भूमि खण्ड · अध्याय 27
पृथु का राज्याभिषेक तथा ब्रह्मा द्वारा समस्त लोकपालकों की नियुक्ति
श्लोक 1 (padma.2.27.1)
सूत उवाच- स प्रभुः सर्वलोकेशो ह्यभिषिच्य ततो नृपम् । पृथुं वेनस्य तनयं सर्वराज्ये महाप्रभुम्
sūta uvāca- sa prabhuḥ sarvalokeśo hyabhiṣicya tato nṛpam pṛthuṁ venasya tanayaṁ sarvarājye mahāprabhum
सूत जी ने कहा — वह प्रभु, समस्त लोकों के स्वामी ने वेन के पुत्र राजा पृथु को समस्त राज्य पर महाप्रभु के रूप में अभिषिक्त कर —
श्लोक 2 (padma.2.27.2)
महाबाहुं महाकायं यथेंद्रं च सुरेश्वरम् । क्रमेणापि ततो ब्रह्मा राज्यानि च विचार्य वै
mahābāhuṁ mahākāyaṁ yatheṁdraṁ ca sureśvaram krameṇāpi tato brahmā rājyāni ca vicārya vai
—महाबाहु, महाकाय, इंद्र के समान, सुरेश्वर के समान; फिर ब्रह्मा ने क्रमशः राज्यों पर विचार कर —
श्लोक 3 (padma.2.27.3)
यद्यस्यापि भवेद्योग्यं दातुं तदुपचक्रमे । वृक्षाणां ब्राह्मणानां च ग्रहर्क्षाणां तथैव च
yadyasyāpi bhavedyogyaṁ dātuṁ tadupacakrame vṛkṣāṇāṁ brāhmaṇānāṁ ca graharkṣāṇāṁ tathaiva ca
—जो जिसके योग्य था, उसे देना आरंभ किया — वृक्षों का, ब्राह्मणों का, ग्रहों-नक्षत्रों का भी —
श्लोक 4 (padma.2.27.4)
सोमं राज्ये सोभ्यषिंचत्तपसां च महामतिः । धर्माणां धर्मयज्ञानां पुण्यानां पुण्यतेजसाम्
somaṁ rājye sobhyaṣiṁcattapasāṁ ca mahāmatiḥ dharmāṇāṁ dharmayajñānāṁ puṇyānāṁ puṇyatejasām
—उस महामति ने सोम को राज्याभिषिक्त किया; तपस्याओं का, धर्मों का, धर्मयज्ञों का, पुण्यों का, पुण्यतेज का —
श्लोक 5 (padma.2.27.5)
अपां मध्ये तथा देवं तीर्थानां हि तथैव च । वरुणं सोभिषिच्यैव रत्नानां च द्विजोत्तम
apāṁ madhye tathā devaṁ tīrthānāṁ hi tathaiva ca varuṇaṁ sobhiṣicyaiva ratnānāṁ ca dvijottama
—जल के मध्य में भी उसी प्रकार देव को, तीर्थों का भी उसी प्रकार वरुण को अभिषिक्त किया, और रत्नों का, हे द्विजोत्तम —
श्लोक 6 (padma.2.27.6)
अन्येषां सर्वयक्षाणां राज्ये वैश्रवणं पुनः । विष्णुमेव महाप्राज्ञमादित्यानां पितामहः
anyeṣāṁ sarvayakṣāṇāṁ rājye vaiśravaṇaṁ punaḥ viṣṇumeva mahāprājñamādityānāṁ pitāmahaḥ
—अन्य समस्त यक्षों के राज्य पर वैश्रवण को पुनः; और महाप्राज्ञ विष्णु को ही आदित्यों पर, उस पितामह ने —
श्लोक 7 (padma.2.27.7)
राज्ये संस्थापयामास जनता हितहेतवे । सर्वेषामेव पुण्यानां दक्षमेव प्रजापतिम्
rājye saṁsthāpayāmāsa janatā hitahetave sarveṣāmeva puṇyānāṁ dakṣameva prajāpatim
—राज्य पर स्थापित किया, जनता के हित के लिए। समस्त पुण्यों पर उन्होंने दक्ष प्रजापति को ही —
श्लोक 8 (padma.2.27.8)
समर्थं सर्वधर्मज्ञं प्रजापतिगणेश्वरम् । प्रह्रादं सर्वधर्मज्ञं स हि राज्ये न्यरूपयत्
