Skip to main content

स्वर्ग खण्ड · अध्याय 6

भारतवर्ष: इसके राजा, पर्वत, नदियाँ और जनपद

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7

श्लोक 1 (padma.3.6.1)

ऋषय ऊचुः । यदिदं भारतं वर्षं पुण्यं पुण्यविधायकम् । तत्सर्वं नः समाचक्ष्व त्वं हि नो बुद्धिमान्मतः

ṛṣaya ūcuḥ yadidaṁ bhārataṁ varṣaṁ puṇyaṁ puṇyavidhāyakam tatsarvaṁ naḥ samācakṣva tvaṁ hi no buddhimānmataḥ

ऋषियों ने कहा — यह जो भारतवर्ष पुण्यमय और पुण्य प्रदान करने वाला है, वह सब हमें कहिए; आप ही हमारे लिए बुद्धिमान माने गए हैं।

श्लोक 2 (padma.3.6.2)

सूत उवाच । अत्र ते कीर्त्तयिष्यामि वर्षं भारतमुत्तमम् । प्रिय मित्रस्य देवस्य मनोर्वैवस्वतस्य च

sūta uvāca atra te kīrttayiṣyāmi varṣaṁ bhāratamuttamam priya mitrasya devasya manorvaivasvatasya ca

सूत जी ने कहा — यहाँ मैं उत्तम भारतवर्ष का वर्णन करूँगा, जो देव मित्र को, वैवस्वत मनु को,

श्लोक 3 (padma.3.6.3)

पृथोश्च प्राज्ञ वै न्यस्य तथैक्ष्वाकोर्महात्मनः । ययातेरंबरीषस्य मांधातुर्नहुषस्य च

pṛthośca prājña vai nyasya tathaikṣvākormahātmanaḥ yayāteraṁbarīṣasya māṁdhāturnahuṣasya ca

हे प्राज्ञ! पृथु को, महात्मा इक्ष्वाकु को, ययाति को, अंबरीष को, मांधाता को और नहुष को प्रिय है।

श्लोक 4 (padma.3.6.4)

तथैव मुचुकुंदस्य कुबेरोशीनरस्य च । ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा

tathaiva mucukuṁdasya kuberośīnarasya ca ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpatestathā

इसी प्रकार मुचुकुंद को, कुबेर और उशीनर को, ऋषभ को, ऐल को और राजा नृग को भी प्रिय है।

श्लोक 5 (padma.3.6.5)

कुशिकस्यैव राजर्षेर्गाधेश्चैव महात्मनः । सोमस्य चैव राजर्षेर्दिलीपस्य तथैव च

kuśikasyaiva rājarṣergādheścaiva mahātmanaḥ somasya caiva rājarṣerdilīpasya tathaiva ca

राजर्षि कुशिक को, महात्मा गाधि को, राजर्षि सोम को और इसी प्रकार दिलीप को भी यह प्रिय है।

श्लोक 6 (padma.3.6.6)

अन्येषां च महाभागाः क्षत्रियाणां बलीयसाम् । सर्वेषामेव भूतानां प्रियं भारतमुत्तमम्

anyeṣāṁ ca mahābhāgāḥ kṣatriyāṇāṁ balīyasām sarveṣāmeva bhūtānāṁ priyaṁ bhāratamuttamam

हे महाभाग्यशालियो! अन्य बलशाली क्षत्रियों को भी, और वस्तुतः समस्त प्राणियों को यह उत्तम भारतवर्ष प्रिय है।

श्लोक 7 (padma.3.6.7)

ततो वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतमहो द्विजाः । महेंद्रो मलयःसह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि

tato varṣaṁ pravakṣyāmi yathāśrutamaho dvijāḥ maheṁdro malayaḥsahyaḥ śuktimānṛkṣavānapi

अब मैं जैसा सुना है वैसा ही उस प्रदेश का वर्णन करूँगा, हे द्विजो! महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्षवान,

श्लोक 8 (padma.3.6.8)

विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रशो विप्रा पर्वतास्ते समीपतः

viṁdhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ teṣāṁ sahasraśo viprā parvatāste samīpataḥ

विंध्य और पारियात्र — ये सात कुल-पर्वत हैं। हे विप्रो! इनके निकट हजारों की संख्या में अन्य पर्वत भी हैं,

श्लोक 9 (padma.3.6.9)

