Skip to main content

पाताल खण्ड · अध्याय 24

पुष्कल की विजय

अध्याय 23अध्याय-सूचीअध्याय 25

श्लोक 1 (padma.5.24.1)

शेष उवाच। शत्रुघ्नस्तु क्रुधाविष्टो दंतान्दंतैर्विनिष्पिषन् । हस्तौ धुन्वंल्लेलिहानमधरं जिह्वया सकृत्

śeṣa uvāca śatrughnastu krudhāviṣṭo daṁtāndaṁtairviniṣpiṣan hastau dhunvaṁllelihānamadharaṁ jihvayā sakṛt

शेष जी ने कहा — क्रोध से भरे शत्रुघ्न ने दाँतों से दाँत पीसते हुए, हाथों को हिलाते हुए, जिह्वा से बार-बार निचले होंठ को चाटते हुए —

श्लोक 2 (padma.5.24.2)

पुनः पुनस्तान्पप्रच्छ केनाश्वो नीयते मम । प्रतापाग्र्यः केन जितः सर्वशूरशिरोमणिः

punaḥ punastānpapraccha kenāśvo nīyate mama pratāpāgryaḥ kena jitaḥ sarvaśūraśiromaṇiḥ

बार-बार उनसे पूछा — 'मेरा घोड़ा कौन ले जा रहा है? समस्त शूरवीरों के शिरोमणि प्रतापाग्र्य किससे पराजित हुए हैं?'

श्लोक 3 (padma.5.24.3)

सेवकास्ते तदा प्रोचुर्दमनोनाम शत्रुहन् । सुबाहुजः प्रतापाग्र्यं जितवान्हयमाहरत्

sevakāste tadā procurdamanonāma śatruhan subāhujaḥ pratāpāgryaṁ jitavānhayamāharat

उन सेवकों ने तब कहा — 'हे शत्रुहंता! दमन नामधारी सुबाहु-पुत्र ने प्रतापाग्र्य को जीतकर घोड़ा ले लिया है।'

श्लोक 4 (padma.5.24.4)

इति श्रुत्वा हयं नीतं दमनेन स्ववैरिणा । आजगाम स वेगेन यत्राभूद्रणमंडलम्

iti śrutvā hayaṁ nītaṁ damanena svavairiṇā ājagāma sa vegena yatrābhūdraṇamaṁḍalam

यह सुनकर कि घोड़ा अपने शत्रु दमन द्वारा ले जाया गया है, वे शीघ्रता से वहाँ पहुँचे जहाँ रणभूमि थी।

श्लोक 5 (padma.5.24.5)

तत्रापश्यत्स शत्रुघ्नो गजान्दीर्णकपोलकान् । पर्वतानिव रक्तोदे मज्जमानान्मदोद्धतान्

tatrāpaśyatsa śatrughno gajāndīrṇakapolakān parvatāniva raktode majjamānānmadoddhatān

वहाँ शत्रुघ्न ने हाथियों को देखा, जिनके कपोल फटे हुए थे, जो रक्त की झील में पर्वतों के समान डूब रहे थे, मद से उन्मत्त।

श्लोक 6 (padma.5.24.6)

हयास्तत्र निजारोहकर्तृभिः सहिताः क्षताः । मृता वीरेण ददृशे शत्रुघ्नेन सुकोपिना

hayāstatra nijārohakartṛbhiḥ sahitāḥ kṣatāḥ mṛtā vīreṇa dadṛśe śatrughnena sukopinā

वहाँ अत्यंत क्रुद्ध वीर शत्रुघ्न ने अपने ही सवारों सहित घायल, मृत घोड़ों को देखा।

श्लोक 7 (padma.5.24.7)

नरान्रथान्गजान्भग्नान्वीक्षमाणः स शत्रुहा । अतीव चुक्रुधे यद्वत्प्रलये प्रलयार्णवः

narānrathāngajānbhagnānvīkṣamāṇaḥ sa śatruhā atīva cukrudhe yadvatpralaye pralayārṇavaḥ

मनुष्यों, रथों और हाथियों को टूटा देखकर वह शत्रुहंता प्रलयकाल के समुद्र के समान अत्यंत क्रुद्ध हो उठा।

श्लोक 8 (padma.5.24.8)

पुरतो दमनं वीक्ष्य हयनेतारमुद्भटम् । प्रतापाग्र्यस्य जेतारं तृणीकृत्य निजं बलम्

purato damanaṁ vīkṣya hayanetāramudbhaṭam pratāpāgryasya jetāraṁ tṛṇīkṛtya nijaṁ balam