samarthaṁ sarvadharmajñaṁ prajāpatigaṇeśvaram prahrādaṁ sarvadharmajñaṁ sa hi rājye nyarūpayat
—समर्थ, समस्त धर्मों के ज्ञाता, प्रजापतियों के समूह के स्वामी को; और समस्त धर्मों के ज्ञाता प्रह्लाद को उन्होंने राज्य पर नियुक्त किया —
श्लोक 9 (padma.2.27.9)
दैत्यानां दानवानां च विष्णुतेजः समन्वितम् । यमं वैवस्वतं धर्मं पैत्र्ये राज्येभिषिच्य च
daityānāṁ dānavānāṁ ca viṣṇutejaḥ samanvitam yamaṁ vaivasvataṁ dharmaṁ paitrye rājyebhiṣicya ca
—दैत्यों और दानवों पर, विष्णु के तेज से युक्त। पितरों के राज्य पर वैवस्वत यम, धर्म का साक्षात् रूप, को अभिषिक्त कर —
श्लोक 10 (padma.2.27.10)
यक्षराक्षसभूतानां पिशाचोरगसर्पिणाम् । योगिनीनां च सर्वासां वैतालानां महात्मनाम्
yakṣarākṣasabhūtānāṁ piśācoragasarpiṇām yoginīnāṁ ca sarvāsāṁ vaitālānāṁ mahātmanām
—यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, उरग-सर्प, समस्त योगिनियों, और महात्मा वैतालों पर —
श्लोक 11 (padma.2.27.11)
कंकालानां हि सर्वेषां कूष्मांडानां तथैव च । पार्थिवानां च सर्वेषां गिरिशं शूलपाणिनम्
kaṁkālānāṁ hi sarveṣāṁ kūṣmāṁḍānāṁ tathaiva ca pārthivānāṁ ca sarveṣāṁ giriśaṁ śūlapāṇinam
—समस्त कंकालों पर, और वैसे ही कूष्मांडों पर; और समस्त पार्थिव प्राणियों पर गिरीश शूलपाणि को —
श्लोक 12 (padma.2.27.12)
पर्वतानां हि सर्वेषां हिमवंतं महागिरिम् । नदीनां च तडागानां वापिकानां तथैव च
parvatānāṁ hi sarveṣāṁ himavaṁtaṁ mahāgirim nadīnāṁ ca taḍāgānāṁ vāpikānāṁ tathaiva ca
—समस्त पर्वतों पर महागिरि हिमवान को; नदियों, तालाबों, और वैसे ही बावड़ियों पर भी —
श्लोक 13 (padma.2.27.13)
कुंडानां कूपराज्ये हि दिव्येषु च सुरेश्वरः । सागरं स्थापितं पुण्यं सर्वतीर्थमनुत्तमम्
kuṁḍānāṁ kūparājye hi divyeṣu ca sureśvaraḥ sāgaraṁ sthāpitaṁ puṇyaṁ sarvatīrthamanuttamam
—कुंडों और कूपों के राज्य पर, और दिव्य जलाशयों पर वह सुरेश्वर; और उस पुण्यमय, सर्वश्रेष्ठ सागर को सभी तीर्थों पर स्थापित किया —
श्लोक 14 (padma.2.27.14)
गंधर्वाणां तु सर्वेषां राज्ये पुण्ये तथैव च । चित्ररथं ततो ब्रह्मा अभिषिच्य सुरेश्वरः
gaṁdharvāṇāṁ tu sarveṣāṁ rājye puṇye tathaiva ca citrarathaṁ tato brahmā abhiṣicya sureśvaraḥ
—और समस्त गंधर्वों के उस पुण्य राज्य पर भी उसी प्रकार, ब्रह्मा, वह सुरेश्वर, तब चित्ररथ को अभिषिक्त कर —
श्लोक 15 (padma.2.27.15)
नागानां पुण्यवीर्याणां वासुकिं च चतुर्मुखः । सर्पाणां तु तथा राज्ये अभिषिच्य स तक्षकम्
nāgānāṁ puṇyavīryāṇāṁ vāsukiṁ ca caturmukhaḥ sarpāṇāṁ tu tathā rājye abhiṣicya sa takṣakam
—पुण्यवीर्य नागों पर उस चतुर्मुख ने वासुकि को; और सर्पों के राज्य पर उसी प्रकार तक्षक को अभिषिक्त किया —
श्लोक 16 (padma.2.27.16)