अविज्ञाताः सारवंतो विपुलाश्चित्रसानवः । अन्ये तु ये परिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः

avijñātāḥ sāravaṁto vipulāścitrasānavaḥ anye tu ye parijñātā hrasvā hrasvopajīvinaḥ

जो अज्ञात परंतु सारवान, विशाल और विविध शिखरों वाले हैं; और अन्य जो ज्ञात हैं, वे छोटे और अल्प साधनों पर जीवनयापन करने वाले हैं।

श्लोक 10 (padma.3.6.10)

आर्यम्लेच्छसधर्माणस्ते मिश्राः पुरुषा द्विजाः । नदीं पिबंति विमलां गंगां सिंधुंसरस्वतीम्

āryamlecchasadharmāṇaste miśrāḥ puruṣā dvijāḥ nadīṁ pibaṁti vimalāṁ gaṁgāṁ siṁdhuṁsarasvatīm

आर्य और म्लेच्छ दोनों के रीति-रिवाजों वाले मिश्रित पुरुष, हे द्विजो, वे निर्मल नदियों — गंगा, सिंधु और सरस्वती — का जल पीते हैं,

श्लोक 11 (padma.3.6.11)

गोदावरीं नर्मदां च बहूदां च महानदीम् । शतद्रुं चंद्रभागां च यमुनां च महानदीम्

godāvarīṁ narmadāṁ ca bahūdāṁ ca mahānadīm śatadruṁ caṁdrabhāgāṁ ca yamunāṁ ca mahānadīm

गोदावरी, नर्मदा और महानदी बहुदा, शतद्रु, चंद्रभागा और महानदी यमुना,

श्लोक 12 (padma.3.6.12)

दृषद्वतीं वितस्तां च विपापां स्वच्छवालुकाम् । नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णां वेणीं च निम्नगाम्

dṛṣadvatīṁ vitastāṁ ca vipāpāṁ svacchavālukām nadīṁ vetravatīṁ caiva kṛṣṇāṁ veṇīṁ ca nimnagām

दृषद्वती, वितस्ता, स्वच्छ बालू वाली विपापा, नदी वेत्रवती, कृष्णा और बहती हुई वेणी,

श्लोक 13 (padma.3.6.13)

इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि । वेदस्मृतिं वेदशिरां त्रिदिवां सिंधुला कृमिम्

irāvatīṁ vitastāṁ ca payoṣṇīṁ devikāmapi vedasmṛtiṁ vedaśirāṁ tridivāṁ siṁdhulā kṛmim

इरावती, वितस्ता, पयोष्णी, देविका, वेदस्मृति, वेदशिरा, त्रिदिवा, सिंधुला और कृमि,

श्लोक 14 (padma.3.6.14)

करीषिणीं चित्रवहां त्रिसेनां चैव निम्नगाम् । गोमतीं धूतपापां च चंदनां च महानदीम्

karīṣiṇīṁ citravahāṁ trisenāṁ caiva nimnagām gomatīṁ dhūtapāpāṁ ca caṁdanāṁ ca mahānadīm

करीषिणी, चित्रवहा, बहती हुई त्रिसेना, गोमती, धूतपापा और महानदी चंदना,

श्लोक 15 (padma.3.6.15)

कौशिकीं त्रिदिवां हृद्यां नाचितां रोहितारणीम् । रहस्यां शतकुंभां च सरयूं च द्विजोत्तमाः

kauśikīṁ tridivāṁ hṛdyāṁ nācitāṁ rohitāraṇīm rahasyāṁ śatakuṁbhāṁ ca sarayūṁ ca dvijottamāḥ

कौशिकी, मनोहर त्रिदिवा, नाचिता, रोहितारणी, रहस्या, शतकुंभा और सरयू — हे द्विजोत्तमो!

