स्वर्ग खण्ड · अध्याय 5
रम्यक, हिरण्मय, ऐरावत और क्षीरसागर में भगवान
श्लोक 1 (padma.3.5.1)
ऋषय ऊचुः । वर्षाणां चैव नामानि पर्वतानां च सत्तम । आचक्ष्व नो यथातत्वं ये च पर्वतवासिनः
ṛṣaya ūcuḥ varṣāṇāṁ caiva nāmāni parvatānāṁ ca sattama ācakṣva no yathātatvaṁ ye ca parvatavāsinaḥ
ऋषियों ने कहा — हे श्रेष्ठ! वर्षों (प्रदेशों) और पर्वतों के नाम, तथा जो पर्वतों में निवास करते हैं, वे सब हमें यथार्थ रूप से कहिए।
श्लोक 2 (padma.3.5.2)
सूत उवाच । दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्षं रमणकं नाम जायंते तत्र मानवाः
sūta uvāca dakṣiṇena tu śvetasya niṣadhasyottareṇa tu varṣaṁ ramaṇakaṁ nāma jāyaṁte tatra mānavāḥ
सूत जी ने कहा — श्वेत पर्वत के दक्षिण में और निषध के उत्तर में रम्यक नामक प्रदेश है, जहाँ मनुष्य जन्म लेते हैं,
श्लोक 3 (padma.3.5.3)
शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे ते प्रियदर्शनाः । निःसपत्नाश्च ते सर्वे जायंते तत्र मानवाः
śuklābhijanasaṁpannāḥ sarve te priyadarśanāḥ niḥsapatnāśca te sarve jāyaṁte tatra mānavāḥ
जो शुद्ध कुल से संपन्न और सब सुंदर दिखने वाले हैं; वहाँ जन्म लेने वाले सभी मनुष्य निष्प्रतिद्वंद्वी (शत्रुरहित) होते हैं।
श्लोक 4 (padma.3.5.4)
दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपंच च । जीवंति ते महाभागा नित्यं मुदितमानसाः
daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśapaṁca ca jīvaṁti te mahābhāgā nityaṁ muditamānasāḥ
हे महाभाग्यशालियो! वे ग्यारह हजार पाँच सौ वर्ष तक सदा प्रसन्नचित्त होकर जीवित रहते हैं।
श्लोक 5 (padma.3.5.5)
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्षं हिरण्मयं नाम यत्र हैरण्वती नदी
dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa tu varṣaṁ hiraṇmayaṁ nāma yatra hairaṇvatī nadī
नील पर्वत के दक्षिण में और निषध के उत्तर में हिरण्मय नामक प्रदेश है, जहाँ हैरण्वती नदी बहती है,
श्लोक 6 (padma.3.5.6)
यत्र चायं महाप्राज्ञाः पक्षिराट्पतगोत्तमः । यज्ञानुगा विप्रवरा धन्विनः प्रियदर्शनाः
yatra cāyaṁ mahāprājñāḥ pakṣirāṭpatagottamaḥ yajñānugā vipravarā dhanvinaḥ priyadarśanāḥ
और हे महाप्राज्ञो! जहाँ यह पक्षियों का राजा, पक्षियों में श्रेष्ठ (गरुड़) यज्ञ में सम्मिलित होकर, धनुर्धारी और सुंदर विप्रश्रेष्ठों सहित रहता है।
श्लोक 7 (padma.3.5.7)
महाबलास्तत्र जना विप्रा मुदितमानसाः । एकादशसहस्राणि वर्षाणां ते तपोधनाः
mahābalāstatra janā viprā muditamānasāḥ ekādaśasahasrāṇi varṣāṇāṁ te tapodhanāḥ
वहाँ महाबली, प्रसन्नचित्त विप्र निवास करते हैं, हे तपोधनो, जिनकी आयु ग्यारह हजार वर्ष है —
श्लोक 8 (padma.3.5.8)
आयुःप्रमाणं जीवंति शतानि दश पंच च । शृंगाणि च पवित्राणि त्रीण्येव द्विजपुंगवाः
āyuḥpramāṇaṁ jīvaṁti śatāni daśa paṁca ca śṛṁgāṇi ca pavitrāṇi trīṇyeva dvijapuṁgavāḥ
इतनी आयु तक वे जीवित रहते हैं, पंद्रह सौ वर्ष और भी। हे द्विजश्रेष्ठो! वहाँ तीन पवित्र शिखर हैं —
श्लोक 9 (padma.3.5.9)
एकं मणिमयं तत्र तथैकं रुक्ममद्भुतम् । सर्वरत्नमयं चैकं भवनैरुपशोभितम्
ekaṁ maṇimayaṁ tatra tathaikaṁ rukmamadbhutam sarvaratnamayaṁ caikaṁ bhavanairupaśobhitam
एक मणिमय, दूसरा अद्भुत स्वर्ण का, और तीसरा सर्वरत्नमय, जो भवनों से सुशोभित है।
श्लोक 10 (padma.3.5.10)
