभाव से कमलजन्मा देवेश्वर ब्रह्मा प्रसन्न हुए,

श्लोक 55 (padma.1.8.55)

वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोकं तथाक्षयं। धर्माधर्मात्मकस्यास्य जगतस्तु परीक्षणम्।

vavre sa lokapālatvaṁ pitṛlokaṁ tathākṣayaṁ dharmādharmātmakasyāsya jagatastu parīkṣaṇam

और उसने लोकपालत्व, तथा अक्षय पितृलोक, तथा इस धर्म-अधर्मात्मक जगत् की परीक्षा का अधिकार वरण किया।

श्लोक 56 (padma.1.8.56)

एवं स लोकपालत्वमगमत्पद्मसंभवात्। पितॄणामाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ।

evaṁ sa lokapālatvamagamatpadmasaṁbhavāt pitṝṇāmādhipatyaṁ ca dharmādharmasya cānagha

इस प्रकार उसे कमलजन्मा से लोकपालत्व, तथा हे अनघ! पितरों का आधिपत्य और धर्म-अधर्म के निर्णय का अधिकार प्राप्त हुआ।

श्लोक 57 (padma.1.8.57)

विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितं। त्वष्टुः समीपमगमदाचचक्षे सरोषवान्।

vivasvānatha tajjñātvā saṁjñāyāḥ karmaceṣṭitaṁ tvaṣṭuḥ samīpamagamadācacakṣe saroṣavān

तत्पश्चात् विवस्वान् ने संज्ञा (समझी गई छाया) के इस कर्म-कृत्य को जानकर, त्वष्टा के समीप जाकर क्रोधपूर्वक सब कुछ कह सुनाया।

श्लोक 58 (padma.1.8.58)

तमुवाच ततस्त्वष्टा सांत्वपूर्वमिदं वचः। तवासहंती भगवंस्तेजस्तीव्रं तमोनुद।

tamuvāca tatastvaṣṭā sāṁtvapūrvamidaṁ vacaḥ tavāsahaṁtī bhagavaṁstejastīvraṁ tamonuda

तब त्वष्टा ने सांत्वनापूर्वक उनसे यह वचन कहा — 'हे भगवन्! हे अन्धकार-नाशक! आपके तीव्र तेज को सहन न कर सकने के कारण,'

श्लोक 59 (padma.1.8.59)

बडवारूपमास्थाय मत्सकाशमिहागता। निवारिता मया सा च त्वद्भयेन दिवस्पते।

baḍavārūpamāsthāya matsakāśamihāgatā nivāritā mayā sā ca tvadbhayena divaspate

'वह घोड़ी का रूप धारण कर मेरे पास यहाँ आ गई थी। हे दिवस्पते! आपके भय से मैंने उसे रोक दिया,'

श्लोक 60 (padma.1.8.60)

यस्मादविज्ञातमना मत्सकाशमिहागता। तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न तवार्हति।

yasmādavijñātamanā matsakāśamihāgatā tasmānmadīyaṁ bhavanaṁ praveṣṭuṁ na tavārhati

'चूँकि वह बिना पहचाने मन से यहाँ मेरे पास आई थी, इसलिए उसे मेरे भवन में प्रवेश करना उचित नहीं है।'

श्लोक 61 (padma.1.8.61)

एवमुक्ता जगामाशु मरुदेशमनिंदिता। बडवारूपमास्थाय भूतले संप्रतिष्ठिता।

evamuktā jagāmāśu marudeśamaniṁditā baḍavārūpamāsthāya bhūtale saṁpratiṣṭhitā

ऐसा कहे जाने पर वह निर्दोष स्त्री शीघ्र ही मरुभूमि (मरुदेश) को चली गई, और घोड़ी का रूप धारण कर भूतल पर स्थित हो गई।

श्लोक 62 (padma.1.8.62)

तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम्। अपनेष्यामि ते तेजः कृत्वा यंत्रे दिवाकरम्।

tasmātprasādaṁ kuru me yadyanugrahabhāgaham apaneṣyāmi te tejaḥ kṛtvā yaṁtre divākaram

'इसलिए मुझ पर कृपा कीजिए, यदि मैं अनुग्रह के योग्य हूँ; हे दिवाकर! मैं आपको यंत्र (खराद) पर रखकर आपका तेज कम कर दूँगा।'

श्लोक 63 (padma.1.8.63)

रूपं तव करिष्यामि लोकानंदकरं प्रभो। तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमे कृत्वा दिवाकरं।

rūpaṁ tava kariṣyāmi lokānaṁdakaraṁ prabho tathetyuktaḥ sa raviṇā bhrame kṛtvā divākaraṁ

'हे प्रभो! मैं आपके रूप को लोकों के लिए आनन्ददायक बना दूँगा।' 'ऐसा ही हो' कहकर सूर्य ने सहमति दी, और (त्वष्टा ने) सूर्य को खराद पर रखकर,

श्लोक 64 (padma.1.8.64)

पृथक्चकार तेजश्च चक्रं विष्णोः प्रकल्पयत्। त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिंद्रस्य चापरं।

pṛthakcakāra tejaśca cakraṁ viṣṇoḥ prakalpayat triśūlaṁ cāpi rudrasya vajramiṁdrasya cāparaṁ

तेज को अलग किया और विष्णु का चक्र बनाया; इसी प्रकार रुद्र का त्रिशूल, और इन्द्र का वज्र भी,

श्लोक 65 (padma.1.8.65)

दैत्यदानवसंहर्तृ सहस्रकिरणात्मकं। रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्।

daityadānavasaṁhartṛ sahasrakiraṇātmakaṁ rūpaṁ cāpratimaṁ cakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat

दैत्य-दानवों का संहार करने वाला, सहस्र-किरण से युक्त। त्वष्टा ने पैरों को छोड़कर उनका एक अत्यन्त सुन्दर, अनुपम विशाल रूप बनाया,

श्लोक 66 (padma.1.8.66)

न शशाक च तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः। अद्यापि च ततः पादौ न कश्चित्कारयेत्क्वचित्।

na śaśāka ca taddraṣṭuṁ pādarūpaṁ raveḥ punaḥ adyāpi ca tataḥ pādau na kaścitkārayetkvacit

किन्तु सूर्य के पैरों का रूप बनाने में वे समर्थ नहीं हो सके। इसीलिए आज भी कोई भी कहीं भी उनके पैर नहीं बनवाता,

श्लोक 67 (padma.1.8.67)

यः करोति स पापिष्ठो गतिमाप्नोति निंदितां। कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेस्मिन्दुःखसंज्ञितं।

yaḥ karoti sa pāpiṣṭho gatimāpnoti niṁditāṁ kuṣṭharogamavāpnoti lokesminduḥkhasaṁjñitaṁ

जो ऐसा करता है वह अत्यन्त पापी होकर निन्दित गति को प्राप्त होता है। वह इस लोक में दुःखदायक कुष्ठरोग को प्राप्त करता है।