श्लोक 16 (padma.3.6.16)

चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा । शरावतीं पयोष्णीं च भीमां भीमरथीमपि

carmaṇvatīṁ vetravatīṁ hastisomāṁ diśaṁ tathā śarāvatīṁ payoṣṇīṁ ca bhīmāṁ bhīmarathīmapi

चर्मण्वती, वेत्रवती, हस्तिसोमा तथा दिशा, शरावती, पयोष्णी, भीमा और भीमरथी भी,

श्लोक 17 (padma.3.6.17)

कावेरीं चुलुकां चापि तापीं शतमलामपि । नीवारां महितां चापि सुप्रयोगां तथा नदीम्

kāverīṁ culukāṁ cāpi tāpīṁ śatamalāmapi nīvārāṁ mahitāṁ cāpi suprayogāṁ tathā nadīm

कावेरी, चुलुका, तापी, शतमला, नीवारा, महिता और नदी सुप्रयोगा भी,

श्लोक 18 (padma.3.6.18)

पवित्रां कृष्णलां सिंधुं वाजिनीं पुरमालिनीम् । पूर्वाभिरामां वीरां च भीमां मालावतीं तथा

pavitrāṁ kṛṣṇalāṁ siṁdhuṁ vājinīṁ puramālinīm pūrvābhirāmāṁ vīrāṁ ca bhīmāṁ mālāvatīṁ tathā

पवित्र कृष्णला, सिंधु, वाजिनी, पुरमालिनी, पूर्वाभिरामा, वीरा, भीमा और मालावती भी,

श्लोक 19 (padma.3.6.19)

पलाशिनीं पापहरां महेंद्रां पटलावतीम् । करीषिणीमसिक्नीं च कुशचीरीं महानदीम्

palāśinīṁ pāpaharāṁ maheṁdrāṁ paṭalāvatīm karīṣiṇīmasiknīṁ ca kuśacīrīṁ mahānadīm

पलाशिनी, पाप हरने वाली महेंद्रा, पटलावती, करीषिणी, असिक्नी और महानदी कुशचीरी,

श्लोक 20 (padma.3.6.20)

मरुतां प्रवरां मेनां हेमां घृतवतीं तथा । अनावतीमनुष्णां च सेव्यां कापीं च सत्तमाः

marutāṁ pravarāṁ menāṁ hemāṁ ghṛtavatīṁ tathā anāvatīmanuṣṇāṁ ca sevyāṁ kāpīṁ ca sattamāḥ

मरुता, श्रेष्ठ मेना, हेमा, घृतवती, अनावती, अनुष्णा, सेवनीय कापी — हे श्रेष्ठो,

श्लोक 21 (padma.3.6.21)

सदावीरामधृष्यां च कुशचीरां महानदीम् । रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिंजलाम्

sadāvīrāmadhṛṣyāṁ ca kuśacīrāṁ mahānadīm rathacitrāṁ jyotirathāṁ viśvāmitrāṁ kapiṁjalām

सदावीरा, अधृष्या और महानदी कुशचीरा, रथचित्रा, ज्योतिरथा, विश्वामित्रा और कपिंजला,

श्लोक 22 (padma.3.6.22)

चंद्रावहफलद्यं चैव कुचीरामंबुवाहिनीम् । वैनदीं पिंगलां वेणां तुंगवेगां महानदीम्

caṁdrāvahaphaladyaṁ caiva kucīrāmaṁbuvāhinīm vainadīṁ piṁgalāṁ veṇāṁ tuṁgavegāṁ mahānadīm

चंद्रावहफलदा, कुचीरा, अम्बुवाहिनी, वैनदी, पिंगला, वेणा और महानदी तुंगवेगा,

श्लोक 23 (padma.3.6.23)

विदिशां कृष्णवेणां च ताम्रां च कपिलामपि । धेनुं सकामां वेदस्वां हविःस्रावां महापथाम्

vidiśāṁ kṛṣṇaveṇāṁ ca tāmrāṁ ca kapilāmapi dhenuṁ sakāmāṁ vedasvāṁ haviḥsrāvāṁ mahāpathām

विदिशा, कृष्णवेणा, ताम्रा और कपिला भी, धेनु, सकामा, वेदस्वा और महापथ हविःस्रावा,

श्लोक 24 (padma.3.6.24)

शिप्रां च पिच्छलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । कौर्णिकीं निम्नगां शोणां बाहुदामथ चंद्रमाम्

śiprāṁ ca picchalāṁ caiva bhāradvājīṁ ca nimnagām kaurṇikīṁ nimnagāṁ śoṇāṁ bāhudāmatha caṁdramām

शिप्रा, पिच्छला, भारद्वाजी, बहती हुई कौर्णिकी, शोणा, बाहुदा और चंद्रमा,

श्लोक 25 (padma.3.6.25)

