Skip to main content

स्वर्ग खण्ड · अध्याय 56

भक्ष्य-अभक्ष्य का नियम

अध्याय 55अध्याय-सूचीअध्याय 57

श्लोक 1 (padma.3.56.1)

व्यास उवाच । नाद्याच्छूद्रस्य विप्रोन्नं मोहाद्वा यदि कामतः । स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुंक्ते त्वनापदि ।

vyāsa uvāca nādyācchūdrasya vipronnaṁ mohādvā yadi kāmataḥ sa śūdrayoniṁ vrajati yastu bhuṁkte tvanāpadi

व्यास जी ने कहा — ब्राह्मण को मोहवश या इच्छावश शूद्र का अन्न नहीं खाना चाहिए; जो विपत्ति के बिना ही उसे खाता है, वह शूद्र-योनि को प्राप्त होता है।

श्लोक 2 (padma.3.56.2)

षण्मासान्यो द्विजो भुंक्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते ।

ṣaṇmāsānyo dvijo bhuṁkte śūdrasyānnaṁ vigarhitam jīvanneva bhavecchūdro mṛtaḥ śvā cābhijāyate

जो द्विज छह महीने तक शूद्र का निंदित अन्न खाता है, वह जीवित रहते हुए ही शूद्र बन जाता है और मरने पर कुत्ता बनकर जन्म लेता है।

श्लोक 3 (padma.3.56.3)

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः । यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात् ।

brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ śūdrasya ca munīśvarāḥ yasyānnenodarasthena mṛtastadyonimāpnuyāt

हे मुनीश्वरो! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य अथवा शूद्र के जिस अन्न से पेट भरा हुआ हो और उसी अवस्था में मृत्यु हो, तो मनुष्य उसी योनि को प्राप्त होता है।

श्लोक 4 (padma.3.56.4)

राजान्नं वर्तकान्नं च षंढान्नं चर्म्मकारिणाम् । गणान्नं गणिकान्नं च षडन्नं च विवर्जयेत् ।

rājānnaṁ vartakānnaṁ ca ṣaṁḍhānnaṁ carmmakāriṇām gaṇānnaṁ gaṇikānnaṁ ca ṣaḍannaṁ ca vivarjayet

राजा का अन्न, बहेलिये का अन्न, नपुंसक का अन्न, चर्मकार का अन्न, संघ का अन्न और गणिका का अन्न — इन छह प्रकार के अन्नों का त्याग करना चाहिए।

श्लोक 5 (padma.3.56.5)

चक्रोपजीवि रजक तस्करध्वजिनां तथा । गांधर्वलोहकारान्नं मृतकान्नं विवर्जयेत् ।

cakropajīvi rajaka taskaradhvajināṁ tathā gāṁdharvalohakārānnaṁ mṛtakānnaṁ vivarjayet

चक्रजीवी, धोबी और चोरों की सेना के अन्न को, तथा गायक, लोहार का अन्न और मृत के लिए बना अन्न भी त्यागना चाहिए।

श्लोक 6 (padma.3.56.6)

कुलाल चित्रकारान्नं वार्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशप्तस्य चैव हि ।

kulāla citrakārānnaṁ vārdhuṣeḥ patitasya ca paunarbhavacchatrikayorabhiśaptasya caiva hi

कुम्हार, चित्रकार, सूदखोर तथा पतित का अन्न; पुनर्विवाहिता, छाता बनाने वाले तथा शापित व्यक्ति का अन्न भी —

श्लोक 7 (padma.3.56.7)

सुवर्णकार शैलूष व्याध वंध्यातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दंडकस्य च ।

suvarṇakāra śailūṣa vyādha vaṁdhyāturasya ca cikitsakasya caivānnaṁ puṁścalyā daṁḍakasya ca

सुनार, नट, शिकारी, बाँझ अथवा रोगी का अन्न; तथा वैद्य, वेश्या और दंड देने वाले (जल्लाद) का अन्न भी त्याज्य है।

