भूमि खण्ड · अध्याय 43
इक्ष्वाकु और वराह का युद्ध
श्लोक 1 (padma.2.43.1)
सुकलोवाच- एवं ते शूकराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः । पुरः स्थितस्य ते राज्ञो ह्यवतस्थुश्च लुब्धकाः
sukalovāca- evaṁ te śūkarāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ puraḥ sthitasya te rājño hyavatasthuśca lubdhakāḥ
सुकल ने कहा — इस प्रकार वे सभी शूकर युद्ध के लिए तैयार होकर खड़े हो गए, और उस राजा के आगे वे शिकारी (लुब्धक) भी डट गए।
श्लोक 2 (padma.2.43.2)
महावराहो राजेंद्र गिरिसानुं समाश्रितः । महता यूथभावेन व्यूहं कृत्वा प्रतिष्ठति
mahāvarāho rājeṁdra girisānuṁ samāśritaḥ mahatā yūthabhāvena vyūhaṁ kṛtvā pratiṣṭhati
हे राजेन्द्र! वह महान वराह पर्वत की चोटी का आश्रय लेकर, विशाल झुंड के साथ व्यूह बनाकर खड़ा हो गया।
श्लोक 3 (padma.2.43.3)
कपिलः स्थूलपीनांगो महादंष्ट्रो महामुखः । दुःसहः शूकरो राजन्गर्जते चातिभैरवम्
kapilaḥ sthūlapīnāṁgo mahādaṁṣṭro mahāmukhaḥ duḥsahaḥ śūkaro rājangarjate cātibhairavam
वह कपिल वर्ण का, स्थूल और मोटे अंगों वाला, बड़ी दाढ़ों और विशाल मुख वाला दुःसह शूकर, हे राजन्! अत्यंत भयंकर स्वर में गर्जना कर रहा था।
श्लोक 4 (padma.2.43.4)
तानपश्यन्महाराजः शालतालवनाश्रयान् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मनुपुत्रः प्रतापवान्
tānapaśyanmahārājaḥ śālatālavanāśrayān teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā manuputraḥ pratāpavān
महाराज ने उन्हें शाल और ताल के वन में आश्रय लिए हुए देखा; उनकी वह बात सुनकर प्रतापी मनुपुत्र (इक्ष्वाकु) ने कहा —
श्लोक 5 (padma.2.43.5)
गृह्यतां शूर वाराहो विध्यतां बलदर्पितः । एवमाभाष्य तान्वीरो मनुपुत्रः प्रतापवान्
gṛhyatāṁ śūra vārāho vidhyatāṁ baladarpitaḥ evamābhāṣya tānvīro manuputraḥ pratāpavān
'हे शूरवीरो! बलमद से उन्मत्त उस वराह को पकड़ लो, उसे बींध डालो!' — यह कहकर उस वीर, प्रतापी मनुपुत्र ने अपने सैनिकों को आज्ञा दी।
श्लोक 6 (padma.2.43.6)
अथ ते लुब्धकाः सर्वे मृगया मदमोहिताः । संनद्धा दंशिताः सर्वे श्वभिः सार्द्धं प्रजग्मिरे
atha te lubdhakāḥ sarve mṛgayā madamohitāḥ saṁnaddhā daṁśitāḥ sarve śvabhiḥ sārddhaṁ prajagmire
तब वे सभी शिकारी, आखेट के मद में मोहित, शस्त्रसज्जित और कवचधारी होकर, कुत्तों के साथ चल पड़े।
श्लोक 7 (padma.2.43.7)
हर्षेण महताविष्टो राजराजो महाबलः । अश्वारूढः सुसैन्येन चतुरंगेण संयतः
harṣeṇa mahatāviṣṭo rājarājo mahābalaḥ aśvārūḍhaḥ susainyena caturaṁgeṇa saṁyataḥ
अत्यंत हर्ष से भरा हुआ वह महाबली राजाधिराज, अश्व पर आरूढ़ होकर, चतुरंगिणी सुसज्जित सेना के साथ चला।
श्लोक 8 (padma.2.43.8)
गंगातीरं समायातो मेरौ गिरिवरोत्तमे । रत्नधातुसमाकीर्णे नानावृक्षैरलंकृते
gaṁgātīraṁ samāyāto merau girivarottame ratnadhātusamākīrṇe nānāvṛkṣairalaṁkṛte
वह गंगा के तट पर, श्रेष्ठतम पर्वत मेरु के निकट पहुँचा, जो रत्नों और धातुओं से भरा तथा नाना वृक्षों से सुशोभित था।
श्लोक 9 (padma.2.43.9)
सुकलोवाच- यो बलधाम मरीचिचयकरनिकरमयप्रोत्तुंगोऽत्युच्चम् । गगनमेव संप्राप्तो नाना नगाचरितशोभो गिरिराजो भाति
sukalovāca- yo baladhāma marīcicayakaranikaramayaprottuṁgo'tyuccam gaganameva saṁprāpto nānā nagācaritaśobho girirājo bhāti
सुकल ने कहा — वह बल का धाम, किरणों के समूह से अत्यंत ऊँचा उठा हुआ, आकाश तक पहुँचने वाला, नाना पर्वतीय जीवों की शोभा से युक्त वह गिरिराज इस प्रकार सुशोभित होता है।
श्लोक 10 (padma.2.43.10)
योजनबहलविमल गंगाप्रवाह समुच्चरत्तीरवीचीतरंगभंगैर्मुक्ताफलसदृशैर्निर्मलांबुकणैः । सर्वत्र प्रक्षालित धवलतलशिलातलोगिरींद्र सुःश्रियायुक्तः
yojanabahalavimala gaṁgāpravāha samuccarattīravīcītaraṁgabhaṁgairmuktāphalasadṛśairnirmalāṁbukaṇaiḥ sarvatra prakṣālita dhavalatalaśilātalogirīṁdra suḥśriyāyuktaḥ
अनेक योजन चौड़ी निर्मल गंगा की धारा, जिसकी तटवर्ती लहरें मोतियों के समान स्वच्छ जलकण बिखेरती हैं — सर्वत्र धुली हुई श्वेत शिलाओं वाला वह गिरिराज सुंदर शोभा से युक्त है।
श्लोक 11 (padma.2.43.11)