दुर्गामंतः शिलां चैव ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । परोक्षामथ रोहीं च तथा जंबूनदीमपि

durgāmaṁtaḥ śilāṁ caiva brahmamedhyāṁ dṛṣadvatīm parokṣāmatha rohīṁ ca tathā jaṁbūnadīmapi

दुर्गा, अंतःशिला, ब्रह्ममेध्या, दृषद्वती, परोक्षा, रोही और जम्बूनदी भी,

श्लोक 26 (padma.3.6.26)

सुनासां तमसां दासीं सामान्यां वरणामसिम् । नीलां धृतिकरीं चैव पर्णाशां च महानदीम्

sunāsāṁ tamasāṁ dāsīṁ sāmānyāṁ varaṇāmasim nīlāṁ dhṛtikarīṁ caiva parṇāśāṁ ca mahānadīm

सुनासा, तमसा, दासी, सामान्या, वरणा, असि, नीला, धृतिकरी और महानदी पर्णाशा,

श्लोक 27 (padma.3.6.27)

मानवीं वृषभां भासां ब्रह्ममेध्यां दृषद्वतीम् । एताश्चान्याश्च बहुला महानद्यो द्विजर्षभाः

mānavīṁ vṛṣabhāṁ bhāsāṁ brahmamedhyāṁ dṛṣadvatīm etāścānyāśca bahulā mahānadyo dvijarṣabhāḥ

मानवी, वृषभा, भासा, ब्रह्ममेध्या, दृषद्वती — हे द्विजश्रेष्ठो! ये और अन्य बहुत-सी महानदियाँ हैं,

श्लोक 28 (padma.3.6.28)

सदा निरामयां कृष्णां मंदगां मंदवाहिनीम् । ब्राह्मणीं च महागौरीं दुर्गामपि च सत्तमाः

sadā nirāmayāṁ kṛṣṇāṁ maṁdagāṁ maṁdavāhinīm brāhmaṇīṁ ca mahāgaurīṁ durgāmapi ca sattamāḥ

सदा निरोगकारी कृष्णा, मंदगामिनी मंदवाहिनी, ब्राह्मणी, महागौरी और दुर्गा भी — हे श्रेष्ठो,

श्लोक 29 (padma.3.6.29)

चित्रोत्पलां चित्ररथामतुलां रोहिणीं तथा । मंदाकिनीं वैतरणीं कोकां चापि महानदीम्

citrotpalāṁ citrarathāmatulāṁ rohiṇīṁ tathā maṁdākinīṁ vaitaraṇīṁ kokāṁ cāpi mahānadīm

चित्रोत्पला, चित्ररथा, अनुपम रोहिणी, मंदाकिनी, वैतरणी, कोका और महानदी,

श्लोक 30 (padma.3.6.30)

शुक्तिमतीमनंगां च तथैव वृषसाह्वयाम् । लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषकात्वयाम्

śuktimatīmanaṁgāṁ ca tathaiva vṛṣasāhvayām lohityāṁ karatoyāṁ ca tathaiva vṛṣakātvayām

शुक्तिमती, अनंगा और इसी प्रकार वृषसाह्वया, लोहित्या, करतोया और इसी प्रकार वृषकात्वया,

श्लोक 31 (padma.3.6.31)

कुमारीमृषितुल्यां च मारिषां च सरस्वतीम् । मंदाकिनीं सुपुण्यां च सर्वां गंगां च सत्तमाः

kumārīmṛṣitulyāṁ ca māriṣāṁ ca sarasvatīm maṁdākinīṁ supuṇyāṁ ca sarvāṁ gaṁgāṁ ca sattamāḥ

कुमारी, ऋषितुल्या, मारिषा, सरस्वती, अत्यंत पुण्यमयी मंदाकिनी और हे श्रेष्ठो, हर एक गंगा —

श्लोक 32 (padma.3.6.32)

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाफलाः । तथा नद्यः सुप्रकाशाः शतशोथ सहस्रशः

viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvāścaiva mahāphalāḥ tathā nadyaḥ suprakāśāḥ śataśotha sahasraśaḥ

ये सभी संसार की माताएँ हैं और सभी महाफलदायिनी हैं; इसी प्रकार सैकड़ों-हजारों की संख्या में अन्य भी अत्यंत तेजस्वी नदियाँ हैं।

श्लोक 33 (padma.3.6.33)

इत्येता सरितो विप्राः समाख्याता यथास्मृति । अतऊर्द्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम

ityetā sarito viprāḥ samākhyātā yathāsmṛti ataūrddhvaṁ janapadānnibodha gadato mama