श्लोक 8 (padma.3.56.8)

स्तेन नास्तिकयोरन्नं देवतानिंदकस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः ।

stena nāstikayorannaṁ devatāniṁdakasya ca somavikrayiṇaścānnaṁ śvapākasya viśeṣataḥ

चोर और नास्तिक का अन्न, तथा देव-निंदक का अन्न; सोम बेचने वाले का अन्न, और विशेष रूप से चांडाल का अन्न —

श्लोक 9 (padma.3.56.9)

भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः ।

bhāryyājitasya caivānnaṁ yasya copapatirgṛhe utsṛṣṭasya kadaryasya tathaivocchiṣṭabhojinaḥ

पत्नी के वश में रहने वाले का अन्न, तथा जिसके घर में उपपति हो उसका; अस्वीकृत, कंजूस, तथा जूठा खाने वाले का अन्न भी त्याज्य है।

श्लोक 10 (padma.3.56.10)

पापीयोन्नं च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षतम् ।

pāpīyonnaṁ ca saṁghānnaṁ śastrājīvasya caiva hi bhītasya ruditasyānnamavakruṣṭaṁ parikṣatam

पापी और स्वार्थी समूह का अन्न, शस्त्र से जीविका चलाने वाले का अन्न भी; भयभीत, रोते हुए, फटकारे गए अथवा क्षतिग्रस्त व्यक्ति का अन्न भी —

श्लोक 11 (padma.3.56.11)

ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं मृतकस्य च । वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं चातुरस्य च ।

brahmadviṣaḥ pāparuceḥ śrāddhānnaṁ mṛtakasya ca vṛthāpākasya caivānnaṁ śāvānnaṁ cāturasya ca

ब्राह्मण-द्वेषी, पापरुचि जनों का अन्न, श्राद्ध का अन्न और मृतक के लिए बना अन्न; व्यर्थ पकाया अन्न, तथा शोक और रोग के समय का अन्न भी त्याज्य है।

श्लोक 12 (padma.3.56.12)

अप्रजानां तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव च । कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा ।

aprajānāṁ tu nārīṇāṁ kṛtaghnasya tathaiva ca kārukānnaṁ viśeṣeṇa śastravikrayiṇastathā

निःसंतान स्त्रियों तथा कृतघ्न व्यक्ति का अन्न भी; विशेष रूप से शिल्पकार का अन्न, तथा शस्त्र बेचने वाले का अन्न —

श्लोक 13 (padma.3.56.13)

शौंडान्नं घांटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च । विद्वत्प्रजननस्यान्नं परिवेत्रन्नमेव च ।

śauṁḍānnaṁ ghāṁṭikānnaṁ ca bhiṣajāmannameva ca vidvatprajananasyānnaṁ parivetrannameva ca

शराबी और जुआघर-रखने वाले का अन्न, तथा वैद्यों का अन्न; विद्वान् द्वारा नियोग से उत्पन्न (संतान से जुड़ा) अन्न, और छोटे भाई द्वारा पहले विवाह करने से जुड़ा अन्न —

श्लोक 14 (padma.3.56.14)

पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः । अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम् ।

punarbhuvo viśeṣeṇa tathaiva didhiṣūpateḥ avajñātaṁ cāvadhūtaṁ saroṣaṁ vismayānvitam

विशेष रूप से पुनर्विवाहिता स्त्री का अन्न, तथा बड़ी बहन के पहले छोटी बहन से विवाहित पति का अन्न; अनादरपूर्वक दिया गया, त्यागा गया, क्रोध या घमंड से दिया गया अन्न —

श्लोक 15 (padma.3.56.15)

गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम् । दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम् ।

gurorapi na bhoktavyamannaṁ saṁskāravarjitam duṣkṛtaṁ hi manuṣyasya sarvamanne vyavasthitam