देवैश्चारणकिन्नरैः परिवृतो गंधर्वविद्याधरैः सिद्धैरप्सरसांगणैर्मुनिजनैर्नागेंद्र विद्याधरैः । श्रीखंडैर्बहुचंदनैस्ससरलैः शालैस्तमालैर्गिरी रुद्रा क्षैर्वरसिद्धिदायकघनैः कल्पद्रुमैः शोभते
devaiścāraṇakinnaraiḥ parivṛto gaṁdharvavidyādharaiḥ siddhairapsarasāṁgaṇairmunijanairnāgeṁdra vidyādharaiḥ śrīkhaṁḍairbahucaṁdanaissasaralaiḥ śālaistamālairgirī rudrā kṣairvarasiddhidāyakaghanaiḥ kalpadrumaiḥ śobhate
वह पर्वत देवों, चारणों, किन्नरों, गंधर्वों, विद्याधरों, सिद्धों, अप्सराओं के समूहों, मुनिजनों तथा नागेन्द्रों-विद्याधरों से घिरा हुआ है; चंदन, देवदारु, शाल, तमाल के वृक्षों, उत्तम सिद्धि देने वाले सघन रुद्राक्षों तथा कल्पवृक्षों से सुशोभित है।
श्लोक 12 (padma.2.43.12)
नानाधातुविचित्रो वै नानारत्नविचित्रितैः । विमानैः कांचनैर्दंडैः कलत्रैरुपशोभते
nānādhātuvicitro vai nānāratnavicitritaiḥ vimānaiḥ kāṁcanairdaṁḍaiḥ kalatrairupaśobhate
वह नाना धातुओं से विचित्र तथा नाना रत्नों से चित्रित, सुवर्ण-दंड वाले विमानों और उनकी पत्नियों से और अधिक सुशोभित होता है।
श्लोक 13 (padma.2.43.13)
नालिकेरवनैर्दिव्यैः पूगवृक्षैर्विराजते । दिव्यपुन्नागबकुलैः कदलीखंडमंडितैः
nālikeravanairdivyaiḥ pūgavṛkṣairvirājate divyapunnāgabakulaiḥ kadalīkhaṁḍamaṁḍitaiḥ
वह दिव्य नारियल तथा सुपारी के वनों से सुशोभित है, दिव्य पुन्नाग और बकुल वृक्षों तथा केले के झुरमुटों से अलंकृत है।
श्लोक 14 (padma.2.43.14)
पुष्पकैश्चंपकैरद्रि पाःटलैः केतकैस्तथा । नानावल्लीवितानैश्च पुष्पितैः पद्मकैस्तथा
puṣpakaiścaṁpakairadri pāḥṭalaiḥ ketakaistathā nānāvallīvitānaiśca puṣpitaiḥ padmakaistathā
पर्वत पुष्पक, चंपक, पाटल और केतकी के फूलों से, तथा नाना पुष्पित लता-मंडपों एवं कमल-समूहों से सुशोभित है।
श्लोक 15 (padma.2.43.15)
नानावर्णैः सुपुष्पैश्च नानावृक्षैरलंकृतः । दिव्यवृक्षैः समाकीर्णः स्फाटिकस्य शिलातलैः
nānāvarṇaiḥ supuṣpaiśca nānāvṛkṣairalaṁkṛtaḥ divyavṛkṣaiḥ samākīrṇaḥ sphāṭikasya śilātalaiḥ
वह नाना वर्णों के सुंदर पुष्पों और नाना वृक्षों से अलंकृत, दिव्य वृक्षों से भरा हुआ तथा स्फटिक की शिलाओं वाला है।
श्लोक 16 (padma.2.43.16)
योगियोगीन्द्र संसिद्धैः कंदरांतर्निवासिभिः । निर्झरैश्चैव रम्यैश्च बहुप्रस्रवणैर्गिरिः
yogiyogīndra saṁsiddhaiḥ kaṁdarāṁtarnivāsibhiḥ nirjharaiścaiva ramyaiśca bahuprasravaṇairgiriḥ
वह पर्वत योगियों, योगीन्द्रों और सिद्धों से, जो गुफाओं के भीतर निवास करते हैं, तथा मनोहर झरनों और अनेक स्रोतों से युक्त है।
श्लोक 17 (padma.2.43.17)
नदीप्रवाहसंह्रष्टैः संगमैरुपशोभते । ह्रदैश्च पल्वलैः कुंडैर्निर्मलोदकधारिभिः
nadīpravāhasaṁhraṣṭaiḥ saṁgamairupaśobhate hradaiśca palvalaiḥ kuṁḍairnirmalodakadhāribhiḥ
वह नदियों के प्रवाह से हर्षित संगमों से, तथा निर्मल जल धारण करने वाले सरोवरों, तालाबों और कुंडों से सुशोभित है।
श्लोक 18 (padma.2.43.18)
गिरिराजो विभात्येकः सानुभिः सह संस्थितैः । शरभैश्चैव शार्दूलैर्मृगयूथैरलंकृतः
girirājo vibhātyekaḥ sānubhiḥ saha saṁsthitaiḥ śarabhaiścaiva śārdūlairmṛgayūthairalaṁkṛtaḥ
वह गिरिराज अपनी चोटियों के साथ अकेला ही सुशोभित होता है, शरभों, व्याघ्रों तथा मृग-समूहों से अलंकृत।
श्लोक 19 (padma.2.43.19)
महामत्तैश्च मातंगैर्महिषैरुरुभिः सदा । अनेकैर्दिव्यभावैश्च गिरिराजो विभाति सः
mahāmattaiśca mātaṁgairmahiṣairurubhiḥ sadā anekairdivyabhāvaiśca girirājo vibhāti saḥ
वह गिरिराज सदा महामत्त हाथियों और विशाल भैंसों से, तथा अनेक दिव्य भावों से सुशोभित होता है।
श्लोक 20 (padma.2.43.20)
अयोध्याधिपतिर्वीर इक्ष्वाकुर्मनुनंदनः । तया सुभार्यया युक्तश्चतुरंगबलेन च
ayodhyādhipatirvīra ikṣvākurmanunaṁdanaḥ tayā subhāryayā yuktaścaturaṁgabalena ca
अयोध्या के अधिपति वीर इक्ष्वाकु, मनु के पुत्र, अपनी उत्तम पत्नी तथा चतुरंगिणी सेना के साथ —
श्लोक 21 (padma.2.43.21)
पुरतो लुब्धका यांति शूराः श्वानश्च शीघ्रगाः । यत्रास्ते शूकरः शूरो भार्यया सहितो बली
purato lubdhakā yāṁti śūrāḥ śvānaśca śīghragāḥ yatrāste śūkaraḥ śūro bhāryayā sahito balī