श्लोक 68 (padma.1.8.68)

तस्मान्न धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च। न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः।

tasmānna dharmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ

इसलिए धर्मार्थी को चित्रों में या मन्दिरों में उस बुद्धिमान् देवाधिदेव के पैर कहीं भी नहीं बनवाने चाहिए।

श्लोक 69 (padma.1.8.69)

ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकममराधिपः। कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः।

tataḥ sa bhagavāngatvā bhūrlokamamarādhipaḥ kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ

तत्पश्चात् वह भगवान् अमराधिपति (सूर्य) भूलोक में जाकर, कामातुर होकर, अश्व के मुख रूप में ही

श्लोक 70 (padma.1.8.70)

अश्वरूपेण महता तेजसा च समन्वितः। संज्ञा च मनसा क्षोभमगमद्भयविह्वला।

aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samanvitaḥ saṁjñā ca manasā kṣobhamagamadbhayavihvalā

अश्व-रूप और महातेज से युक्त होकर उसे चाहने लगा। और संज्ञा भय से व्याकुल होकर मन से क्षुब्ध हो उठी,

श्लोक 71 (padma.1.8.71)

नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परोयमिति शंकया। तस्याथ रेतसो जातावश्विनाविति नः श्रुतम्।

nāsāpuṭābhyāmutsṛṣṭaṁ paroyamiti śaṁkayā tasyātha retaso jātāvaśvināviti naḥ śrutam

'यह कोई पराया है' — इस आशंका से उसने दोनों नासापुटों से (उनका वीर्य) बाहर निकाल दिया। उस वीर्य से — ऐसा हमने सुना है — दोनों अश्विनीकुमार उत्पन्न हुए।

श्लोक 72 (padma.1.8.72)

दस्रौ श्रुतित्वात्संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः। ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषमगमत्परं।

dasrau śrutitvātsaṁjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ jñātvā cirācca taṁ devaṁ saṁtoṣamagamatparaṁ

वे प्रसिद्धि से दस्र और नासिका के अग्रभाग से उत्पन्न होने के कारण नासत्य कहलाए। बहुत समय बाद उन्हें उस देव को पहचानकर परम सन्तोष प्राप्त हुआ,

श्लोक 73 (padma.1.8.73)

विमानेनागमत्स्वर्गे पत्न्या सह मुदान्वितः। सावर्ण्योपि मनुर्मेरावद्यापि तपते तपः।

vimānenāgamatsvarge patnyā saha mudānvitaḥ sāvarṇyopi manurmerāvadyāpi tapate tapaḥ

और वे प्रसन्नतापूर्वक अपनी पत्नी सहित विमान से स्वर्ग को गए। सावर्णि मनु भी अभी तक मेरु पर्वत पर तप कर रहे हैं।

श्लोक 74 (padma.1.8.74)

शनिस्तपोबलाच्चापि ग्रहाणां समतां गतः। यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः।

śanistapobalāccāpi grahāṇāṁ samatāṁ gataḥ yamunā tapatī caiva punarnadyau babhūvatuḥ

शनि भी तपोबल से ग्रहों के समकक्ष पद को प्राप्त हुआ। यमुना और तपती दोनों पुनः नदियाँ बन गईं।

श्लोक 75 (padma.1.8.75)

विष्ठिर्घोरात्मिका तद्वत्कालत्वेन व्यवस्थिता। मनोर्वैवस्वतस्यापि दश पुत्रा महाबलाः।

viṣṭhirghorātmikā tadvatkālatvena vyavasthitā manorvaivasvatasyāpi daśa putrā mahābalāḥ

घोर स्वभाव वाली विष्टि भी काल-रूप में स्थापित हो गई। वैवस्वत मनु के भी दस महाबली पुत्र थे —

श्लोक 76 (padma.1.8.76)

इलस्तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्या समकल्पि यः। इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च।

ilastu prathamasteṣāṁ putreṣṭyā samakalpi yaḥ ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṭa eva ca

उनमें प्रथम इल था, जो पुत्रेष्टि यज्ञ से उत्पन्न हुआ था; इक्ष्वाकु, कुशनाभ, अरिष्ट तथा धृष्ट,

श्लोक 77 (padma.1.8.77)

नरिष्यंतः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलः। पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः।

nariṣyaṁtaḥ karūṣaśca śaryātiśca mahābalaḥ pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ

नरिष्यन्त, करूष, तथा महाबली शर्याति, पृषध्र तथा नाभाग — ये सभी दिव्य होते हुए भी मानव थे।

श्लोक 78 (padma.1.8.78)

अभिषिच्य मनुः पूर्वमिलं पुत्रं स धार्मिकम्। जगाम तपसे भूयः पुष्करं स तपोवनं।

abhiṣicya manuḥ pūrvamilaṁ putraṁ sa dhārmikam jagāma tapase bhūyaḥ puṣkaraṁ sa tapovanaṁ

मनु ने पहले अपने धार्मिक पुत्र इल को अभिषिक्त कर, पुनः तप के लिए पुष्कर तपोवन को प्रस्थान किया।

श्लोक 79 (padma.1.8.79)

अथाजगाम सिध्यर्थं तस्य ब्रह्मा वरप्रदः। वरं वरय भद्रं ते मानवेय यथेप्सितं।

athājagāma sidhyarthaṁ tasya brahmā varapradaḥ varaṁ varaya bhadraṁ te mānaveya yathepsitaṁ

तब उसकी सिद्धि के लिए वरदाता ब्रह्मा आए — 'हे मानवेय! तुम्हारा कल्याण हो, यथेच्छ वर माँगो।'

श्लोक 80 (padma.1.8.80)

उवाच स तदा देवं पद्माक्षं पद्मजं विभुं। वंशे मे धर्मसंयुक्ताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः।

uvāca sa tadā devaṁ padmākṣaṁ padmajaṁ vibhuṁ vaṁśe me dharmasaṁyuktāḥ pṛthivyāṁ sarvapārthivāḥ

उसने तब उस कमलनयन, कमलजन्मा, विभु देव से कहा — 'हे प्रभो! मेरे वंश में धर्मयुक्त सभी पृथ्वी के राजा,'

श्लोक 81 (padma.1.8.81)

भवेयुरीश्वराः स्वामिन्प्रसादात्तव कंजज। तथेत्युक्त्वा तु देवेशस्तत्रैवांतरधीयत।

bhaveyurīśvarāḥ svāminprasādāttava kaṁjaja tathetyuktvā tu deveśastatraivāṁtaradhīyata

'हे स्वामिन्! हे कमलजन्मा! आपकी कृपा से ईश्वर बनें।' 'ऐसा ही हो' कहकर देवेश्वर वहीं अन्तर्धान हो गए।

श्लोक 82 (padma.1.8.82)

ततोयोध्यां समागत्य समतिष्ठद्यथा पुरा। अथैकदा रथारूढ इलो निज सुतो मनोः।

tatoyodhyāṁ samāgatya samatiṣṭhadyathā purā athaikadā rathārūḍha ilo nija suto manoḥ