हे विप्रो! इस प्रकार स्मृति के अनुसार ये नदियाँ कही गईं। अब इसके बाद मेरे कहे हुए जनपदों को सुनो।

श्लोक 34 (padma.3.6.34)

तत्रेमे कुरुपांचालाः शाल्वमात्रेय जांगलाः । शूरसेनाः पुलिंदाश्च बौधामालास्तथैव च

tatreme kurupāṁcālāḥ śālvamātreya jāṁgalāḥ śūrasenāḥ puliṁdāśca baudhāmālāstathaiva ca

वहाँ कुरु-पांचाल, शाल्व, आत्रेय, जांगल, शूरसेन, पुलिंद, तथा बौध-माल हैं,

श्लोक 35 (padma.3.6.35)

मत्स्याः कुशट्टाः सौगंध्याः कुत्सपाः काशिकोशलाः । चेदिमत्स्यकरूषाश्च भोजाः सिंधुपुलिंदकाः

matsyāḥ kuśaṭṭāḥ saugaṁdhyāḥ kutsapāḥ kāśikośalāḥ cedimatsyakarūṣāśca bhojāḥ siṁdhupuliṁdakāḥ

मत्स्य, कुशट्ट, सौगंध्य, कुत्सप, काशि-कोशल, चेदि-मत्स्य-करूष, भोज और सिंधु-पुलिंदक हैं,

श्लोक 36 (padma.3.6.36)

उत्तमाश्च दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह । पंचालाः कोशलाश्चैव नैकपृष्ठयुगंधराः

uttamāśca daśārṇāśca mekalāścotkalaiḥ saha paṁcālāḥ kośalāścaiva naikapṛṣṭhayugaṁdharāḥ

उत्तम, दशार्ण, मेकल-उत्कल, पांचाल, कोशल, और अगणित पृष्ठ-युगंधर हैं,

श्लोक 37 (padma.3.6.37)

बोधा मद्राः कलिंगाश्च काशयो परकाशयः । जठराः कुकुराश्चैव सुदशार्णाः सुसत्तमाः

bodhā madrāḥ kaliṁgāśca kāśayo parakāśayaḥ jaṭharāḥ kukurāścaiva sudaśārṇāḥ susattamāḥ

बोध, मद्र, कलिंग, काशि और अपरकाशि, जठर, कुकुर, सुदशार्ण — ये सब उत्तम हैं,

श्लोक 38 (padma.3.6.38)

कुंतयोऽवंतयश्चैव तथैवापरकुंतयः । गोमंता मल्लकाः पुंड्राः विदर्भा नृपवाहिकाः

kuṁtayo'vaṁtayaścaiva tathaivāparakuṁtayaḥ gomaṁtā mallakāḥ puṁḍrāḥ vidarbhā nṛpavāhikāḥ

कुंति, अवंति और इसी प्रकार अपरकुंति, गोमंत, मल्लक, पुंड्र, विदर्भ और नृपवाहिक हैं,

श्लोक 39 (padma.3.6.39)

अश्मकाः सोत्तराश्चैव गोपराष्ट्राः कनीयसः । अधिराज्यकुशट्टाश्च मल्लराष्ट्राश्च केरलाः

aśmakāḥ sottarāścaiva goparāṣṭrāḥ kanīyasaḥ adhirājyakuśaṭṭāśca mallarāṣṭrāśca keralāḥ

अश्मक-उत्तर, गोपराष्ट्र, छोटे-छोटे राज्य, अधिराज्य-कुशट्ट, मल्लराष्ट्र और केरल हैं,

श्लोक 40 (padma.3.6.40)

मालवाश्चोपवास्याश्च चक्रावक्रालयाः शकाः । विदेहा मगधाः सद्मा मलजा विजयास्तथा

mālavāścopavāsyāśca cakrāvakrālayāḥ śakāḥ videhā magadhāḥ sadmā malajā vijayāstathā

मालव, उपवास्य, चक्र और वक्र स्थानों में रहने वाले शक, विदेह, मगध, सद्म, मलज और विजय हैं,

श्लोक 41 (padma.3.6.41)