आगे बढ़े; शूरवीर शिकारी और तीव्रगामी कुत्ते आगे-आगे चल रहे थे, जहाँ वह बलवान् और वीर शूकर अपनी पत्नी के साथ निवास करता था।
श्लोक 22 (padma.2.43.22)
बहुभिः शूकरैर्गुप्तो गुरुभिः शिशुभिस्ततः । मेरुभूमिं समाश्रित्य गंगातीरं समंततः
bahubhiḥ śūkarairgupto gurubhiḥ śiśubhistataḥ merubhūmiṁ samāśritya gaṁgātīraṁ samaṁtataḥ
वह अनेक शूकरों, वृद्धों और शिशुओं से सुरक्षित होकर मेरु भूमि का आश्रय लेकर गंगा के तट के चारों ओर रहता था।
श्लोक 23 (padma.2.43.23)
सुकलोवाच-। तामुवाच वराहस्तु सुप्रियां हर्षसंयुतः । प्रिये पश्य समायातः कोशलाधिपतिर्बली
sukalovāca- tāmuvāca varāhastu supriyāṁ harṣasaṁyutaḥ priye paśya samāyātaḥ kośalādhipatirbalī
सुकल ने कहा — तब वराह ने हर्षित होकर अपनी प्रिय पत्नी से कहा — 'प्रिये! देखो, कोशल का बलवान् अधिपति आ पहुँचा है।'
श्लोक 24 (padma.2.43.24)
मामुद्दिश्य महाप्राज्ञो मृगयां क्रीडते नृपः । युद्धमेव करिष्यामि सुरासुरप्रहर्षकम्
māmuddiśya mahāprājño mṛgayāṁ krīḍate nṛpaḥ yuddhameva kariṣyāmi surāsurapraharṣakam
'वह महाप्राज्ञ राजा मुझे लक्ष्य बनाकर आखेट खेल रहा है; मैं ऐसा युद्ध करूँगा जो देवों और असुरों दोनों को हर्षित कर दे।'
श्लोक 25 (padma.2.43.25)
अथ भूपो महातेजा बाणपाणिर्धनुर्धरः । सुदेवां सत्यधर्मांगीं तामुवाच प्रहर्षितः
atha bhūpo mahātejā bāṇapāṇirdhanurdharaḥ sudevāṁ satyadharmāṁgīṁ tāmuvāca praharṣitaḥ
तब महातेजस्वी राजा, हाथ में बाण लिए, धनुर्धर, सत्य और धर्म से युक्त सुदेवा से प्रसन्न होकर बोला —
श्लोक 26 (padma.2.43.26)
पश्य प्रिये महाकोलं गर्जमानं महाबलम् । परिवारसमायुक्तं दुःसहं मृगघातिभिः
paśya priye mahākolaṁ garjamānaṁ mahābalam parivārasamāyuktaṁ duḥsahaṁ mṛgaghātibhiḥ
'हे प्रिये! देखो उस महान, गर्जना करते हुए, अत्यंत बलवान् वराह को, जो अपने परिवार से घिरा हुआ शिकारियों के लिए असह्य है।'
श्लोक 27 (padma.2.43.27)
अद्यैवाहं हनिष्यामि सुबाणैर्निशितैः प्रिये । मामेव हि महाशूरो युद्धाय समुपाश्रयेत्
adyaivāhaṁ haniṣyāmi subāṇairniśitaiḥ priye māmeva hi mahāśūro yuddhāya samupāśrayet
'हे प्रिये! मैं आज ही उसे अपने तीक्ष्ण बाणों से मार डालूँगा; वह महाशूर अवश्य ही मुझसे युद्ध के लिए सम्मुख होगा।'
श्लोक 28 (padma.2.43.28)
एवमुक्त्वा प्रियो भार्यां लुब्धकान्वाक्यमब्रवीत् । यथा शूरो महाशूराः प्रेषयध्वं हि शूकरम्
evamuktvā priyo bhāryāṁ lubdhakānvākyamabravīt yathā śūro mahāśūrāḥ preṣayadhvaṁ hi śūkaram
अपनी प्रिय पत्नी से यह कहकर राजा ने शिकारियों से कहा — 'हे महावीरो! जैसा वीरों को शोभा देता है, वैसे ही उस शूकर को मेरी ओर भेजो।'
श्लोक 29 (padma.2.43.29)
अथ ते प्रेषिताः शूरा बलतेजः पराक्रमाः । गर्जमानाः प्रधावंति बलतेजः पराक्रमाः
atha te preṣitāḥ śūrā balatejaḥ parākramāḥ garjamānāḥ pradhāvaṁti balatejaḥ parākramāḥ
तब वे भेजे हुए वीर, बल-तेज-पराक्रम से युक्त, गर्जना करते हुए दौड़ पड़े, बल-तेज-पराक्रम से युक्त।
श्लोक 30 (padma.2.43.30)
कोलं प्रतिगताः सर्वे वायुवेगेन सांप्रतम् । विध्यंति बाणजालैस्ते निशितैर्वनचारकाः
kolaṁ pratigatāḥ sarve vāyuvegena sāṁpratam vidhyaṁti bāṇajālaiste niśitairvanacārakāḥ
वे सभी वायु के वेग से तत्काल उस शूकर की ओर बढ़े; उन वनचारियों ने तीक्ष्ण बाणों के समूह से उसे बींध डाला।
श्लोक 31 (padma.2.43.31)
नाना शस्त्रैरथास्त्रैश्च वाराहं वीररूपिणम्
nānā śastrairathāstraiśca vārāhaṁ vīrarūpiṇam
नाना शस्त्रों और अस्त्रों से उन्होंने उस वीररूपधारी वराह पर प्रहार किया।
श्लोक 32 (padma.2.43.32)
सुकलोवाच- पतंति बाणतोमरा विमुक्ता लुब्धकैः शरा घनागिरिंप्रवर्षिणो यथातथा धरांतरे । हतो दृढप्रहारिभिः स निर्जितस्ततस्तथा शतैस्तु यूथपालकः स कोलः संगरंगतः
sukalovāca- pataṁti bāṇatomarā vimuktā lubdhakaiḥ śarā ghanāgiriṁpravarṣiṇo yathātathā dharāṁtare hato dṛḍhaprahāribhiḥ sa nirjitastatastathā śataistu yūthapālakaḥ sa kolaḥ saṁgaraṁgataḥ
सुकल ने कहा — शिकारियों द्वारा छोड़े गए बाण और भाले उस पर्वत पर घने बादल की तरह वर्षा करते हुए यत्र-तत्र भूमि पर गिरने लगे; दृढ़ प्रहार करने वालों से आहत होकर वह यूथपति वराह उस संग्राम में सैकड़ों प्रहारों से घिर गया।