तत्पश्चात् अयोध्या आकर वे पहले की भाँति निवास करने लगे। एक बार रथारूढ़ होकर मनु का पुत्र इल,

श्लोक 83 (padma.1.8.83)

निर्जगामार्थसिध्यर्थमिनप्रायां महीमिमां। भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः संप्रसाधयन्।

nirjagāmārthasidhyarthaminaprāyāṁ mahīmimāṁ bhramandvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ saṁprasādhayan

राजाओं से भरी इस पृथ्वी पर अपने कार्यों की सिद्धि हेतु निकला, सभी द्वीपों में विचरण करते हुए राजाओं को वश में करता हुआ।

श्लोक 84 (padma.1.8.84)

जगामोपवनं शंभोरथाकृष्टः प्रतापवान्। कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्।

jagāmopavanaṁ śaṁbhorathākṛṣṭaḥ pratāpavān kalpadrumalatākīrṇaṁ nāmnā śaravaṇaṁ mahat

वह प्रतापी राजा तब आकृष्ट होकर शिव के उस उपवन में गया, जो कल्पवृक्षों और लताओं से भरा, शरवण नामक विशाल वन था,

श्लोक 85 (padma.1.8.85)

रमते यत्र देवेशः सोमः सोमार्द्धशेखरः। उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः।

ramate yatra deveśaḥ somaḥ somārddhaśekharaḥ umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ

जहाँ अर्धचन्द्र-शेखर सोम (शिव) देवेश्वर विहार करते हैं। वहाँ शरवण में उमा के साथ पूर्वकाल में एक शर्त बनाई गई थी —

श्लोक 86 (padma.1.8.86)

पुंनामसंज्ञं यत्किंचिदागमिष्यति नो वनं। स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमंडले।

puṁnāmasaṁjñaṁ yatkiṁcidāgamiṣyati no vanaṁ strītvameṣyati tatsarvaṁ daśayojanamaṁḍale

जो भी पुरुष-नाम वाला कोई भी हमारे इस वन में आएगा, वह दस योजन के इस मण्डल में सब स्त्री बन जाएगा।

श्लोक 87 (padma.1.8.87)

अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणं गतः। स्त्रीत्वं जगाम सहसा बडवाश्वोऽभवत्क्षणात्।

ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇaṁ gataḥ strītvaṁ jagāma sahasā baḍavāśvo'bhavatkṣaṇāt

शर्त से अनभिज्ञ राजा इल शरवण में गया। वह अचानक स्त्रीत्व को प्राप्त हो गया, और उसका घोड़ा तत्क्षण घोड़ी बन गया।

श्लोक 88 (padma.1.8.88)

पुरुषत्वे कृतं सर्वं स्त्रीकाये विस्मृतं ततः। इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी।

puruṣatve kṛtaṁ sarvaṁ strīkāye vismṛtaṁ tataḥ ileti sābhavannārī pīnonnataghanastanī

पुरुषत्व में जो कुछ किया था, वह सब स्त्री-देह में भूल गया। वह इला नामक स्त्री बन गई, पुष्ट, उन्नत, सघन स्तनों वाली,

श्लोक 89 (padma.1.8.89)

उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्रायतेक्षणा। पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासिन्यसितेक्षणा।

unnataśroṇijaghanā padmapatrāyatekṣaṇā pūrṇenduvadanā tanvī vilāsinyasitekṣaṇā

उन्नत नितम्बों-जाँघों वाली, कमल-पत्र सी विशाल आँखों वाली। पूर्णचन्द्र मुख वाली, कोमल, विलासमयी, काली आँखों वाली,

श्लोक 90 (padma.1.8.90)

पीनोन्नतायतभुजा नीलकुंचितमूर्द्धजा। तनुलोमा सुवदना मृदुगद्गदभाषिणी।

pīnonnatāyatabhujā nīlakuṁcitamūrddhajā tanulomā suvadanā mṛdugadgadabhāṣiṇī

पुष्ट, उन्नत, लम्बी भुजाओं वाली, काले घुँघराले केशों वाली। पतले रोमों वाली, सुन्दर मुख वाली, कोमल-मधुर वाणी बोलने वाली,

श्लोक 91 (padma.1.8.91)

श्यामागौरेण वर्णेन तनुताम्रनखांकुरा। कार्मुकभ्रूयुगोपेता हंसावरणगामिनी।

śyāmāgaureṇa varṇena tanutāmranakhāṁkurā kārmukabhrūyugopetā haṁsāvaraṇagāminī

श्याम-गौर वर्ण वाली, पतले ताम्रवर्ण नाखूनों वाली। धनुष के समान भौहों वाली, हंस के समान चाल वाली।

श्लोक 92 (padma.1.8.92)

भ्रममाणा वने तस्मिन्चिंतयामास भामिनी। को मे पिता वा भ्राता वा को मे त्राता भवेदिह।

bhramamāṇā vane tasminciṁtayāmāsa bhāminī ko me pitā vā bhrātā vā ko me trātā bhavediha

उस वन में भ्रमण करती हुई वह सुन्दरी सोचने लगी — 'मेरे पिता या भाई कौन हैं? मेरा यहाँ रक्षक कौन बनेगा?'

श्लोक 93 (padma.1.8.93)

कस्य भर्त्तुरहं दत्ता कियद्वर्षास्मि भूतले। चिंतयंती च ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना।

kasya bhartturahaṁ dattā kiyadvarṣāsmi bhūtale ciṁtayaṁtī ca dadṛśe somaputreṇa sāṅganā

'मैं किस पति को दी गई हूँ? मैं इस भूतल पर कितने वर्षों से हूँ?' इस प्रकार सोचती हुई उस सुन्दरी को सोम-पुत्र (बुध) ने देख लिया।

श्लोक 94 (padma.1.8.94)

इलारूप समाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनी। बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत्कामपीडितः।

ilārūpa samākṣipta manasā varavarṇinī budhastadāptaye yatnamakarotkāmapīḍitaḥ

इला के रूप से मन में आकृष्ट होकर, उस सुन्दर बुध ने कामपीड़ित होकर उसे प्राप्त करने का प्रयत्न किया।

श्लोक 95 (padma.1.8.95)

विशिष्टाकारवान्मुंडी स कमंडलुपुस्तकः। वेणुदंडकृतावेशः पवित्रक खनित्रकः।

viśiṣṭākāravānmuṁḍī sa kamaṁḍalupustakaḥ veṇudaṁḍakṛtāveśaḥ pavitraka khanitrakaḥ

विशिष्ट आकार वाला, मुण्डित शिर वाला, कमण्डलु-पुस्तक लिए, बाँस के दण्ड में तत्पर, पवित्रक और खनित्रक लिए,

श्लोक 96 (padma.1.8.96)