गुरु से भी बिना उचित संस्कार वाला अन्न नहीं खाना चाहिए। मनुष्य के समस्त दुष्कर्म अन्न में ही निहित होते हैं।

श्लोक 16 (padma.3.56.16)

यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् । अर्द्धका कुलं मित्रं च गोपालो वाहनापि तौ ।

yo yasyānnaṁ samaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam arddhakā kulaṁ mitraṁ ca gopālo vāhanāpi tau

जो जिसका अन्न खाता है, वह उसका पाप भी खा लेता है। अर्धांश पर खेती करने वाले का, मित्र का, ग्वाले का और सेवक का —

श्लोक 17 (padma.3.56.17)

एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् । कुशीलवः कुंभकश्च क्षेत्रकर्मक एव च ।

ete śūdreṣu bhojyānnā yaścātmānaṁ nivedayet kuśīlavaḥ kuṁbhakaśca kṣetrakarmaka eva ca

ये सब शूद्रों में से भोज्य हैं, तथा जो स्वयं को सेवा में अर्पित कर दे उसका भी। नट, कुम्हार तथा खेतिहर मजदूर —

श्लोक 18 (padma.3.56.18)

एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दृष्ट्वा स्वल्पगुणं बुधैः । पायसं स्नेहपक्वं च गोरसश्चैव सक्तवः ।

ete śūdreṣu bhojyānnā dṛṣṭvā svalpaguṇaṁ budhaiḥ pāyasaṁ snehapakvaṁ ca gorasaścaiva saktavaḥ

ये भी शूद्रों में से भोज्य हैं, विद्वानों द्वारा स्वल्प दोष जानकर। खीर, तेल में पका भोजन, गोरस (दूध-दही) तथा सत्तू —

श्लोक 19 (padma.3.56.19)

पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद्ग्राह्यं द्विजातिभिः । वृंताकं नालिकाशाकं कुसुंभं भस्मकं तथा ।

piṇyākaṁ caiva tailaṁ ca śūdrādgrāhyaṁ dvijātibhiḥ vṛṁtākaṁ nālikāśākaṁ kusuṁbhaṁ bhasmakaṁ tathā

खली और तेल — ये द्विजों द्वारा शूद्र से भी ग्रहण किए जा सकते हैं। बैंगन, कमल-नाल की सब्जी, कुसुम और भस्मक —

श्लोक 20 (padma.3.56.20)

पलांडुं लशुनं शुक्तं निर्य्यासं चैव वर्जयेत् । छत्राकं विड्वराहं च स्विन्नं पीयूषमेव च ।

palāṁḍuṁ laśunaṁ śuktaṁ niryyāsaṁ caiva varjayet chatrākaṁ viḍvarāhaṁ ca svinnaṁ pīyūṣameva ca

प्याज, लहसुन, खट्टी वस्तुएँ तथा वृक्ष-रस त्यागने चाहिए। छत्रक (कुकुरमुत्ता), विड्वराह, अधिक भाप से पका भोजन, तथा पीयूष (गोदुग्ध का पहला भाग) —

श्लोक 21 (padma.3.56.21)

विलयं विमुखं चैव कोरकाणि विवर्जयेत् । गृंजनं किंशुकं चैव कूष्मांडं च तथैव च ।

vilayaṁ vimukhaṁ caiva korakāṇi vivarjayet gṛṁjanaṁ kiṁśukaṁ caiva kūṣmāṁḍaṁ ca tathaiva ca

विलय, विमुख तथा कोंपलों का त्याग करना चाहिए। गृंजन, किंशुक पुष्प तथा कुम्हड़ा भी —

श्लोक 22 (padma.3.56.22)

उदुंबरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः । तथा कृसरसंयावौ पायसापूपमेव च ।

uduṁbaramalābuṁ ca jagdhvā patati vai dvijaḥ tathā kṛsarasaṁyāvau pāyasāpūpameva ca