श्लोक 33 (padma.2.43.33)
स्वपुत्रपौत्रबांधवैः परांश्च संहरेत्स वै पतंति ते स्वदंष्ट्रया हताहवेऽवलुब्धकाः । पतंति पादहस्तकाः स्थितस्य वेगभ्रामणैः सलुब्धगर्जमेवतं वराहोऽपश्यदागतम्
svaputrapautrabāṁdhavaiḥ parāṁśca saṁharetsa vai pataṁti te svadaṁṣṭrayā hatāhave'valubdhakāḥ pataṁti pādahastakāḥ sthitasya vegabhrāmaṇaiḥ salubdhagarjamevataṁ varāho'paśyadāgatam
फिर भी वह अपने पुत्रों, पौत्रों और बंधुओं सहित शत्रुओं का संहार करता रहा; उसकी दाढ़ों से आहत होकर अनेक शिकारी युद्ध में गिर पड़े; उसके वेगपूर्ण घूमने से हाथ-पैर कटकर गिरने लगे; उस गर्जना करते वराह ने आते हुए शिकारियों के झुंड को देखा।
श्लोक 34 (padma.2.43.34)
स्वतेजसा विनाशितं मुखाग्रदंष्ट्रया हतं । गतः स यत्र भूपतिः स वांछतेनसंगरम्
svatejasā vināśitaṁ mukhāgradaṁṣṭrayā hataṁ gataḥ sa yatra bhūpatiḥ sa vāṁchatenasaṁgaram
अपने ही तेज से उन्हें नष्ट कर, अपने मुख की अग्र-दाढ़ों से आहत कर, वह वहाँ गया जहाँ राजा था, और उसी से युद्ध चाहने लगा।
श्लोक 35 (padma.2.43.35)
इक्ष्वाकुनाथं सुमहत्प्रसह्य संत्रास्य क्रुद्धः स हि शूकरेशः । युद्धं वने वांछति तेन सार्द्धमिक्ष्वाकुणा संगरहर्षयुक्तः
ikṣvākunāthaṁ sumahatprasahya saṁtrāsya kruddhaḥ sa hi śūkareśaḥ yuddhaṁ vane vāṁchati tena sārddhamikṣvākuṇā saṁgaraharṣayuktaḥ
वह कुपित शूकरेश उस महान इक्ष्वाकुनाथ को अत्यंत आतंकित कर, वन में उसी इक्ष्वाकु के साथ युद्ध चाहने लगा, संग्राम के हर्ष से युक्त होकर।
श्लोक 36 (padma.2.43.36)
वाराहः पुनरेव युद्धकुशलः संवांछते संगरं तुंडाग्रेण सुतीक्ष्णदंतनखरैः क्रुद्धो धरां क्षोभयन् । हुंकारोच्चारगर्वात्प्रहरति विमलं भूपतिं तं च राजञ्ज्ञात्वा विष्णुपराक्रमं मनुसुतस्त्वानन्दरोमांचितः
vārāhaḥ punareva yuddhakuśalaḥ saṁvāṁchate saṁgaraṁ tuṁḍāgreṇa sutīkṣṇadaṁtanakharaiḥ kruddho dharāṁ kṣobhayan huṁkāroccāragarvātpraharati vimalaṁ bhūpatiṁ taṁ ca rājañjñātvā viṣṇuparākramaṁ manusutastvānandaromāṁcitaḥ
युद्ध-कुशल वराह पुनः युद्ध चाहने लगा; क्रुद्ध होकर अपने मुख के अग्रभाग, तीक्ष्ण दाँतों और नखों से पृथ्वी को कंपाता हुआ, गर्जना के अहंकार से उस निर्मल राजा पर टूट पड़ा; और उस वराह में विष्णु के समान पराक्रम जानकर मनुपुत्र इक्ष्वाकु का रोम-रोम आनंद से पुलकित हो उठा।
श्लोक 37 (padma.2.43.37)
दृष्ट्वा शूकरपौरुषं यमतुलं मेने पतिर्वावराड्देवारिं मनसा विचिन्त्य सहसा वाराहरूपेण वै । संप्रेक्ष्यैव महाबलं बहुतरं युक्तं त्वरेर्वारणं सैन्यं कोलविनाशनाय सहसा संगृह्य संगृह्यताम्
dṛṣṭvā śūkarapauruṣaṁ yamatulaṁ mene patirvāvarāḍdevāriṁ manasā vicintya sahasā vārāharūpeṇa vai saṁprekṣyaiva mahābalaṁ bahutaraṁ yuktaṁ tvarervāraṇaṁ sainyaṁ kolavināśanāya sahasā saṁgṛhya saṁgṛhyatām
उस शूकर के अतुल पराक्रम और पौरुष को देखकर राजा ने मन ही मन विचार किया कि यह सहसा वाराह-रूप में कोई असाधारण सत्ता है; उसके महाबल को देखकर उसने शूकर-विनाश के लिए शीघ्र ही अपनी विशाल गजसेना को एकत्र करने का आदेश दिया।
श्लोक 38 (padma.2.43.38)
प्रेषिताश्च वारणा रथाश्च वेगवत्तराः सुबाणखड्गधारिणो भुशुंडिभिश्च मुद्गरैः । सपाशपाणिलुब्धका नदंति तत्र तत्परा निवारितो न तिष्ठतो हयागजाश्च यद्गताः
preṣitāśca vāraṇā rathāśca vegavattarāḥ subāṇakhaḍgadhāriṇo bhuśuṁḍibhiśca mudgaraiḥ sapāśapāṇilubdhakā nadaṁti tatra tatparā nivārito na tiṣṭhato hayāgajāśca yadgatāḥ
हाथी और अत्यंत वेगवान् रथ भेजे गए, जिन पर उत्तम बाण-खड्ग, भुशुंडी और मुद्गर धारण करने वाले योद्धा सवार थे; हाथों में फंदे लिए शिकारी वहाँ गर्जना करते हुए तत्पर थे; कोई भी उन्हें रोक नहीं पाया, घोड़े और हाथी जहाँ चाहे वहाँ बढ़ते गए।
श्लोक 39 (padma.2.43.39)
क्वचित्क्वचिन्न दृश्यते क्वचित्क्वचित्प्रदृश्यते क्वचिद्भयं प्रदर्शयेत्क्वचिद्धयान्प्रमर्दयेत्
kvacitkvacinna dṛśyate kvacitkvacitpradṛśyate kvacidbhayaṁ pradarśayetkvaciddhayānpramardayet
वह कभी कहीं दिखाई न देता, कभी कहीं प्रकट हो जाता; कभी भय दिखाता, तो कभी घोड़ों को कुचल डालता।