अंगा वंगाः कलिंगाश्च यकृल्लोमान एव च । मल्लाः सुदेष्णाः प्रह्लादा महिषाः शशकास्तथा

aṁgā vaṁgāḥ kaliṁgāśca yakṛllomāna eva ca mallāḥ sudeṣṇāḥ prahlādā mahiṣāḥ śaśakāstathā

अंग, वंग, कलिंग और यकृल्लोमन, मल्ल, सुदेष्ण, प्रह्लाद, महिष और शशक हैं,

श्लोक 42 (padma.3.6.42)

बाह्लिका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः । अपरांताः परांताश्च पंकलाश्चर्मचंडिकाः

bāhlikā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ aparāṁtāḥ parāṁtāśca paṁkalāścarmacaṁḍikāḥ

बाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरांत-परांत, पंकल और चर्मचंडिक हैं,

श्लोक 43 (padma.3.6.43)

अटवीशेखराश्चैव मेरुभूताश्च सत्तमाः । उपावृतानुपावृताः सुराष्ट्राः केकयास्तथा

aṭavīśekharāścaiva merubhūtāśca sattamāḥ upāvṛtānupāvṛtāḥ surāṣṭrāḥ kekayāstathā

वनप्रदेशों के शिखरवासी, मेरु-निवासी — हे श्रेष्ठो — उपावृत-अनुपावृत, सुराष्ट्र और केकय हैं,

श्लोक 44 (padma.3.6.44)

कुट्टापरांता माहेयाः कक्षाः सामुद्र निष्कुटाः । अंधाश्च बहवो विप्रा अंतर्गिर्यस्तथैव च

kuṭṭāparāṁtā māheyāḥ kakṣāḥ sāmudra niṣkuṭāḥ aṁdhāśca bahavo viprā aṁtargiryastathaiva ca

कुट्टापरांत, माहेय, कक्ष, समुद्र-निष्कुट और, हे विप्रो, अनेक आंध्र तथा अंतर्गिरि-निवासी भी हैं,

श्लोक 45 (padma.3.6.45)

बहिर्गिर्य्योंगमलदा मगधा मालवार्घटाः । सत्त्वतराः प्रावृषेयाः भार्गवाश्च द्विजर्षभाः

bahirgiryyoṁgamaladā magadhā mālavārghaṭāḥ sattvatarāḥ prāvṛṣeyāḥ bhārgavāśca dvijarṣabhāḥ

बहिर्गिरि-निवासी, ओंगमलद, मगध, मालव-अर्घट, सात्त्वतर, प्रावृषेय और भार्गव हैं — हे द्विजश्रेष्ठो,

श्लोक 46 (padma.3.6.46)

पुंड्रा भार्गाः किराताश्च सुदेष्णा भासुरास्तथा । शका निषादा निषधास्तथैवानर्त नैऋताः

puṁḍrā bhārgāḥ kirātāśca sudeṣṇā bhāsurāstathā śakā niṣādā niṣadhāstathaivānarta naiṛtāḥ

पुंड्र, भार्ग, किरात, सुदेष्ण और भासुर, शक, निषाद, निषध और इसी प्रकार अनर्त-नैऋत हैं,

श्लोक 47 (padma.3.6.47)

पूर्णलाः पूतिमत्स्याश्च कुंतला कुशकास्तथा । तरिग्रहाश्शूरसेना ईजिकाः कल्पकारणाः

pūrṇalāḥ pūtimatsyāśca kuṁtalā kuśakāstathā tarigrahāśśūrasenā ījikāḥ kalpakāraṇāḥ

पूर्णल, पूतिमत्स्य, कुंतल और कुशक, तरिग्रह-शूरसेन, ईजिक और कल्पकारण हैं,

श्लोक 48 (padma.3.6.48)

तिलभागामसाराश्च मधुमत्ताः ककुंदकाः । काश्मीराः सिंधुसौवीरा गांधारा दर्शकास्तथा

tilabhāgāmasārāśca madhumattāḥ kakuṁdakāḥ kāśmīrāḥ siṁdhusauvīrā gāṁdhārā darśakāstathā

तिलभागामसार, मधुमत्त, ककुंदक, काश्मीर, सिंधु-सौवीर, गांधार और दर्शक हैं,

श्लोक 49 (padma.3.6.49)

अभीसाराः कुद्रुताश्च सौरिला बाह्लिकास्तथा । दर्वी च मालवा दर्वा वातजामरथोरगाः

abhīsārāḥ kudrutāśca saurilā bāhlikāstathā darvī ca mālavā darvā vātajāmarathoragāḥ