द्विजरूपः शिखी ब्रह्म निगदन्कर्णकुंडली। वटुभिश्चार्थिभिर्युक्तः समित्पुष्पकुशोदकैः।

dvijarūpaḥ śikhī brahma nigadankarṇakuṁḍalī vaṭubhiścārthibhiryuktaḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ

द्विजरूप, शिखाधारी, वेद पढ़ता हुआ, कर्णकुण्डल धारण किए हुए, समिधा-पुष्प-कुश-जल लिए विद्यार्थियों और याचकों से युक्त,

श्लोक 97 (padma.1.8.97)

कालेन्विष्यां ततस्तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम्। बहिर्वनस्यांतरितः किल पादपमंडपे।

kālenviṣyāṁ tatastasminnājuhāva sa tāmilām bahirvanasyāṁtaritaḥ kila pādapamaṁḍape

मानो काल-अनुष्ठान करते हुए, वन के बाहर, वृक्ष-मण्डप में छिपकर, उसने उस इला को पुकारा।

श्लोक 98 (padma.1.8.98)

ससंभ्रममकस्माच्च सोपालंभमिवाभवत्। त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मंदिरान्मम।

sasaṁbhramamakasmācca sopālaṁbhamivābhavat tyaktvāgnihotraśuśrūṣāṁ kva gatā maṁdirānmama

अचानक व्याकुलता और उलाहने के साथ बोला — 'अग्निहोत्र की सेवा त्यागकर मेरे मन्दिर से कहाँ चली गई थीं?'

श्लोक 99 (padma.1.8.99)

इयं विहारवेला ते अतिक्रामति सांप्रतम्। एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रांता केन हेतुना।

iyaṁ vihāravelā te atikrāmati sāṁpratam ehyehi pṛthusuśroṇi saṁbhrāṁtā kena hetunā

'तुम्हारे विहार का यह समय अभी बीता जा रहा है। आओ, आओ, हे विशाल-नितम्बे! तुम किस कारण से इतनी घबराई हुई हो?'

श्लोक 100 (padma.1.8.100)

इयं सायंतनी वेला विहारस्येह वर्त्तते। कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलंकुरु गृहं मम।

iyaṁ sāyaṁtanī velā vihārasyeha varttate kṛtvopalepanaṁ puṣpairalaṁkuru gṛhaṁ mama

'यह सायंकाल का विहार-समय चल रहा है। उपलेपन करके पुष्पों से मेरे घर को सजाओ।'

श्लोक 101 (padma.1.8.101)

साब्रवीद्विस्मृताहं च सर्वमेव तपोधन। आत्मानं त्वां च भर्त्तारं कुलं च वद मेनघ।

sābravīdvismṛtāhaṁ ca sarvameva tapodhana ātmānaṁ tvāṁ ca bharttāraṁ kulaṁ ca vada menagha

उसने कहा — 'हे तपोधन! मैं सब कुछ भूल गई हूँ — अपने आप को, तुम्हें अपने पति के रूप में, और अपने कुल को भी। हे निष्पाप! बताओ।'

श्लोक 102 (padma.1.8.102)

बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनी। अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः।

budhaḥ provāca tāṁ tanvīmilā tvaṁ varavarṇinī ahaṁ ca kāmuko nāma bahuvidyo budhaḥ smṛtaḥ

बुध ने उस सुन्दरी से कहा — 'तुम इला हो, हे सुन्दरी! और मैं कामुक नामक, बहुविद्य बुध कहलाता हूँ।'

श्लोक 103 (padma.1.8.103)

तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः। इति सा तस्यवचनात्प्रविष्टा बुधमंदिरम्।

tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ iti sā tasyavacanātpraviṣṭā budhamaṁdiram

'मेरा जन्म तेजस्वियों के कुल में हुआ, मेरे पिता ब्राह्मणों के अधिपति हैं।' इस प्रकार उसके वचन से वह बुध के भवन में प्रविष्ट हुई,

श्लोक 104 (padma.1.8.104)

रत्नस्तंभसमाकीर्णं दिव्यमायाविनिर्मितम्। इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवने स्थिता।

ratnastaṁbhasamākīrṇaṁ divyamāyāvinirmitam ilā kṛtārthamātmānaṁ mene tadbhavane sthitā

जो रत्न-स्तम्भों से भरा, माया से रचित दिव्य भवन था। उस भवन में रहती हुई इला ने अपने आपको कृतार्थ माना।

श्लोक 105 (padma.1.8.105)

अहो वृत्तमहोरूपमहो धनमहोकुलम्। मम चास्य च भर्त्तुर्वा अहो लावण्यमुत्तमम्।

aho vṛttamahorūpamaho dhanamahokulam mama cāsya ca bhartturvā aho lāvaṇyamuttamam

'अहा, कैसा आचरण! अहा, कैसा रूप! अहा, कैसा धन! अहा, कैसा कुल! मेरा और इस पति का — अहा, कैसा उत्तम लावण्य!'

श्लोक 106 (padma.1.8.106)

रेमे च सा तेन सममतिकालमिला वने। सर्वभोगमये गेहे यथेंद्रभवने तथा।

reme ca sā tena samamatikālamilā vane sarvabhogamaye gehe yatheṁdrabhavane tathā

और इला ने उस वन में उसके साथ दीर्घकाल तक विहार किया, सभी भोगों से युक्त उस घर में, मानो इन्द्र के भवन में हों।

श्लोक 107 (padma.1.8.107)

अथान्विष्यंतो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः। इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणांतिकम्।

athānviṣyaṁto rājānaṁ bhrātarastasya mānavāḥ ikṣvākupramukhā jagmustadā śaravaṇāṁtikam

तत्पश्चात् राजा को खोजते हुए उसके भाई, इक्ष्वाकु आदि मानव, तब शरवण के समीप गए,

श्लोक 108 (padma.1.8.108)

ततस्ते ददृशुः सर्वे वडवामग्रतः स्थिताम्। रत्नपर्यंतकिरणदीप्यमानामनुत्तमाम्।

tataste dadṛśuḥ sarve vaḍavāmagrataḥ sthitām ratnaparyaṁtakiraṇadīpyamānāmanuttamām

और वहाँ उन सबने एक अनुपम घोड़ी को सामने खड़ी देखा, जो रत्नों की किरणों से चमक रही थी।

श्लोक 109 (padma.1.8.109)

संप्राप्य प्रत्यभिज्ञानात्सर्वे विस्मयमागताः। अयं चंद्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः।

saṁprāpya pratyabhijñānātsarve vismayamāgatāḥ ayaṁ caṁdraprabho nāma vājī tasya mahātmanaḥ

वहाँ पहुँचकर पहचान से वे सभी विस्मित हो गए — 'यह तो उस महात्मा (इल) का चन्द्रप्रभ नामक घोड़ा है —'

श्लोक 110 (padma.1.8.110)

अगमद्वडवारूपमुत्तमं केन हेतुना। ततस्तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः स्वपुरोहितम्।

agamadvaḍavārūpamuttamaṁ kena hetunā tatastu maitrāvaruṇiṁ papracchuḥ svapurohitam