तत्र स्वयं प्रभादेवी नित्यं वसति शंडिनी । उत्तरेण तु शृंगस्य समुद्रांते द्विजोत्तमाः
tatra svayaṁ prabhādevī nityaṁ vasati śaṁḍinī uttareṇa tu śṛṁgasya samudrāṁte dvijottamāḥ
वहाँ स्वयं प्रभा देवी, जिन्हें शण्डिनी कहा जाता है, सदा निवास करती हैं। हे द्विजोत्तमो! उस शिखर के उत्तर में, समुद्र के तट पर,
श्लोक 11 (padma.3.5.11)
वर्षमैरावतं नाम तस्माच्छृंगवतः परम् । न तु तत्र सूर्यगतिर्जीर्यंते न च मानवाः
varṣamairāvataṁ nāma tasmācchṛṁgavataḥ param na tu tatra sūryagatirjīryaṁte na ca mānavāḥ
शृंगवान से आगे ऐरावत नामक प्रदेश है। वहाँ सूर्य की सामान्य गति नहीं होती, न ही मनुष्य वृद्ध होते हैं,
श्लोक 12 (padma.3.5.12)
चंद्रमाश्च सनक्षत्रो ज्योतिर्भूत इवावृतः । पद्मप्रभाः पद्मवर्णाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः
caṁdramāśca sanakṣatro jyotirbhūta ivāvṛtaḥ padmaprabhāḥ padmavarṇāḥ padmapatranibhekṣaṇāḥ
और चंद्रमा नक्षत्रों सहित मानो ज्योति के आवरण से घिरा रहता है। वहाँ के लोग कमल के समान कांतिमान, कमल के वर्णवाले, कमल-दल के समान नेत्रों वाले,
श्लोक 13 (padma.3.5.13)
पद्मपत्रसुगंधाश्च जायंते तत्र मानवाः । अनिष्पन्ना नष्टगंधा निराहारा जितेंद्रियाः
padmapatrasugaṁdhāśca jāyaṁte tatra mānavāḥ aniṣpannā naṣṭagaṁdhā nirāhārā jiteṁdriyāḥ
कमल-दल के समान सुगंधित होते हैं; वे अक्षत, गंधहीन-दुर्गंधरहित, आहाररहित और जितेन्द्रिय होते हैं।
श्लोक 14 (padma.3.5.14)
देवलोकच्युताः सर्वे तथा विरजसो द्विजाः । त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते द्विजोत्तमाः
devalokacyutāḥ sarve tathā virajaso dvijāḥ trayodaśasahasrāṇi varṣāṇāṁ te dvijottamāḥ
वे सब देवलोक से च्युत और रजोगुण से रहित द्विज हैं। हे द्विजश्रेष्ठो! वे तेरह हजार वर्ष तक,
श्लोक 15 (padma.3.5.15)
आयुःप्रमाणं जीवंति नरा धार्मिकपुंगवाः । क्षीरोदस्य समुद्रस्य तथैवोत्तरतः प्रभुः
āyuḥpramāṇaṁ jīvaṁti narā dhārmikapuṁgavāḥ kṣīrodasya samudrasya tathaivottarataḥ prabhuḥ
धर्मपरायण श्रेष्ठ मनुष्य के रूप में जीवित रहते हैं। और उसी प्रकार क्षीरसागर के उत्तर में प्रभु,
श्लोक 16 (padma.3.5.16)
हरिस्तिष्ठति वैकुंठः शकटे कनकामये । अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोजवम्
haristiṣṭhati vaikuṁṭhaḥ śakaṭe kanakāmaye aṣṭacakraṁ hi tadyānaṁ bhūtayuktaṁ manojavam
वैकुण्ठ हरि सुवर्ण के रथ पर विराजमान हैं; वह आठ पहियों वाला यान है, प्राणियों से युक्त और मन के समान वेगवान।
श्लोक 17 (padma.3.5.17)
अग्निवर्णं महातेजो जांबूनदविभूषितम् । स प्रभुः सर्वभूतानां विभुश्च द्विजसत्तमाः
agnivarṇaṁ mahātejo jāṁbūnadavibhūṣitam sa prabhuḥ sarvabhūtānāṁ vibhuśca dvijasattamāḥ
अग्नि के समान वर्ण वाला, महातेजस्वी, जाम्बूनद स्वर्ण से सुसज्जित। हे द्विजश्रेष्ठो! वे प्रभु समस्त प्राणियों के स्वामी और नियंता हैं।
श्लोक 18 (padma.3.5.18)
संक्षेपे विस्तरे चैव कर्ता कारयिता तथा । पृथिव्यापस्तथाकाशं वायुस्तेजश्च सत्तमाः
saṁkṣepe vistare caiva kartā kārayitā tathā pṛthivyāpastathākāśaṁ vāyustejaśca sattamāḥ
संक्षेप में और विस्तार में, वे कर्ता और कारयिता दोनों हैं; हे श्रेष्ठो! पृथ्वी, जल, आकाश, वायु और तेज —
श्लोक 19 (padma.3.5.19)
स यज्ञः सर्वभूतानामास्यं तस्य हुताशनः
sa yajñaḥ sarvabhūtānāmāsyaṁ tasya hutāśanaḥ
वे ही समस्त प्राणियों का यज्ञस्वरूप हैं, और अग्नि उनका मुख है।