सामने घोड़े के अग्रणी उग्र दमन को, प्रतापाग्र्य के विजेता को, अपनी सेना को तिनके के समान मानते हुए देखकर —

श्लोक 9 (padma.5.24.9)

तदा राजा प्रत्युवाच योधान्कोपाकुलेक्षणः । कोऽसौ दमन जेताऽत्र सर्वशस्त्रास्त्रधारकः

tadā rājā pratyuvāca yodhānkopākulekṣaṇaḥ ko'sau damana jetā'tra sarvaśastrāstradhārakaḥ

तब क्रोध से व्याकुल दृष्टि वाले राजा ने योद्धाओं से कहा — 'सभी शस्त्रास्त्रों को धारण करने वाला वह दमन कौन है?

श्लोक 10 (padma.5.24.10)

यो वै राजसुतं वीरं रणकर्मविशारदम् । जेष्यत्यस्त्रेण निर्भीतः सज्जीभूतो भवत्वयम्

yo vai rājasutaṁ vīraṁ raṇakarmaviśāradam jeṣyatyastreṇa nirbhītaḥ sajjībhūto bhavatvayam

जो युद्ध-कर्म में निपुण उस वीर राजपुत्र को निर्भय होकर अस्त्र से जीतेगा — वह तैयार हो जाए।'

श्लोक 11 (padma.5.24.11)

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलः परवीरहा । दमनं जेतुमुद्युक्तो जगाद वचनं त्विदम्

iti vākyaṁ samākarṇya puṣkalaḥ paravīrahā damanaṁ jetumudyukto jagāda vacanaṁ tvidam

यह वचन सुनकर शत्रुवीरों का संहारक पुष्कल, दमन को जीतने के लिए उत्सुक होकर यह वचन कहने लगा —

श्लोक 12 (padma.5.24.12)

स्वामिन्क्वायं दमनकः क्व तेऽपरिमितं बलम् । जेष्येऽहं त्वत्प्रतापेन गच्छाम्येष महामते

svāminkvāyaṁ damanakaḥ kva te'parimitaṁ balam jeṣye'haṁ tvatpratāpena gacchāmyeṣa mahāmate

'हे स्वामिन्! कहाँ यह छोटा-सा दमन, और कहाँ आपका असीम बल? मैं आपके ही प्रताप से उसे जीतूँगा; मैं जाता हूँ, हे महामते!

श्लोक 13 (padma.5.24.13)

सेवके मयि युद्धाय स्थिते कैर्नीयते हयः । रघुनाथप्रतापोऽयं सर्वं कृत्यं करिष्यति

sevake mayi yuddhāya sthite kairnīyate hayaḥ raghunāthapratāpo'yaṁ sarvaṁ kṛtyaṁ kariṣyati

मुझ सेवक के युद्ध के लिए तैयार खड़े रहते हुए, किनके द्वारा घोड़ा ले जाया जाएगा? यह रघुनाथ का प्रताप ही सब कुछ कर देगा।

श्लोक 14 (padma.5.24.14)

स्वामिञ्छृणु प्रतिज्ञां मे तव मोदप्रदायिनीम् । विजेष्ये दमनं युद्धे रणकर्मविचक्षणम्

svāmiñchṛṇu pratijñāṁ me tava modapradāyinīm vijeṣye damanaṁ yuddhe raṇakarmavicakṣaṇam

हे स्वामिन्! आपको हर्ष देने वाली मेरी प्रतिज्ञा सुनिए — युद्ध-कर्म में निपुण उस दमन को मैं युद्ध में जीतूँगा।

श्लोक 15 (padma.5.24.15)

रामचंद्रपदांभोजमध्वास्वादवियोगिनाम् । यदघं तु भवेत्तन्मे दमनं न जयेयदि

rāmacaṁdrapadāṁbhojamadhvāsvādaviyoginām yadaghaṁ tu bhavettanme damanaṁ na jayeyadi

रामचंद्र के चरणकमलों के मधु के स्वाद से वंचित लोगों का जो पाप है, वह मुझे लगे, यदि मैं दमन को न जीतूँ।

श्लोक 16 (padma.5.24.16)

पुत्रो यो मातृपादान्यत्तीर्थं मत्वा तया सह । विरुद्ध्येत्तत्तमो मह्यं न जयेदमनं यदि

putro yo mātṛpādānyattīrthaṁ matvā tayā saha viruddhyettattamo mahyaṁ na jayedamanaṁ yadi