श्लोक 40 (padma.2.43.40)
मर्दयित्वा भटान्वीरान्वाराहो रणदुर्जयः । शब्दं चकारदुर्धषं क्रोधारुणविलोचनः
mardayitvā bhaṭānvīrānvārāho raṇadurjayaḥ śabdaṁ cakāradurdhaṣaṁ krodhāruṇavilocanaḥ
वीर योद्धाओं को कुचलकर, युद्ध में अजेय वह वराह क्रोध से लाल नेत्रों वाला होकर भयंकर गर्जना करने लगा।
श्लोक 41 (padma.2.43.41)
कोशलाधिपतिर्वीरस्तं दृष्ट्वा रणदुर्जयम् । युध्यमानं महाकायं मुचंतं मेघवत्स्वनम्
kośalādhipatirvīrastaṁ dṛṣṭvā raṇadurjayam yudhyamānaṁ mahākāyaṁ mucaṁtaṁ meghavatsvanam
कोशल का वीर अधिपति उस युद्ध में अजेय, विशालकाय, मेघ के समान गर्जते हुए युद्धरत वराह को देखकर —
श्लोक 42 (padma.2.43.42)
गर्जतिसमरं विचरति विलसति वीरान्स्वतेजसा धीरः । तडिदिव मुखेषु दंष्ट्रा तस्य विभात्युल्लसत्येव
garjatisamaraṁ vicarati vilasati vīrānsvatejasā dhīraḥ taḍidiva mukheṣu daṁṣṭrā tasya vibhātyullasatyeva
वह धीर वराह युद्ध में गर्जता हुआ विचरण करता है, अपने तेज से वीरों के बीच क्रीड़ा करता है; उसके मुख की दाढ़ें बिजली के समान चमकती और झलकती हैं।
श्लोक 43 (padma.2.43.43)
मनुपुत्रस्तथा दृष्ट्वा कोलं च निशितैः शरैः । प्रतिभिन्नमेकैकं शस्त्राहतं च बंधुभिः
manuputrastathā dṛṣṭvā kolaṁ ca niśitaiḥ śaraiḥ pratibhinnamekaikaṁ śastrāhataṁ ca baṁdhubhiḥ
मनुपुत्र ने उस शूकर को इस प्रकार देखा — तीक्ष्ण बाणों से एक-एक कर बींधा हुआ, अपने बंधुओं सहित शस्त्रों से आहत।
श्लोक 44 (padma.2.43.44)
नरपतिरुवाच सैन्याः किमिह न गृह्णंतु ओजसा शूराः । युध्यध्वं तत्र निशितैर्बाणैस्तीक्ष्णैरनेनापि
narapatiruvāca sainyāḥ kimiha na gṛhṇaṁtu ojasā śūrāḥ yudhyadhvaṁ tatra niśitairbāṇaistīkṣṇairanenāpi
राजा ने कहा — 'हे सैनिको! हे शूरवीरो! तुम अपने बल से उसे यहीं क्यों नहीं पकड़ लेते? उससे भी तीक्ष्ण बाणों से युद्ध करो।'
श्लोक 45 (padma.2.43.45)
समाकर्ण्य ततो वाक्यं क्रुद्धस्यापि महात्मनः । ततस्ते सैनिकाः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः
samākarṇya tato vākyaṁ kruddhasyāpi mahātmanaḥ tataste sainikāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ
उस क्रुद्ध महात्मा के वचन सुनकर तब वे सभी सैनिक युद्ध के लिए तैयार हो गए।
श्लोक 46 (padma.2.43.46)
अनेकैर्भटसाहस्रैर्वने तं समरे स्थितम् । दिक्षु सर्वासु संहत्य बिभिदुः शूकरं रणे
anekairbhaṭasāhasrairvane taṁ samare sthitam dikṣu sarvāsu saṁhatya bibhiduḥ śūkaraṁ raṇe
अनेक सहस्र योद्धाओं ने वन में युद्धरत उस शूकर को चारों ओर से घेरकर संग्राम में बींध डाला।
श्लोक 47 (padma.2.43.47)
विद्धश्च कैश्चित्तदा बाणजालैः सुयोधैश्च संग्रामभूमौ विशालैः । क्वचिच्चक्रघातैः क्वचिद्वज्रपातैर्हतं दुर्जयं संगरे तं महांतैः
viddhaśca kaiścittadā bāṇajālaiḥ suyodhaiśca saṁgrāmabhūmau viśālaiḥ kvaciccakraghātaiḥ kvacidvajrapātairhataṁ durjayaṁ saṁgare taṁ mahāṁtaiḥ
उस विशाल रणभूमि में महान योद्धाओं द्वारा छोड़े गए बाण-समूहों से वह घायल हुआ; कहीं चक्र के प्रहारों से, कहीं वज्र के समान आघातों से महापुरुषों ने उस दुर्जय को उस संग्राम में आहत किया।
श्लोक 48 (padma.2.43.48)
ततः पौरुषैः क्रोधयुक्तः स कोलः सुविच्छिद्य पाशान्रणे प्रस्थितः सः । महाशूकरैः सार्धमेव प्रयातस्ततः शोणितस्यापि धाराभिषिक्तः
tataḥ pauruṣaiḥ krodhayuktaḥ sa kolaḥ suvicchidya pāśānraṇe prasthitaḥ saḥ mahāśūkaraiḥ sārdhameva prayātastataḥ śoṇitasyāpi dhārābhiṣiktaḥ
तब उन प्रहारों से क्रुद्ध हुआ वह वराह फंदों को तोड़कर पुनः युद्ध में बढ़ा; रक्त की धाराओं से नहाया हुआ वह महाशूकरों के साथ आगे बढ़ता गया।
श्लोक 49 (padma.2.43.49)
करोति प्रहारं च तुंडेन वीरहयानां द्विपानां च चिच्छेद वीरः । स्वदंष्ट्राग्रभागेन तीक्ष्णेन वीरान्पदातीन्हि संपातयेद्रोषभावैः
karoti prahāraṁ ca tuṁḍena vīrahayānāṁ dvipānāṁ ca ciccheda vīraḥ svadaṁṣṭrāgrabhāgena tīkṣṇena vīrānpadātīnhi saṁpātayedroṣabhāvaiḥ
वह अपने मुख से प्रहार करता और उस वीर ने वीर घोड़ों और हाथियों को चीर डाला; अपनी तीक्ष्ण दाढ़ों की नोक से क्रोधवश उसने पैदल सैनिकों को गिरा दिया।
श्लोक 50 (padma.2.43.50)