'यह किस कारण से इस उत्तम घोड़ी के रूप को प्राप्त हुआ?' तब उन्होंने अपने पुरोहित, मैत्रावरुणि (वसिष्ठ) से पूछा —

श्लोक 111 (padma.1.8.111)

किमेतदित्यभूच्चित्रं वद योगविदां वर। वसिष्ठोप्यब्रवीत्सर्वं दृष्ट्वा तं ध्यानचक्षुषा।

kimetadityabhūccitraṁ vada yogavidāṁ vara vasiṣṭhopyabravītsarvaṁ dṛṣṭvā taṁ dhyānacakṣuṣā

'यह क्या विचित्र बात हुई? हे योगविदों में श्रेष्ठ! बताइए।' वसिष्ठ ने भी ध्यान-दृष्टि से सब कुछ देखकर बताया —

श्लोक 112 (padma.1.8.112)

समयः शंभुदयिता कृतः शरवणे पुरा। यः पुमान्प्रविशेच्चात्र स नारीत्वमवाप्स्यति।

samayaḥ śaṁbhudayitā kṛtaḥ śaravaṇe purā yaḥ pumānpraviśeccātra sa nārītvamavāpsyati

'पूर्वकाल में शरवण में शिव-प्रिया (उमा) द्वारा यह शर्त बनाई गई थी — जो भी पुरुष यहाँ प्रवेश करेगा, वह स्त्रीत्व प्राप्त करेगा।'

श्लोक 113 (padma.1.8.113)

अयमश्वोपि नारीत्वमगाद्राज्ञा सहैव तु। इलः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः।

ayamaśvopi nārītvamagādrājñā sahaiva tu ilaḥ puruṣatāmeti yathāsau dhanadopamaḥ

'यह घोड़ा भी राजा के साथ ही स्त्रीत्व को प्राप्त हुआ है। इल पुनः पुरुषत्व को प्राप्त होगा, कुबेर के समान —'

श्लोक 114 (padma.1.8.114)

तथैव यत्नः कर्त्तव्य आराध्य च पिनाकिनम्। ततस्ते मानवा जग्मुर्यत्र देवो महेश्वरः।

tathaiva yatnaḥ karttavya ārādhya ca pinākinam tataste mānavā jagmuryatra devo maheśvaraḥ

'यदि पिनाकधारी (शिव) की आराधना करके उसी प्रकार का प्रयत्न किया जाए।' तब वे मानव वहाँ गए जहाँ देव महेश्वर थे,

श्लोक 115 (padma.1.8.115)

तुष्टवुर्विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ। तावूचतुरलं चैष समयः किं नु सांप्रतं।

tuṣṭavurvividhaiḥ stotraiḥ pārvatīparameśvarau tāvūcaturalaṁ caiṣa samayaḥ kiṁ nu sāṁprataṁ

और उन्होंने नाना स्तोत्रों से पार्वती-परमेश्वर की स्तुति की। उन दोनों ने कहा — 'बस, अब यह शर्त क्या है?'

श्लोक 116 (padma.1.8.116)

इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः। दत्वा किंपुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्।

ikṣvākoraśvamedhena yatphalaṁ syāttadāvayoḥ datvā kiṁpuruṣo vīraḥ sa bhaviṣyatyasaṁśayam

'इक्ष्वाकु के अश्वमेध यज्ञ से जो फल हमें प्राप्त हो, वह देकर वह वीर निश्चय ही किंपुरुष बन जाएगा।'

श्लोक 117 (padma.1.8.117)

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुर्वैवस्वतात्मजाः। इष्ट्वाश्वमेधेन तत इला किंपुरुषोभवत्।

tathetyuktvā tu te sarve jagmurvaivasvatātmajāḥ iṣṭvāśvamedhena tata ilā kiṁpuruṣobhavat

'ऐसा ही हो' कहकर वैवस्वत के वे सभी पुत्र चले गए; अश्वमेध यज्ञ करके इला तब किंपुरुष बन गया।

श्लोक 118 (padma.1.8.118)

मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः। बुधस्य भवने तिष्ठन्निलो गर्भधरोभवत्।

māsamekaṁ pumānvīraḥ strītvaṁ māsamabhūtpunaḥ budhasya bhavane tiṣṭhannilo garbhadharobhavat

एक मास वीर पुरुष रहता, फिर एक मास पुनः स्त्री बन जाता। बुध के भवन में रहते हुए इला गर्भवती हुई,

श्लोक 119 (padma.1.8.119)

अजीजनत्पुत्रमेकमनेकगुणसंयुतम्। बुध उत्पाद्य तं पूरुं स स्वर्गमगमत्पुनः।

ajījanatputramekamanekaguṇasaṁyutam budha utpādya taṁ pūruṁ sa svargamagamatpunaḥ

और अनेक गुणों से युक्त एक पुत्र को जन्म दिया। बुध ने उस पूरु (पुरूरवा) को उत्पन्न कर पुनः स्वर्ग को चले गए।

श्लोक 120 (padma.1.8.120)

इलस्य नाम्ना तद्वर्षमिलावृतमभूत्तदा। सोमार्कवंशजो राजा इलोभूद्वंशवर्द्धनः।

ilasya nāmnā tadvarṣamilāvṛtamabhūttadā somārkavaṁśajo rājā ilobhūdvaṁśavarddhanaḥ

इल के नाम से वह प्रदेश तब इलावृत कहलाया। सोम और सूर्य दोनों वंशों में जन्मा राजा इल वंश-वर्धक हुआ।

श्लोक 121 (padma.1.8.121)

एवं पुरूरवाः पूरोरभवद्वंशवर्द्धनः। इक्ष्वाकुरर्कवंशस्य तथैवोक्तो नरेश्वरः।

evaṁ purūravāḥ pūrorabhavadvaṁśavarddhanaḥ ikṣvākurarkavaṁśasya tathaivokto nareśvaraḥ

इस प्रकार पुरूरवा पूरु से वंश-वर्धक हुए। इक्ष्वाकु भी उसी प्रकार सूर्यवंश का नरेश्वर कहा गया।

श्लोक 122 (padma.1.8.122)

इलः किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते। पुनः पुत्रत्रयमभूत्सुद्युम्नस्यापराजितम्।

ilaḥ kiṁpuruṣatve ca sudyumna iti cocyate punaḥ putratrayamabhūtsudyumnasyāparājitam

इल किंपुरुष-अवस्था में सुद्युम्न भी कहलाया। सुद्युम्न के पुनः तीन अपराजित पुत्र हुए —

श्लोक 123 (padma.1.8.123)

उत्कलोथ गयस्तद्वद्धरिताश्वश्च वीर्यवान्। उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गयापुरी।

utkalotha gayastadvaddharitāśvaśca vīryavān utkalasyotkalā nāma gayasya tu gayāpurī