गूलर और लौकी खाने से द्विज पतित हो जाता है। इसी प्रकार कृसर, संयाव, खीर तथा मालपुआ भी —

श्लोक 23 (padma.3.56.23)

अनुपाकृत मांसं च देवान्नानि हवींषि च । यवागूं मातुलिगं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान् ।

anupākṛta māṁsaṁ ca devānnāni havīṁṣi ca yavāgūṁ mātuligaṁ ca matsyānapyanupākṛtān

बिना संस्कारित मांस, देवताओं के अन्न तथा हवि-पदार्थ; यवागू (जौ का पेय), मातुलिंग (एक फल), तथा बिना पकाई मछली —

श्लोक 24 (padma.3.56.24)

नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च ।

nīpaṁ kapitthaṁ plakṣaṁ ca prayatnena vivarjayet piṇyākaṁ coddhṛtasnehaṁ devadhānyaṁ tathaiva ca

नीप, कैथ तथा प्लक्ष वृक्ष के फल का प्रयत्नपूर्वक त्याग करना चाहिए। तेल-निकाली खली तथा देवधान्य भी —

श्लोक 25 (padma.3.56.25)

रात्रौ च तिलसंबंधं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् । नाश्नीयात्पयसा तक्रं नाभक्ष्यानुपयोजयेत् ।

rātrau ca tilasaṁbaṁdhaṁ prayatnena dadhi tyajet nāśnīyātpayasā takraṁ nābhakṣyānupayojayet

रात्रि में तिल से बने पदार्थ और दही का प्रयत्नपूर्वक त्याग करना चाहिए। दूध के साथ छाछ नहीं पीनी चाहिए; अभक्ष्य वस्तु का उपयोग नहीं करना चाहिए।

श्लोक 26 (padma.3.56.26)

कृमिदुष्टं भावदुष्टं मृत्संसर्गं च वर्जयेत् । कृमिकीटावपन्नं च सुहृत्क्लेदं च नित्यशः ।

kṛmiduṣṭaṁ bhāvaduṣṭaṁ mṛtsaṁsargaṁ ca varjayet kṛmikīṭāvapannaṁ ca suhṛtkledaṁ ca nityaśaḥ

कीड़ों से दूषित, भावदूषित तथा मिट्टी में मिला हुआ अन्न त्यागना चाहिए; कीड़े-मकोड़ों से भरा तथा मित्र के जूठन से सड़ा हुआ अन्न भी सदा त्याज्य है।

श्लोक 27 (padma.3.56.27)

श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चंडालावेक्षितं तथा । उदक्यया च पतितैर्गवा संघ्रातमेव च ।

śvāghrātaṁ ca punaḥ siddhaṁ caṁḍālāvekṣitaṁ tathā udakyayā ca patitairgavā saṁghrātameva ca

कुत्ते द्वारा सूँघा जाकर पुनः पकाया गया, तथा चांडाल द्वारा देखा गया अन्न भी; रजस्वला या पतितों द्वारा छुआ हुआ, तथा गाय द्वारा सूँघा गया अन्न भी —

श्लोक 28 (padma.3.56.28)

असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम् ।

asaṁgataṁ paryyuṣitaṁ paryastānnaṁ ca nityaśaḥ kākakukkuṭasaṁspṛṣṭaṁ kṛmibhiścaiva saṁgatam

अनुचित, बासी तथा पलटा हुआ अन्न सदा त्याज्य है; कौवे या मुर्गे द्वारा छुआ, तथा कीड़ों से युक्त अन्न भी;

श्लोक 29 (padma.3.56.29)

मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया ।

manuṣyairapyavaghrātaṁ kuṣṭhinā spṛṣṭameva ca na rajasvalayā dattaṁ na puṁścalyā sarogayā