जघानास्य शुंडं गजस्यापि रुष्टो भटान्हतान्पादनखैस्तु हृष्टः
jaghānāsya śuṁḍaṁ gajasyāpi ruṣṭo bhaṭānhatānpādanakhaistu hṛṣṭaḥ
क्रुद्ध होकर उसने हाथी की सूँड़ तक को तोड़ डाला; प्रसन्न होकर अपने पैरों के नखों से मारे गए योद्धाओं को रौंद डाला।
श्लोक 51 (padma.2.43.51)
ततस्ते शूकराः सर्वे लुब्धकाश्च परस्परम् । युयुधुः संगरं कृत्वा क्रोधारुणविलोचनाः
tataste śūkarāḥ sarve lubdhakāśca parasparam yuyudhuḥ saṁgaraṁ kṛtvā krodhāruṇavilocanāḥ
तब वे सभी शूकर और शिकारी परस्पर युद्ध करते हुए, क्रोध से लाल नेत्रों वाले होकर संग्राम करने लगे।
श्लोक 52 (padma.2.43.52)
लुब्धकैश्च हताः कोलाः कोलैश्चापि सुलुब्धकाः । निहताः पतिता भूमौ क्षतजेनापि सारुणाः
lubdhakaiśca hatāḥ kolāḥ kolaiścāpi sulubdhakāḥ nihatāḥ patitā bhūmau kṣatajenāpi sāruṇāḥ
शिकारियों से शूकर मारे गए और शूकरों से शिकारी भी; वे आहत होकर रक्त से रंजित भूमि पर गिर पड़े।
श्लोक 53 (padma.2.43.53)
जीवं त्यक्त्वा हताः कोलैर्लुब्धकाः पतिता रणे । मृताश्च शूकरास्तत्र श्वानः प्राणांश्च तत्यजुः
jīvaṁ tyaktvā hatāḥ kolairlubdhakāḥ patitā raṇe mṛtāśca śūkarāstatra śvānaḥ prāṇāṁśca tatyajuḥ
शूकरों द्वारा मारे गए शिकारी प्राण त्यागकर रणभूमि में गिर पड़े; वहाँ शूकर भी मरे और कुत्तों ने भी अपने प्राण त्याग दिए।
श्लोक 54 (padma.2.43.54)
यत्रयत्र मृता भूमौ पतिता मृगघातकाः । बहवः शूकरा राज्ञा खड्गपातैर्निपातिताः
yatrayatra mṛtā bhūmau patitā mṛgaghātakāḥ bahavaḥ śūkarā rājñā khaḍgapātairnipātitāḥ
जहाँ-जहाँ शिकारी मरकर भूमि पर गिरे, वहाँ राजा ने भी अपने खड्ग के प्रहारों से अनेक शूकरों को गिरा दिया।
श्लोक 55 (padma.2.43.55)
कति नष्टा हताः कोला भीता दुर्गेषु संस्थिताः । कुंजेषु कंदरांतेषु गुहांतेषु नृपोत्तम
kati naṣṭā hatāḥ kolā bhītā durgeṣu saṁsthitāḥ kuṁjeṣu kaṁdarāṁteṣu guhāṁteṣu nṛpottama
हे नृपोत्तम! कितने ही शूकर नष्ट हो गए, कितने भयभीत होकर दुर्गम स्थानों में — झुरमुटों, घाटियों और गुफाओं के भीतर — जा छिपे।
श्लोक 56 (padma.2.43.56)
लुब्धकाश्च मृताः केचिच्छिन्ना दंष्ट्राग्रसूकरैः । प्राणांस्त्यक्त्वा गताः स्वर्गं खंडशो विदलीकृताः
lubdhakāśca mṛtāḥ kecicchinnā daṁṣṭrāgrasūkaraiḥ prāṇāṁstyaktvā gatāḥ svargaṁ khaṁḍaśo vidalīkṛtāḥ
कुछ शिकारी भी शूकरों की दाढ़ों की नोक से चीरे जाकर मर गए; टुकड़े-टुकड़े होकर प्राण त्यागकर स्वर्ग को गए।
श्लोक 57 (padma.2.43.57)
वागुराः पाशजालाश्च कुटकाः पंजरास्तथा । नाड्यश्च पतिता भूमौ यत्रतत्र समंततः
vāgurāḥ pāśajālāśca kuṭakāḥ paṁjarāstathā nāḍyaśca patitā bhūmau yatratatra samaṁtataḥ
जाल, फंदे, फंदा-यंत्र, पिंजरे तथा उनकी डोरियाँ भूमि पर यत्र-तत्र सर्वत्र बिखर गईं।
श्लोक 58 (padma.2.43.58)
एको दयितया सार्धं वाराहः परितिष्ठति । पौत्रकैः पंचसप्तभिर्युद्धार्थं बलदर्पितः
eko dayitayā sārdhaṁ vārāhaḥ paritiṣṭhati pautrakaiḥ paṁcasaptabhiryuddhārthaṁ baladarpitaḥ
वह वराह अकेला अपनी प्रिया के साथ, पाँच-सात पौत्रों सहित, बल के मद से युक्त, युद्ध के लिए डटा रहा।
श्लोक 59 (padma.2.43.59)
तमुवाच तदा कांतं शूकरं शूकरी पुनः । गच्छ कांत मयासार्द्धमेभिस्तु बालकैः सह
tamuvāca tadā kāṁtaṁ śūkaraṁ śūkarī punaḥ gaccha kāṁta mayāsārddhamebhistu bālakaiḥ saha
तब शूकरी ने पुनः अपने प्रिय शूकर से कहा — 'हे प्रिय! मेरे साथ और इन बालकों के साथ यहाँ से चलो।'
श्लोक 60 (padma.2.43.60)
प्राह प्रीतो वराहस्तां विवस्तां सुप्रियामिति । क्व गच्छामि प्रभग्नोहं स्थानं नास्ति महीतले
prāha prīto varāhastāṁ vivastāṁ supriyāmiti kva gacchāmi prabhagnohaṁ sthānaṁ nāsti mahītale
प्रसन्न होते हुए भी वराह ने अपनी व्याकुल प्रिया से कहा — 'मैं कहाँ जाऊँ? पराजित होकर इस पृथ्वी पर मेरे लिए कोई स्थान नहीं है।'
श्लोक 61 (padma.2.43.61)
मयि नष्टे महाभागे कोलयूथं विनंक्ष्यति । द्वयोश्च सिंहयोर्मध्ये जलं पिबति शूकरः
mayi naṣṭe mahābhāge kolayūthaṁ vinaṁkṣyati dvayośca siṁhayormadhye jalaṁ pibati śūkaraḥ
'हे महाभागे! यदि मैं नष्ट हो गया तो सारा शूकर-यूथ नष्ट हो जाएगा। क्या दो सिंहों के बीच कोई शूकर जल पीता है?'