उत्कल, गय, तथा उसी प्रकार महाबली हरिताश्व। उत्कल के नाम से उत्कल प्रदेश हुआ, और गय की गयापुरी नगरी हुई;

श्लोक 124 (padma.1.8.124)

हरिताश्वस्य दिग्याम्या संज्ञाता कुरुभिः सह। प्रतिष्ठानेभिषिच्याथ स पुरूरवसं सुतम्।

haritāśvasya digyāmyā saṁjñātā kurubhiḥ saha pratiṣṭhānebhiṣicyātha sa purūravasaṁ sutam

हरिताश्व की दक्षिण दिशा कुरुओं सहित प्रसिद्ध हुई। अपने पुत्र पुरूरवा को प्रतिष्ठान में अभिषिक्त करके,

श्लोक 125 (padma.1.8.125)

जगामेलावृतं भोक्तुं दिव्यं वर्षं फलाशनः। इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्।

jagāmelāvṛtaṁ bhoktuṁ divyaṁ varṣaṁ phalāśanaḥ ikṣvākurjyeṣṭhadāyādo madhyadeśamavāptavān

वे फलाहारी होकर इलावृत के दिव्य प्रदेश को भोगने चले गए। इक्ष्वाकु, ज्येष्ठ उत्तराधिकारी होने से मध्यदेश को प्राप्त हुआ।

श्लोक 126 (padma.1.8.126)

नरिष्यंतस्य पुत्रोभूच्छुको नाम महाबलः। नाभागादंबरीषस्तु धृष्टस्य तु सुतत्रयम्।

nariṣyaṁtasya putrobhūcchuko nāma mahābalaḥ nābhāgādaṁbarīṣastu dhṛṣṭasya tu sutatrayam

नरिष्यन्त का पुत्र शुक नामक महाबली हुआ। नाभाग से अम्बरीष, और धृष्ट के तीन पुत्र हुए —

श्लोक 127 (padma.1.8.127)

धृष्टकेतुः स्वधर्माथो रणधृष्टश्च वीर्यवान्। आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका।

dhṛṣṭaketuḥ svadharmātho raṇadhṛṣṭaśca vīryavān ānarto nāma śaryāteḥ sukanyā caiva dārikā

धृष्टकेतु, स्वधर्मा तथा महाबली रणधृष्ट। शर्याति के आनर्त नामक पुत्र और सुकन्या नामक पुत्री हुई।

श्लोक 128 (padma.1.8.128)

आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान्। आनर्तो नाम देशोभून्नगरी च कुशस्थली।

ānartasyābhavatputro rocamānaḥ pratāpavān ānarto nāma deśobhūnnagarī ca kuśasthalī

आनर्त का पुत्र प्रतापी रोचमान हुआ। आनर्त नामक देश हुआ, जिसकी नगरी कुशस्थली थी।

श्लोक 129 (padma.1.8.129)

रोचमानस्य रेवोभूद्रेवाद्रैवत एव च। ककुद्मी चापरं नाम ज्येष्ठः पुत्रशतस्य च।

rocamānasya revobhūdrevādraivata eva ca kakudmī cāparaṁ nāma jyeṣṭhaḥ putraśatasya ca

रोचमान का पुत्र रेव हुआ, रेव से रैवत हुए, जो ककुद्मी नामक भी कहलाए, वे सौ पुत्रों में ज्येष्ठ थे।

श्लोक 130 (padma.1.8.130)

रेवती तस्य सा कन्या भार्या रामस्य विश्रुता। करूषाच्चैव कारूषा बहवः प्रथिता भुवि।

revatī tasya sā kanyā bhāryā rāmasya viśrutā karūṣāccaiva kārūṣā bahavaḥ prathitā bhuvi

उनकी पुत्री रेवती (बल)राम की विख्यात पत्नी थी। करूष से करूष-वंशज हुए, जो पृथ्वी पर बहुत प्रसिद्ध हुए।

श्लोक 131 (padma.1.8.131)

पृषध्रो गोवधाच्छूद्रो गुरुशापादजायत। इक्ष्वाकुपुत्रा नाम्नाथ विकुक्षि निमिदंडकाः।

pṛṣadhro govadhācchūdro guruśāpādajāyata ikṣvākuputrā nāmnātha vikukṣi nimidaṁḍakāḥ

गोवध के कारण गुरु के शाप से पृषध्र शूद्र बन गया। इक्ष्वाकु के पुत्र नाम से विकुक्षि, निमि तथा दण्डक हुए —

श्लोक 132 (padma.1.8.132)

श्रेष्ठाः पुत्रशतस्यासन्पंचाशच्चाथ तत्सुताः। मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः।

śreṣṭhāḥ putraśatasyāsanpaṁcāśaccātha tatsutāḥ meroruttarataste tu jātāḥ pārthivasattamāḥ

जो उसके सौ पुत्रों में श्रेष्ठ थे, और पचास उनके पुत्र (आगे) हुए। मेरु के उत्तर में ये श्रेष्ठ राजा उत्पन्न हुए,

श्लोक 133 (padma.1.8.133)

चत्वारिंशत्तथाष्टान्ये शतमध्ये च येभवन्। मेरोर्दक्षिणतश्चैव राजानस्ते प्रकीर्तिताः।

catvāriṁśattathāṣṭānye śatamadhye ca yebhavan merordakṣiṇataścaiva rājānaste prakīrtitāḥ

तथा अड़तालीस और, उस सौ के मध्य, मेरु के दक्षिण में हुए — वे राजा इस प्रकार कहे गए हैं।

श्लोक 134 (padma.1.8.134)

ज्येष्ठात्ककुत्स्थनामाभूत्सुतस्तस्य सुयोधनः। तस्य पुत्रः पृथृर्नाम विश्वस्तस्य पृथोः सुतः।

jyeṣṭhātkakutsthanāmābhūtsutastasya suyodhanaḥ tasya putraḥ pṛthṛrnāma viśvastasya pṛthoḥ sutaḥ

ज्येष्ठ (विकुक्षि) से ककुत्स्थ नामक पुत्र हुआ, उसका पुत्र सुयोधन हुआ। उसका पुत्र पृथु नामक हुआ, विश्व पृथु का पुत्र हुआ।

श्लोक 135 (padma.1.8.135)

आर्द्रस्तस्य च पुत्रोभूद्युवनाश्वस्ततोभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रोभूच्छावस्तो नाम वीर्यवान्।

ārdrastasya ca putrobhūdyuvanāśvastatobhavat yuvanāśvasya putrobhūcchāvasto nāma vīryavān

उसका पुत्र आर्द्र हुआ, फिर युवनाश्व हुआ। युवनाश्व का पुत्र महाबली शावस्त नामक हुआ,

श्लोक 136 (padma.1.8.136)

निर्मिता येन शावस्ती ह्यंगदेशे नराधिप। शावस्ताद्बृहदश्वो भूत्कुवलाश्वस्ततोभवत्।

nirmitā yena śāvastī hyaṁgadeśe narādhipa śāvastādbṛhadaśvo bhūtkuvalāśvastatobhavat