अभीसार, कुद्रुत, सौरिल और बाह्लीक, दर्वी-मालव-दर्व और वातज-अमरथोरग हैं,

श्लोक 50 (padma.3.6.50)

बलरट्टास्तथा विप्राः सुदामानः मुमल्लिकाः । बंधाकरीकषाश्चैव कुलिंदा गंधिकास्तथा

balaraṭṭāstathā viprāḥ sudāmānaḥ mumallikāḥ baṁdhākarīkaṣāścaiva kuliṁdā gaṁdhikāstathā

बलराष्ट्र, हे विप्रो, सुदामान, मुमल्लिक, बंधकरीकष, कुलिंद और गंधिक हैं,

श्लोक 51 (padma.3.6.51)

वनायवोदशाः पार्श्वरोमाणः कुशबिंदवः । काच्छा गोपालकच्छाश्च जांगलाः कुरुवर्णकाः

vanāyavodaśāḥ pārśvaromāṇaḥ kuśabiṁdavaḥ kācchā gopālakacchāśca jāṁgalāḥ kuruvarṇakāḥ

वनायव-दश, पार्श्वरोमन, कुशबिंदु, कच्छ, गोपालकच्छ, जांगल और कुरुवर्णक हैं,

श्लोक 52 (padma.3.6.52)

किराताबर्बराः सिद्धा वैदेहास्ताम्रलिप्तिकाः । औड्रम्लेच्छाः ससैरिंद्राः पार्वतीयाश्च सत्तमाः

kirātābarbarāḥ siddhā vaidehāstāmraliptikāḥ auḍramlecchāḥ sasairiṁdrāḥ pārvatīyāśca sattamāḥ

किरात-बर्बर, सिद्ध, वैदेह, ताम्रलिप्तिक, औड्र-म्लेच्छ, सैरिंध्र और हे श्रेष्ठो, पर्वतीय जन भी हैं।

श्लोक 53 (padma.3.6.53)

अथापरे जनपदा दक्षिणा मुनिपुंगवाः । द्रविडाः केरलाः प्राच्या मूषिका बालमूषिकाः

athāpare janapadā dakṣiṇā munipuṁgavāḥ draviḍāḥ keralāḥ prācyā mūṣikā bālamūṣikāḥ

हे मुनिश्रेष्ठो! फिर अन्य दक्षिणी जनपद भी हैं — द्रविड़, केरल, प्राच्य, मूषिक और बालमूषिक,

श्लोक 54 (padma.3.6.54)

कर्णाटका माहिषका विकंधा मूषिकास्तथा । झल्लिकाः कुंतलाश्चैव सौहृदानलकाननाः

karṇāṭakā māhiṣakā vikaṁdhā mūṣikāstathā jhallikāḥ kuṁtalāścaiva sauhṛdānalakānanāḥ

कर्नाटक, माहिषक, विकंध, मूषिक ही, झल्लिक, कुंतल, सौहृद और अनलकानन हैं,

श्लोक 55 (padma.3.6.55)

कौक्कुटकास्तथा बोलाः कोकणा मणिवालकाः । समंगा कनकाश्चैव कुंकुरांगारमारिषाः

kaukkuṭakāstathā bolāḥ kokaṇā maṇivālakāḥ samaṁgā kanakāścaiva kuṁkurāṁgāramāriṣāḥ

कौक्कुटक, बोल, कोंकण, मणिवालक, समंग, कनक और कुंकुरांगारमारिष हैं,

श्लोक 56 (padma.3.6.56)

ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिवर्गा माल्यसेनयः । व्यूढकाः कोरकाः प्रोष्टाः संगवेगधरास्तथा

dhvajinyutsavasaṁketāstrivargā mālyasenayaḥ vyūḍhakāḥ korakāḥ proṣṭāḥ saṁgavegadharāstathā

ध्वजिनी-उत्सव-संकेत, त्रिवर्ग, माल्यसेन, व्यूढक, कोरक, प्रोष्ट और संगवेगधर हैं,

श्लोक 57 (padma.3.6.57)

तथैव विंद्यरुलिकाः पुलिंदा बल्वलैः सह । मालवा मलराश्चैव तथैवापरवर्तकाः

tathaiva viṁdyarulikāḥ puliṁdā balvalaiḥ saha mālavā malarāścaiva tathaivāparavartakāḥ