श्लोक 62 (padma.2.43.62)
द्वयोः शूकरयोर्मध्ये सिंहो नैव पिबत्यपः । एवं शूकरजातीषु दृश्यते बलमुत्तमम्
dvayoḥ śūkarayormadhye siṁho naiva pibatyapaḥ evaṁ śūkarajātīṣu dṛśyate balamuttamam
'दो शूकरों के बीच सिंह भी जल नहीं पीता — इस प्रकार शूकर-जाति में भी उत्तम बल देखा जाता है।'
श्लोक 63 (padma.2.43.63)
तदहं नाशयाम्येव यदा भग्नो व्रजाम्यहम् । जाने धर्मं महाभागे बहुश्रेयोविधायकम्
tadahaṁ nāśayāmyeva yadā bhagno vrajāmyaham jāne dharmaṁ mahābhāge bahuśreyovidhāyakam
'यदि मैं पराजित होकर भाग जाऊँ तो मैं अपने ही को नष्ट कर दूँगा। हे महाभागे! मैं उस धर्म को जानता हूँ जो परम कल्याण प्रदान करता है।'
श्लोक 64 (padma.2.43.64)
कस्माल्लोभाद्भयाद्वापि युध्यमानः प्रणश्यति । रणतीर्थं परित्यज्य सस्यात्पापी न संशयः
kasmāllobhādbhayādvāpi yudhyamānaḥ praṇaśyati raṇatīrthaṁ parityajya sasyātpāpī na saṁśayaḥ
'जो युद्ध करता हुआ लोभ या भय से भाग जाता है, और रण-तीर्थ को त्याग देता है, वह निःसंदेह पापी हो जाता है।'
श्लोक 65 (padma.2.43.65)
निशितं शस्त्रसंव्यूहं दृष्ट्वा हर्षं प्रगच्छति । अवगाह्यामरीं सिंधुं तीर्थपारं प्रगच्छति
niśitaṁ śastrasaṁvyūhaṁ dṛṣṭvā harṣaṁ pragacchati avagāhyāmarīṁ siṁdhuṁ tīrthapāraṁ pragacchati
'तीक्ष्ण शस्त्रों के व्यूह को देखकर वह हर्ष को प्राप्त होता है, मानो देव-नदी में स्नान कर उस तीर्थ के पार पहुँच गया हो।'
श्लोक 66 (padma.2.43.66)
स याति वैष्णवं लोकं पुरुषांश्च समुद्धरेत् । समायांतं च तदहं कथं भग्नो व्रजामि वै
sa yāti vaiṣṇavaṁ lokaṁ puruṣāṁśca samuddharet samāyāṁtaṁ ca tadahaṁ kathaṁ bhagno vrajāmi vai
'वह वैष्णव लोक को प्राप्त होता है और अपने पुरुषों (बंधुओं) का भी उद्धार करता है। अब जब यह युद्ध मेरे सम्मुख आ चुका है, तो मैं पराजित होकर कैसे भाग सकता हूँ?'
श्लोक 67 (padma.2.43.67)
योधनं शस्त्रसंकीर्णं प्रवीरानन्ददायकम् । दृष्ट्वा प्रयाति संहृष्टस्तस्य पुण्यफलं शृणु
yodhanaṁ śastrasaṁkīrṇaṁ pravīrānandadāyakam dṛṣṭvā prayāti saṁhṛṣṭastasya puṇyaphalaṁ śṛṇu
'शस्त्रों से भरे उस युद्धक्षेत्र को, जो श्रेष्ठ वीरों को आनंद देने वाला है, देखकर जो प्रसन्न होकर आगे बढ़ता है, उसके पुण्य का फल सुनो।'
श्लोक 68 (padma.2.43.68)
पदेपदे महत्स्नानं भागीरथ्याः प्रजायते । रणाद्भग्नो गृहं याति यो लोभाच्च प्रिये शृणु
padepade mahatsnānaṁ bhāgīrathyāḥ prajāyate raṇādbhagno gṛhaṁ yāti yo lobhācca priye śṛṇu
'युद्ध में पद-पद पर भागीरथी में महास्नान का पुण्य प्राप्त होता है। किंतु हे प्रिये! सुनो उसकी भी बात जो लोभवश युद्ध से भागकर घर चला जाता है।'
श्लोक 69 (padma.2.43.69)
मातृदोषं प्रकाशेत स्त्रीजातः परिकथ्यते । अत्र यज्ञाश्च तीर्थाश्च अत्र देवा महौजसः
mātṛdoṣaṁ prakāśeta strījātaḥ parikathyate atra yajñāśca tīrthāśca atra devā mahaujasaḥ
'वह अपनी माता के दोष को प्रकट कर देता है, वह मात्र स्त्री से उत्पन्न कहा जाता है। यहीं यज्ञ हैं, यहीं तीर्थ हैं, यहीं महातेजस्वी देवता निवास करते हैं।'
श्लोक 70 (padma.2.43.70)
पश्यंति कौतुकं कांते मुनयः सिद्धचारणाः । त्रैलोक्यं वर्तते तत्र यत्र वीरप्रकाशनम्
paśyaṁti kautukaṁ kāṁte munayaḥ siddhacāraṇāḥ trailokyaṁ vartate tatra yatra vīraprakāśanam
'हे प्रिये! मुनि, सिद्ध और चारण इस कौतुक को देखते हैं। जहाँ वीरता का प्रकाशन होता है, वहीं त्रैलोक्य विद्यमान रहता है।'
श्लोक 71 (padma.2.43.71)
समराद्भग्नं प्रपश्यंति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः । शपंति निर्घृणं पापं प्रहसन्ति पुनःपुनः
samarādbhagnaṁ prapaśyaṁti sarve trailokyavāsinaḥ śapaṁti nirghṛṇaṁ pāpaṁ prahasanti punaḥpunaḥ
'रण से भागे हुए को त्रैलोक्यवासी सभी देखते हैं; वे उस निर्दय पापी को धिक्कारते हैं और बार-बार उसकी हँसी उड़ाते हैं।'
श्लोक 72 (padma.2.43.72)
दुर्गतिं दर्शयेत्तस्य धर्मराजो न संशयः । सम्मुखः समरे युद्धे स्वशिरः शोणितं पिबेत्