वारणानां ततो राज्ये ऐरावणमसिंचत । अश्वानां चैव सर्वेषामुच्चैःश्रवसमेव च
vāraṇānāṁ tato rājye airāvaṇamasiṁcata aśvānāṁ caiva sarveṣāmuccaiḥśravasameva ca
—फिर हाथियों के राज्य पर ऐरावत को अभिषिक्त किया; और समस्त घोड़ों पर उच्चैःश्रवा को ही —
श्लोक 17 (padma.2.27.17)
पक्षिणां चैव सर्वेषां वैनतेयमथापि सः । मृगाणां च ततो राज्ये ब्रह्मा सिंहमथादिशत्
pakṣiṇāṁ caiva sarveṣāṁ vainateyamathāpi saḥ mṛgāṇāṁ ca tato rājye brahmā siṁhamathādiśat
—और समस्त पक्षियों पर वैनतेय को भी उन्होंने; फिर मृगों के राज्य पर ब्रह्मा ने सिंह को नियुक्त किया —
श्लोक 18 (padma.2.27.18)
गोवृषं तु गवां मध्ये अभिषिच्य प्रजापतिः । वनस्पतीनां सर्वेषां प्लक्षमेव पितामहः
govṛṣaṁ tu gavāṁ madhye abhiṣicya prajāpatiḥ vanaspatīnāṁ sarveṣāṁ plakṣameva pitāmahaḥ
—गायों के मध्य वृषभ को अभिषिक्त कर प्रजापति; और समस्त वनस्पतियों पर पितामह ने पीपल को ही —
श्लोक 19 (padma.2.27.19)
एवं राज्यानि सर्वाणि संस्थाप्य च पितामहः । दिशापालांस्ततो ब्रह्मा स्थापयामास सत्तमः
evaṁ rājyāni sarvāṇi saṁsthāpya ca pitāmahaḥ diśāpālāṁstato brahmā sthāpayāmāsa sattamaḥ
—इस प्रकार समस्त राज्यों को स्थापित कर पितामह, वह ब्रह्मा, वह सत्तम, फिर दिशाओं के पालकों को स्थापित करने लगे।
श्लोक 20 (padma.2.27.20)
वैराजस्य तथा पुत्रं पूर्वस्यां दिशि सत्तमः । सुधन्वानं दिशःपालं राजानं सोभ्यषिंचत
vairājasya tathā putraṁ pūrvasyāṁ diśi sattamaḥ sudhanvānaṁ diśaḥpālaṁ rājānaṁ sobhyaṣiṁcata
उस सत्तम ने पूर्व दिशा में वैराज के पुत्र सुधन्वा को दिशापालक राजा के रूप में अभिषिक्त किया।
श्लोक 21 (padma.2.27.21)
दक्षिणस्यां महात्मानं कर्दमस्य प्रजापतेः । पुत्रं शंखपदं नाम राजानं सोभ्यषिंचत
dakṣiṇasyāṁ mahātmānaṁ kardamasya prajāpateḥ putraṁ śaṁkhapadaṁ nāma rājānaṁ sobhyaṣiṁcata
दक्षिण में उन्होंने प्रजापति कर्दम के महात्मा पुत्र, शंखपद नामक, को राजा के रूप में अभिषिक्त किया।
श्लोक 22 (padma.2.27.22)
पश्चिमायां तथा ब्रह्मा वरुणस्य प्रजापतेः । पुत्रं च पुष्करं नाम सोऽभ्यषिंचत्प्रजापतिः
paścimāyāṁ tathā brahmā varuṇasya prajāpateḥ putraṁ ca puṣkaraṁ nāma so'bhyaṣiṁcatprajāpatiḥ
पश्चिम में उसी प्रकार ब्रह्मा, वह प्रजापति, प्रजापति वरुण के पुत्र, पुष्कर नामक, को अभिषिक्त किया।
श्लोक 23 (padma.2.27.23)
उत्तरस्यां दिशि ब्रह्म नलकूबरमेव च । एवं चैवाभ्यषिंचच्च दिक्पालान्समहौजसः
uttarasyāṁ diśi brahma nalakūbarameva ca evaṁ caivābhyaṣiṁcacca dikpālānsamahaujasaḥ
उत्तर दिशा में ब्रह्मा ने नलकूबर को ही। इस प्रकार उन्होंने महातेजस्वी दिशापालकों को अभिषिक्त किया —
श्लोक 24 (padma.2.27.24)
यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते
yairiyaṁ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa pratipālyate
—जिनसे यह समस्त पृथ्वी, सात द्वीपों और नगरों सहित, आज भी अपने-अपने प्रदेश में धर्मपूर्वक पालित होती है।
श्लोक 25 (padma.2.27.25)
पृथुश्चैवं महाभागः सोभिषिक्तो नराधिपः । राजसूयादिभिः सर्वैरभिषिक्तो महामखैः
pṛthuścaivaṁ mahābhāgaḥ sobhiṣikto narādhipaḥ rājasūyādibhiḥ sarvairabhiṣikto mahāmakhaiḥ
इस प्रकार वह महाभाग राजा पृथु अभिषिक्त हुए, राजसूय आदि समस्त महायज्ञों से अभिषिक्त —
श्लोक 26 (padma.2.27.26)
विधिना वेददृष्टेन राजराज्ये महीपतिः । चाक्षुषे नाम्नि संपुण्ये अतीते च महौजसि
vidhinā vedadṛṣṭena rājarājye mahīpatiḥ cākṣuṣe nāmni saṁpuṇye atīte ca mahaujasi
—वेदविहित विधि से, राजाओं के राजा के रूप में, वह महीपति; उस संपूर्ण पुण्यमय, बीते हुए, महातेजस्वी चाक्षुष नामक —
श्लोक 27 (padma.2.27.27)
मन्वंतरे महाभाग देवपुण्यहितैषिणि । ततो वैवस्वतायैव मनवे राज्यमादिशत्
manvaṁtare mahābhāga devapuṇyahitaiṣiṇi tato vaivasvatāyaiva manave rājyamādiśat
—मन्वंतर में, हे महाभाग, जो देवताओं के पुण्य और हित की कामना करने वाला था। फिर उन्होंने वैवस्वत मनु को ही राज्य सौंपा।
श्लोक 28 (padma.2.27.28)
विस्तरं चापि व्याख्यास्ये पृथोश्चैव महात्मनः । यदि मामेव विप्रेन्द्र शुश्रूषसि अतंद्रितः
vistaraṁ cāpi vyākhyāsye pṛthoścaiva mahātmanaḥ yadi māmeva viprendra śuśrūṣasi ataṁdritaḥ
मैं महात्मा पृथु का विस्तृत वृत्तांत भी बताऊँगा, यदि आप, हे विप्रेंद्र, अथक होकर मेरी बात सुनें।
श्लोक 29 (padma.2.27.29)
एतदेवमधिष्ठानं महत्पुण्यं प्रकीर्तितम् । सर्वेष्वेव पुराणेषु एतद्धि निश्चितं सदा
etadevamadhiṣṭhānaṁ mahatpuṇyaṁ prakīrtitam sarveṣveva purāṇeṣu etaddhi niścitaṁ sadā
यह इस प्रकार का अधिष्ठान महापुण्यमय कहा गया है; यह समस्त पुराणों में ही सदा निश्चित है —
श्लोक 30 (padma.2.27.30)
पुण्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्गवासकरं शुभम् । धन्यं पवित्रमायुष्यं पुत्रदं वृद्धिदायकम्
puṇyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ svargavāsakaraṁ śubham dhanyaṁ pavitramāyuṣyaṁ putradaṁ vṛddhidāyakam
—पुण्य, यशदायी, आयुवर्धक, स्वर्गवासकर, शुभ; धन्य, पवित्र, आयुवर्धक, पुत्रदायक, वृद्धिदायक —
श्लोक 31 (padma.2.27.31)
यः शृणोति नरो भक्त्या भावध्यानसमन्वितः । अश्वमेधफलं तस्य जायते नात्र संशयः
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā bhāvadhyānasamanvitaḥ aśvamedhaphalaṁ tasya jāyate nātra saṁśayaḥ
—जो मनुष्य इसे भक्तिपूर्वक, भाव और ध्यान से युक्त होकर सुनता है, उसे अश्वमेध यज्ञ का फल प्राप्त होता है, इसमें संदेह नहीं।