अन्य मनुष्यों द्वारा सूँघा हुआ, तथा कोढ़ी द्वारा छुआ हुआ भी। रजस्वला, वेश्या अथवा रोगी द्वारा दिया गया अन्न नहीं लेना चाहिए;

श्लोक 30 (padma.3.56.30)

मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च ।

malavadvāsasā vāpi paravāsotha varjayet vivatsāyāśca gokṣīraṁ meṣasyānirdaśasya ca

न ही मैले वस्त्र पहने या किसी अन्य के वस्त्र में दिया गया अन्न ग्रहण करना चाहिए। बछड़े से रहित गाय का, अथवा दस दिन के भीतर के मेमने वाली भेड़ का दूध —

श्लोक 31 (padma.3.56.31)

आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा ।

āvikaṁ saṁdhinīkṣīramapeyaṁ manurabravīt balākaṁ haṁsadātyūhaṁ kalaviṁkaṁ śukaṁ tathā

तथा भेड़ का दूध और नई गर्भवती पशु का दूध — इन्हें मनु ने अपेय कहा है। बगुला, हंस, दात्यूह, गौरैया, तथा तोता,

श्लोक 32 (padma.3.56.32)

कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च ।

kururaṁ ca cakoraṁ ca jālapādaṁ ca kokilam vāyasānkhaṁjarīṭāṁśca śyenaṁ gṛdhraṁ tathaiva ca

कुरर, चकोर, जालपैर वाले पक्षी, कोयल, कौवे, खंजन पक्षी, बाज़ तथा गिद्ध भी,

श्लोक 33 (padma.3.56.33)

उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च ।

ulūkaṁ cakravākaṁ ca bhāsaṁ pārāvataṁ tathā kapotaṁ ṭiṭṭibhaṁ caiva grāmakukkuṭameva ca

उल्लू, चकवा, भास, जंगली कबूतर, घरेलू पंडुक, टिटिहरी तथा गाँव का मुर्गा भी —

श्लोक 34 (padma.3.56.34)

सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत् ।

siṁhaṁ vyāghraṁ ca mārjāraṁ śvānaṁ sūkarameva ca śṛgālaṁ markaṭaṁ caiva garddabhaṁ na ca bhakṣayet

सिंह, बाघ, बिल्ली, कुत्ता तथा सूअर को भी, गीदड़, बंदर तथा गधे को भी नहीं खाना चाहिए।

श्लोक 35 (padma.3.56.35)

न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा ।

na bhakṣayetsarpamṛgāñchikhinonyānvanecarān jalecarānsthalacarānprāṇinaśceti dhāraṇā

सर्प, मृग, मोर तथा अन्य वनचर प्राणियों को नहीं खाना चाहिए; जलचर और स्थलचर प्राणियों के विषय में भी यही नियम है।

श्लोक 36 (padma.3.56.36)

गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः ।

godhā kūrmaḥ śaśaḥ khaḍgaḥ sallakaśceti sattamāḥ bhakṣyānpaṁcanakhānnityaṁ manurāha prajāpatiḥ

हे सत्तमो! गोह, कछुआ, खरगोश, गैंडा तथा सल्लक — इन पाँच पंचनखी प्राणियों को मनु प्रजापति ने सदा भक्ष्य कहा है।

श्लोक 37 (padma.3.56.37)

मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा ।

matsyānsaśalkānbhuṁjīta māṁsaṁ rauravameva ca nivedya devatābhyastu brāhmaṇebhyaśca nānyathā

शल्क वाली मछलियाँ खाई जा सकती हैं, तथा रौरव मृग का मांस भी — परंतु देवताओं और ब्राह्मणों को अर्पित करके ही, अन्यथा नहीं।

श्लोक 38 (padma.3.56.38)

मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम् ।

mayūraṁ tittiraṁ caiva kapotaṁ ca kapiṁjalam vārdhrīṇasaṁ bakaṁ bhakṣyaṁ mīnaṁ haṁsaṁ parājitam