durgatiṁ darśayettasya dharmarājo na saṁśayaḥ sammukhaḥ samare yuddhe svaśiraḥ śoṇitaṁ pibet
'धर्मराज उसे निश्चय ही दुर्गति दिखाते हैं। किंतु जो युद्ध में सम्मुख होकर अपने ही सिर का रक्त भी पी ले —'
श्लोक 73 (padma.2.43.73)
अश्वमेधफलं भुंक्ते इंद्रलोकं प्रगच्छति । यदा जयति संग्रामे शत्रूञ्छूरो वरानने
aśvamedhaphalaṁ bhuṁkte iṁdralokaṁ pragacchati yadā jayati saṁgrāme śatrūñchūro varānane
'हे वरानने! जब वीर संग्राम में शत्रुओं पर विजय पाता है, तब वह अश्वमेध का फल भोगता है और इंद्रलोक को प्राप्त होता है।'
श्लोक 74 (padma.2.43.74)
तदा प्रभुंजते लक्ष्मीं नानाभोगान्न संशयः । यदा तत्र त्यजेत्प्राणान्सम्मुखः सन्निराश्रयः
tadā prabhuṁjate lakṣmīṁ nānābhogānna saṁśayaḥ yadā tatra tyajetprāṇānsammukhaḥ sannirāśrayaḥ
'तब वह निश्चय ही लक्ष्मी और नाना भोगों का उपभोग करता है; और यदि वहीं सम्मुख होकर, बिना किसी आश्रय के, वह अपने प्राण त्याग दे —'
श्लोक 75 (padma.2.43.75)
स गच्छेत्परमं स्थानं देवकन्यां प्रभुंजते । एवं धर्मं विजानामि कथं भग्नो व्रजाम्यहम्
sa gacchetparamaṁ sthānaṁ devakanyāṁ prabhuṁjate evaṁ dharmaṁ vijānāmi kathaṁ bhagno vrajāmyaham
'—तो वह परम स्थान को प्राप्त होता है और देवकन्याओं का सुख भोगता है। इस प्रकार मैं इस धर्म को जानता हूँ — तो मैं पराजित होकर कैसे जा सकता हूँ?'
श्लोक 76 (padma.2.43.76)
अनेन समरे युद्धं करिष्ये नात्र संशयः । मनोः पुत्रेण धीरेण राज्ञा इक्ष्वाकुणा सह
anena samare yuddhaṁ kariṣye nātra saṁśayaḥ manoḥ putreṇa dhīreṇa rājñā ikṣvākuṇā saha
'मैं मनु के पुत्र, धीर राजा इक्ष्वाकु के साथ इस संग्राम में निश्चय ही युद्ध करूँगा।'
श्लोक 77 (padma.2.43.77)
डिंभान्गृहीत्वा याहि त्वं सुखं जीव वरानने । तस्य श्रुत्वा वचः प्राह बद्धाहं तव बंधनैः
ḍiṁbhāngṛhītvā yāhi tvaṁ sukhaṁ jīva varānane tasya śrutvā vacaḥ prāha baddhāhaṁ tava baṁdhanaiḥ
'हे वरानने! तुम बच्चों को लेकर जाओ और सुखपूर्वक जीवित रहो।' उसके वचन सुनकर उसने कहा — 'मैं तो तुम्हारे ही स्नेह-बंधनों में बँधी हूँ।'
श्लोक 78 (padma.2.43.78)
स्नेहमानरसाख्यैश्च रतिक्रीडनकैः प्रिय । पुरतस्ते सुतैः सार्द्धं प्राणांस्त्यक्ष्यामि मानद
snehamānarasākhyaiśca ratikrīḍanakaiḥ priya purataste sutaiḥ sārddhaṁ prāṇāṁstyakṣyāmi mānada
'हे प्रिय! स्नेह, मान-रस और रति-क्रीड़ा के इन बंधनों से बँधी हूँ। हे मानद! तुम्हारे सामने ही, अपने पुत्रों सहित, मैं भी प्राण त्याग दूँगी।'
श्लोक 79 (padma.2.43.79)
एवमेतौ सुसंभाष्य परस्परहितैषिणौ । युद्धाय निश्चितौ भूत्वा समालोकयतो रिपून्
evametau susaṁbhāṣya parasparahitaiṣiṇau yuddhāya niścitau bhūtvā samālokayato ripūn
इस प्रकार परस्पर हितैषी वे दोनों भलीभाँति वार्तालाप कर, युद्ध के लिए निश्चय कर, अपने शत्रुओं की ओर देखने लगे।
श्लोक 80 (padma.2.43.80)
कोशलाधिपतिं वीरं तमिक्ष्वाकुं महामतिम्
kośalādhipatiṁ vīraṁ tamikṣvākuṁ mahāmatim
— कोशल के वीर अधिपति, उस महामति इक्ष्वाकु की ओर।
श्लोक 81 (padma.2.43.81)
यथैव मेघः परिगर्जते दिवि प्रावृट्सुकालेषु तडित्प्रकाशैः । तथैव संगर्जति कांतया समं समाह्वयेद्राजवरं खुराग्रैः
yathaiva meghaḥ parigarjate divi prāvṛṭsukāleṣu taḍitprakāśaiḥ tathaiva saṁgarjati kāṁtayā samaṁ samāhvayedrājavaraṁ khurāgraiḥ
जैसे वर्षा ऋतु में आकाश में बिजली की चमक के साथ मेघ गरजता है, वैसे ही वह वराह अपनी प्रिया के साथ गरज उठा और अपने खुरों की नोक से उस श्रेष्ठ राजा को युद्ध के लिए ललकारने लगा।
श्लोक 82 (padma.2.43.82)
तं गर्जमानं ददृशे महात्मा वाराहमेकं पुरुषार्थयुक्तम् । ससार अश्वस्य जवेनयुक्तः ससम्मुखं तस्य नृवीरधीरः
taṁ garjamānaṁ dadṛśe mahātmā vārāhamekaṁ puruṣārthayuktam sasāra aśvasya javenayuktaḥ sasammukhaṁ tasya nṛvīradhīraḥ
उस महात्मा राजा ने उस गर्जते हुए, अकेले किंतु पुरुषार्थ से युक्त वराह को देखा; और वह नृवीर धीर राजा अपने अश्व की गति से उसके सम्मुख दौड़ पड़ा।