जिसने अंग-देश में शावस्ती नगरी बनाई, हे नराधिप! शावस्त से बृहदश्व, फिर कुवलाश्व हुआ,

श्लोक 137 (padma.1.8.137)

धुंधुमारत्वमगमद्धुंधुं हत्वाऽसुरं पुरा। तस्य पुत्रास्त्रयो जाता दृढाश्वो घृणिरेव च।

dhuṁdhumāratvamagamaddhuṁdhuṁ hatvā'suraṁ purā tasya putrāstrayo jātā dṛḍhāśvo ghṛṇireva ca

जिसने पूर्वकाल में धुन्धु नामक असुर का वध कर धुन्धुमार नाम प्राप्त किया। उसके तीन पुत्र हुए — दृढाश्व, घृणि,

श्लोक 138 (padma.1.8.138)

कपिलाश्वश्च विख्यातो धौंधुमारिः प्रतापवान्। दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः।

kapilāśvaśca vikhyāto dhauṁdhumāriḥ pratāpavān dṛḍhāśvasya pramodastu haryaśvastasya cātmajaḥ

तथा विख्यात, प्रतापी धौन्धुमारि कपिलाश्व। दृढाश्व का पुत्र प्रमोद हुआ, उसका पुत्र हर्यश्व,

श्लोक 139 (padma.1.8.139)

हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्संहताश्वस्ततोभवत्। अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्व सुतावुभौ।

haryaśvasya nikuṁbhobhūtsaṁhatāśvastatobhavat akṛtāśvo raṇāśvaśca saṁhatāśva sutāvubhau

हर्यश्व का पुत्र निकुम्भ हुआ, फिर संहताश्व हुआ। अकृताश्व और रणाश्व संहताश्व के दोनों पुत्र थे।

श्लोक 140 (padma.1.8.140)

युवनाश्वो रणाश्वस्य मांधाता च ततोभवत्। मांधातुः पुरुकुत्सोभूद्धर्मसेतुश्च पार्थिवः।

yuvanāśvo raṇāśvasya māṁdhātā ca tatobhavat māṁdhātuḥ purukutsobhūddharmasetuśca pārthivaḥ

रणाश्व का पुत्र युवनाश्व हुआ, फिर उससे माँधाता उत्पन्न हुए। माँधाता के पुरुकुत्स तथा राजा धर्मसेतु हुए,

श्लोक 141 (padma.1.8.141)

मुचुकुन्दश्च विख्यातश्शक्रमित्रः प्रतापवान्। पुरुकुत्सस्य पुत्रोभूद्दुस्सहो नर्मदापतिः।

mucukundaśca vikhyātaśśakramitraḥ pratāpavān purukutsasya putrobhūddussaho narmadāpatiḥ

तथा विख्यात, प्रतापी मुचुकुन्द, जो इन्द्र के मित्र थे। पुरुकुत्स का पुत्र नर्मदा के स्वामी दुस्सह हुआ।

श्लोक 142 (padma.1.8.142)

संभूतिस्तस्य पुत्रोभूत्त्रिधन्वा च ततोभवत्। त्रिधन्वनः सुतो जातस्त्रय्यारुण इति स्मृतः।

saṁbhūtistasya putrobhūttridhanvā ca tatobhavat tridhanvanaḥ suto jātastrayyāruṇa iti smṛtaḥ

उसका पुत्र सम्भूति हुआ, फिर त्रिधन्वा हुआ। त्रिधन्वा का पुत्र त्रय्यारुण नाम से स्मरण किया गया।

श्लोक 143 (padma.1.8.143)

तस्य सत्यव्रतो नाम तस्मात्सत्यरथः स्मृतः। तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रो हरिश्चंद्राच्च रोहितः।

tasya satyavrato nāma tasmātsatyarathaḥ smṛtaḥ tasya putro hariścandro hariścaṁdrācca rohitaḥ

उसका पुत्र सत्यव्रत नामक हुआ, उससे सत्यरथ स्मरण किया गया। उसका पुत्र हरिश्चन्द्र हुआ, और हरिश्चन्द्र से रोहित।

श्लोक 144 (padma.1.8.144)

रोहताच्च वृको जातो वृकाद्बाहुरजायत। सगरस्तस्य पुत्रोभूद्राजा परमधार्मिकः।

rohatācca vṛko jāto vṛkādbāhurajāyata sagarastasya putrobhūdrājā paramadhārmikaḥ

रोहित से वृक उत्पन्न हुआ, वृक से बाहु। उसका पुत्र सगर हुआ, जो परम धार्मिक राजा था।

श्लोक 145 (padma.1.8.145)

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा। ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वाग्निः पुत्रकाम्यया।

dve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā tābhyāmārādhitaḥ pūrvamaurvāgniḥ putrakāmyayā

सगर की दो पत्नियाँ थीं — प्रभा तथा भानुमती। उनके द्वारा पूर्वकाल में पुत्र-कामना से और्व अग्नि की आराधना की गई,

श्लोक 146 (padma.1.8.146)

और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद्यथेष्टं वरमुत्तमम्। एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथापरा।

aurvastuṣṭastayoḥ prādādyatheṣṭaṁ varamuttamam ekā ṣaṣṭisahasrāṇi sutamekaṁ tathāparā

और्व ने प्रसन्न होकर दोनों को यथेच्छ उत्तम वर दिया। एक ने साठ सहस्र पुत्र, दूसरी ने एक पुत्र —

श्लोक 147 (padma.1.8.147)

अगृह्णाद्वंशकर्तारं प्रभाऽगृह्णाद्बहून्सुतान्। एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमंजसं।

agṛhṇādvaṁśakartāraṁ prabhā'gṛhṇādbahūnsutān ekaṁ bhānumatī putramagṛhṇādasamaṁjasaṁ

वंश-कर्ता को प्रभा ने चुना, बहुत पुत्रों को उसने चुना। भानुमती ने असमंजस नामक एक ही पुत्र चुना।

श्लोक 148 (padma.1.8.148)

ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा। खनंतः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये ऽश्वमार्गणे।

tataḥ ṣaṣṭisahasrāṇi suṣuve yādavī prabhā khanaṁtaḥ pṛthivīṁ dagdhā viṣṇunā ye 'śvamārgaṇe

तत्पश्चात् यादव-कुल की प्रभा ने साठ सहस्र पुत्रों को जन्म दिया, जो पृथ्वी खोदते हुए, अश्व की खोज में विष्णु द्वारा भस्म कर दिए गए।

श्लोक 149 (padma.1.8.149)

असमंजस्तु तनयो ह्यंशुमान्नाम विश्रुतः। तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः।

asamaṁjastu tanayo hyaṁśumānnāma viśrutaḥ tasya putro dilīpastu dilīpāttu bhagīrathaḥ