मोर, तीतर, कबूतर, तथा कपिंजल; वार्ध्रीणस मछली, बगुला भक्ष्य हैं, तथा विशेष अवस्था में प्राप्त मीन और हंस भी —

श्लोक 39 (padma.3.56.39)

शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः ।

śapharī siṁhatuṁḍaṁ ca tathā pāṭhīnarohitau matsyāścaite samuddiṣṭā bhakṣaṇīyā dvijottamāḥ

शफरी, सिंहतुंड मछली, तथा पाठीन और रोहित मछलियाँ भी — हे द्विजोत्तमो! ये मछलियाँ भक्षणीय बताई गई हैं।

श्लोक 40 (padma.3.56.40)

प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये ।

prokṣitaṁ bhakṣayedeṣāṁ māṁsaṁ ca dvijakāmyayā yathāvidhi prayuktaṁ ca prāṇānāmapi cātyaye

इनका संस्कारित मांस द्विज की इच्छा से खाया जा सकता है, विधिपूर्वक प्रयुक्त करके, तथा प्राण-संकट के समय भी।

श्लोक 41 (padma.3.56.41)

भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात् ।

bhakṣayennaiva māṁsāni śeṣabhojī na lipyate auṣadhārthamaśakto vā niyogādyajñakāraṇāt

अन्यथा मांस बिल्कुल नहीं खाना चाहिए; परंतु यज्ञशेष खाने वाला दूषित नहीं होता — चाहे औषधि के लिए हो, असमर्थता में हो, नियोग से हो, अथवा यज्ञ के कारण हो।

श्लोक 42 (padma.3.56.42)

आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति ।

āmaṁtritaśca yaḥ śrāddhe daive vā māṁsamutsṛjet yāvaṁti paśuromāṇi tāvannarakamṛcchati

श्राद्ध या देव-कार्य में आमंत्रित होकर जो मांस को अस्वीकार करता है, वह उस पशु के जितने रोम होते हैं, उतने ही नरकों को प्राप्त होता है।

श्लोक 43 (padma.3.56.43)

अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः ।

adeyaṁ vāpyapeyaṁ vā tathaivāspṛśyameva vā dvijātīnāmanālokyaṁ nityaṁ madyamiti sthitiḥ

जो न देने योग्य है, न पीने योग्य है, और इसी प्रकार स्पर्श करने योग्य भी नहीं है, और द्विजों द्वारा सदा देखने योग्य भी नहीं है — मद्य की यही स्थिति है।

श्लोक 44 (padma.3.56.44)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः ।

tasmātsarvaprayatnena madyaṁ nityaṁ vivarjayet pītvā patati karmmabhyastvasaṁbhāṣyo bhaveddvijaḥ

इसलिए सर्वप्रयत्न से मद्य का सदा त्याग करना चाहिए। इसे पीकर मनुष्य सत्कर्मों से पतित हो जाता है, और द्विज बातचीत के अयोग्य हो जाता है।

श्लोक 45 (padma.3.56.45)

भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः ।

bhakṣayitvāpyabhakṣyāṇi pītvā'peyānyapi dvijaḥ nādhikārī bhavettāvadyāvattanna jahātyadhaḥ

अभक्ष्य खाकर या अपेय पीकर द्विज तब तक अधिकारी नहीं रहता, जब तक वह इसे उदर से बाहर न कर दे (प्रायश्चित्त द्वारा)।

श्लोक 46 (padma.3.56.46)

तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम् ।

tasmātpariharennityamabhakṣyāṇi prayatnataḥ apeyāni ca vipro vai tathā cedyāti rauravam

इसलिए सदा प्रयत्नपूर्वक अभक्ष्य वस्तुओं का त्याग करना चाहिए, और ब्राह्मण को अपेय वस्तुओं का भी; अन्यथा वह रौरव नरक को जाता है।

अध्याय 55अध्याय-सूचीअध्याय 57