इसी प्रकार विंध्य-रुलिक, बल्वलों सहित पुलिंद, मालव-मलर और अपरवर्तक हैं,

श्लोक 58 (padma.3.6.58)

कुलिंदाः कालदाश्चैव चंडकाः कुरटास्तथा । मुशलास्तनवालाश्च सतीर्था पूतिसृंजयाः

kuliṁdāḥ kāladāścaiva caṁḍakāḥ kuraṭāstathā muśalāstanavālāśca satīrthā pūtisṛṁjayāḥ

कुलिंद, कालद, चंडक, कुरट, मुशल-तनवाल, सतीर्थ और पूतिसृंजय हैं,

श्लोक 59 (padma.3.6.59)

अनिदायाः शिवाटाश्च तपनाः सूतपास्तथा । ऋषिकाश्च विदर्भाश्च स्तंगना परतंगकाः

anidāyāḥ śivāṭāśca tapanāḥ sūtapāstathā ṛṣikāśca vidarbhāśca staṁganā parataṁgakāḥ

अनिदाय, शिवाट, तपन-सूतप, ऋषिक-विदर्भ, स्तंगन और परतंगक हैं,

श्लोक 60 (padma.3.6.60)

उत्तराश्चापरेम्लेच्छा जना हि मुनिपुंगवाः । जवनाश्च सकांबोजा दारुणा म्लेच्छजातयः

uttarāścāparemlecchā janā hi munipuṁgavāḥ javanāśca sakāṁbojā dāruṇā mlecchajātayaḥ

हे मुनिश्रेष्ठो! उत्तर के अन्य म्लेच्छ जन भी हैं — यवन-कांबोज और भयंकर म्लेच्छ जातियाँ,

श्लोक 61 (padma.3.6.61)

सकृघृहाः कुलट्याश्च हूणा पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चान्यास्तथा च दशमालिकाः

sakṛghṛhāḥ kulaṭyāśca hūṇā pārasikaiḥ saha tathaiva ramaṇāścānyāstathā ca daśamālikāḥ

सकृद्ग्रह, कुलत्य, हूण-पारसीक और इसी प्रकार अन्य रमण तथा दशमालिक हैं,

श्लोक 62 (padma.3.6.62)

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्र कुलानि च । शूराभीराश्च दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह

kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdra kulāni ca śūrābhīrāśca daradāḥ kāśmīrāḥ paśubhiḥ saha

क्षत्रियों की बस्तियाँ, वैश्य-शूद्रों के कुल, शूर-आभीर, दरद, अपने पशुओं सहित काश्मीर,

श्लोक 63 (padma.3.6.63)

खांडीकाश्च तुषाराश्च पद्मगा गिरिगह्वराः । आद्रेयाः सभिरादाजास्तथैव स्तनपोषकाः

khāṁḍīkāśca tuṣārāśca padmagā girigahvarāḥ ādreyāḥ sabhirādājāstathaiva stanapoṣakāḥ

खांडीक, तुषार, पर्वत-गुफाओं में रहने वाले कमल-निवासी, आद्रेय-अभिराद और स्तनपोषक जन हैं,

श्लोक 64 (padma.3.6.64)

द्रोषकाश्च कलिंगाश्च किरातानां च जातयः । तोमरा हन्यमानाश्च तथैव करभंजकाः

droṣakāśca kaliṁgāśca kirātānāṁ ca jātayaḥ tomarā hanyamānāśca tathaiva karabhaṁjakāḥ

द्रोषक, कलिंग और किरातों की जातियाँ, तोमर, हन्यमान और इसी प्रकार करभंजक भी हैं।

श्लोक 65 (padma.3.6.65)

एते चान्ये जनपदाः प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिता द्विजाः । यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम्

ete cānye janapadāḥ prācyodīcyāstathaiva ca uddeśamātreṇa mayā deśāḥ saṁkīrtitā dvijāḥ yathāguṇabalaṁ cāpi trivargasya mahāphalam

ये और अन्य पूर्वी तथा उत्तरी जनपद हैं, हे द्विजो, जिन्हें मैंने केवल संक्षिप्त उल्लेख मात्र से गिना दिया है — प्रत्येक अपने गुण और बल के अनुसार धर्म, अर्थ और काम के महान फल में सहायक है।

अध्याय 5अध्याय-सूचीअध्याय 7