असमंजस का पुत्र अंशुमान् नाम से विख्यात हुआ। उसका पुत्र दिलीप हुआ, दिलीप से भगीरथ,

श्लोक 150 (padma.1.8.150)

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता। भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः।

yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā bhagīrathasya tanayo nābhāga iti viśrutaḥ

जिन्होंने तपस्या करके भागीरथी गंगा को अवतरित किया। भगीरथ का पुत्र नाभाग नाम से विख्यात हुआ।

श्लोक 151 (padma.1.8.151)

नाभागस्यांबरीषोभूत्सिंधुद्वीपस्ततोभवत्। तस्यायुतायुः पुत्रोभूदृतुपर्णस्ततोभवत्।

nābhāgasyāṁbarīṣobhūtsiṁdhudvīpastatobhavat tasyāyutāyuḥ putrobhūdṛtuparṇastatobhavat

नाभाग का पुत्र अम्बरीष हुआ, फिर सिन्धुद्वीप हुआ। उसका पुत्र आयुतायु हुआ, फिर ऋतुपर्ण हुआ।

श्लोक 152 (padma.1.8.152)

तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः। तस्यानरण्यः पुत्रोभून्निघ्नस्तस्य सुतोभवत्।

tasya kalmāṣapādastu sarvakarmā tataḥ smṛtaḥ tasyānaraṇyaḥ putrobhūnnighnastasya sutobhavat

उसका पुत्र कल्माषपाद हुआ, फिर सर्वकर्मा स्मरण किया गया। उसका पुत्र अनरण्य हुआ, उसका पुत्र निघ्न हुआ।

श्लोक 153 (padma.1.8.153)

निघ्नपुत्रावुभौ जातावनमित्र रघूत्तमौ। अनमित्रो वनमगादरिनाशकृते नृप।

nighnaputrāvubhau jātāvanamitra raghūttamau anamitro vanamagādarināśakṛte nṛpa

निघ्न के दोनों पुत्र अनमित्र और श्रेष्ठ रघु उत्पन्न हुए। अनमित्र, हे नृप! शत्रु-नाश हेतु वन को गया।

श्लोक 154 (padma.1.8.154)

रघोरभूद्दिलीपस्तु दिलीपाच्चाप्यजस्तथा। दीर्घबाहुरजाज्जातः प्रजापालस्ततोभवत्।

raghorabhūddilīpastu dilīpāccāpyajastathā dīrghabāhurajājjātaḥ prajāpālastatobhavat

रघु से दिलीप हुआ, दिलीप से भी अज हुआ। अज से दीर्घबाहु उत्पन्न हुआ, फिर प्रजापाल हुआ।

श्लोक 155 (padma.1.8.155)

ततो दशरथो जातस्तस्य पुत्रचतुष्टयं। नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तस्याग्रजोभवत्।

tato daśaratho jātastasya putracatuṣṭayaṁ nārāyaṇātmakāḥ sarve rāmastasyāgrajobhavat

तत्पश्चात् दशरथ उत्पन्न हुए, उनके चार पुत्र हुए। सभी नारायण-स्वरूप, राम उनमें अग्रज हुए,

श्लोक 156 (padma.1.8.156)

रावणांतकरस्तद्वद्रघूणां वंशवर्द्धनः। वाल्मीकिर्यस्य चरितं चक्रे भार्गवसत्तमः।

rāvaṇāṁtakarastadvadraghūṇāṁ vaṁśavarddhanaḥ vālmīkiryasya caritaṁ cakre bhārgavasattamaḥ

रावण का अन्त करने वाले, रघुवंश के वंश-वर्धक, जिनके चरित्र को भार्गवश्रेष्ठ वाल्मीकि ने रचा।

श्लोक 157 (padma.1.8.157)

तस्य पुत्रः कुशो नाम इक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः। अतिथिस्तु कुशाज्जातो निषधस्तस्य चात्मजः।

tasya putraḥ kuśo nāma ikṣvākukulavarddhanaḥ atithistu kuśājjāto niṣadhastasya cātmajaḥ

उनका पुत्र कुश नामक, इक्ष्वाकु-कुल का वंश-वर्धक हुआ। कुश से अतिथि उत्पन्न हुआ, उसका पुत्र निषध हुआ।

श्लोक 158 (padma.1.8.158)

नलस्तु निषधाज्जातो नभास्तस्मादजायत। नभसः पुंडरीकोभूत्क्षेमधन्वा ततः परम्।

nalastu niṣadhājjāto nabhāstasmādajāyata nabhasaḥ puṁḍarīkobhūtkṣemadhanvā tataḥ param

निषध से नल उत्पन्न हुआ, उससे नभ उत्पन्न हुआ। नभ से पुण्डरीक हुआ, फिर क्षेमधन्वा हुआ।

श्लोक 159 (padma.1.8.159)

तस्यपुत्रोभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्। अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः।

tasyaputrobhavadvīro devānīkaḥ pratāpavān ahīnagustasya sutaḥ sahasrāśvastataḥ paraḥ

उसका पुत्र प्रतापी वीर देवानीक हुआ। उसका पुत्र अहीनगु हुआ, फिर सहस्राश्व हुआ।

श्लोक 160 (padma.1.8.160)

ततश्चंद्रावलोकस्तु तारापीडस्ततोभवत्। तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिश्चंद्रस्तस्य सुतोभवत्।

tataścaṁdrāvalokastu tārāpīḍastatobhavat tasyātmajaścandragiriścaṁdrastasya sutobhavat

फिर चन्द्रावलोक, फिर तारापीड हुआ। उसका पुत्र चन्द्रगिरि हुआ, चन्द्र उसका पुत्र हुआ।

श्लोक 161 (padma.1.8.161)

श्रुतायुरभवत्तस्माद्भारते यो निपातितः। नलौ द्वावेव विख्यातौ वंशे यस्य विशेषतः।

śrutāyurabhavattasmādbhārate yo nipātitaḥ nalau dvāveva vikhyātau vaṁśe yasya viśeṣataḥ

उससे श्रुतायु उत्पन्न हुआ, जो भारत (महाभारत युद्ध) में मारा गया। उसी वंश में विशेष रूप से दो नल ही विख्यात हुए —

श्लोक 162 (padma.1.8.162)

वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः। एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः।

vīrasenasutastadvannaiṣadhaśca narādhipaḥ ete vivasvato vaṁśe rājāno bhūridakṣiṇāḥ

एक वीरसेन का पुत्र, तथा उसी प्रकार निषध का राजा। ये विवस्वान् के वंश में अत्यन्त दानी राजा हुए,

श्लोक 163 (padma.1.8.163)

इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः।

ikṣvākuvaṁśaprabhavāḥ prādhānyena prakīrtitāḥ

इक्ष्वाकु-वंश से उत्पन्न, प्रमुखता से पूर्णरूप से कहे गए हैं।

अध्याय 7अध्याय-सूचीअध्याय 9