जो पुत्र अपनी माता के चरणों को केवल तीर्थ मानकर उससे विवाद करता है, उसका अंधकार मुझे लगे, यदि मैं दमन को न जीतूँ।

श्लोक 17 (padma.5.24.17)

अद्य मद्बाणनिर्भिन्न महोरस्को नृपांगजः । अलंकरोतु प्रधने भूतलं शयनेन हि

adya madbāṇanirbhinna mahorasko nṛpāṁgajaḥ alaṁkarotu pradhane bhūtalaṁ śayanena hi

आज मेरे बाणों से बिंधे विशाल वक्ष वाला वह राजपुत्र युद्धभूमि की धरती को शयन से ही अलंकृत करे!'

श्लोक 18 (padma.5.24.18)

शेष उवाच। इति प्रतिज्ञामाकर्ण्य पुष्कलस्य रघूद्वहः । जहर्ष चित्ते तेजस्वी निदिदेश रणं प्रति

śeṣa uvāca iti pratijñāmākarṇya puṣkalasya raghūdvahaḥ jaharṣa citte tejasvī nidideśa raṇaṁ prati

शेष जी ने कहा — पुष्कल की यह प्रतिज्ञा सुनकर रघुकुलधारक तेजस्वी शत्रुघ्न हृदय से हर्षित हुए, और युद्ध के लिए आज्ञा दी।

श्लोक 19 (padma.5.24.19)

आज्ञप्तोऽसौ ययौ सैन्यैर्बहुभिः परिवारितः । यत्रास्ते दमनो राजपुत्रः शूरकुलोद्भवः

ājñapto'sau yayau sainyairbahubhiḥ parivāritaḥ yatrāste damano rājaputraḥ śūrakulodbhavaḥ

आज्ञा पाकर वे बहुत सी सेनाओं से घिरे हुए वहाँ गए, जहाँ वीरकुल में उत्पन्न राजपुत्र दमन थे।

श्लोक 20 (padma.5.24.20)

दमनोऽपि तमाज्ञाय ह्यागतं रणमंडले । प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यः स्वसैन्यपरिवारितः

damano'pi tamājñāya hyāgataṁ raṇamaṁḍale pratyujjagāma vīrāgryaḥ svasainyaparivāritaḥ

दमन ने भी उन्हें रणभूमि में आया हुआ जानकर, वह श्रेष्ठ वीर अपनी सेना से घिरा हुआ सामने गया।

श्लोक 21 (padma.5.24.21)

अन्योन्यं तौ संमिलितौ रथस्थौ रथशोभिनौ । समरे शक्रदैत्यौ किं युद्धार्थं रणमागतौ

anyonyaṁ tau saṁmilitau rathasthau rathaśobhinau samare śakradaityau kiṁ yuddhārthaṁ raṇamāgatau

रथों पर विराजमान, रथों से सुशोभित वे दोनों आपस में मिले — मानो इंद्र और दैत्य युद्ध के लिए रणभूमि में आए हों।

श्लोक 22 (padma.5.24.22)

उवाच पुष्कलस्तं वै राजपुत्रं महाबलम् । राजपुत्र दमनक मां जानीहि समागतम्

uvāca puṣkalastaṁ vai rājaputraṁ mahābalam rājaputra damanaka māṁ jānīhi samāgatam

पुष्कल ने उस महाबली राजपुत्र से कहा — 'हे राजपुत्र दमन! जान लो, मैं आ पहुँचा हूँ —

श्लोक 23 (padma.5.24.23)

स प्रतिज्ञं तु युद्धाय भरतात्मजमुद्भटम् । पुष्कलेन स्वनाम्ना च लक्षितं विद्धिसत्तम

sa pratijñaṁ tu yuddhāya bharatātmajamudbhaṭam puṣkalena svanāmnā ca lakṣitaṁ viddhisattama

युद्ध के लिए प्रतिज्ञाबद्ध, हे उत्तम! मुझे अपने ही नाम से चिह्नित जान — भरत-पुत्र, उग्र पुष्कल।

श्लोक 24 (padma.5.24.24)

रघुनाथपदांभोज नित्यसेवामधुव्रतम् । त्वां जेष्ये शस्त्रसंघेनसज्जीभव महामते

raghunāthapadāṁbhoja nityasevāmadhuvratam tvāṁ jeṣye śastrasaṁghenasajjībhava mahāmate

रघुनाथ के चरणकमलों की नित्य सेवा में तत्पर भ्रमर मैं तुम्हें शस्त्रों के समूह से जीतूँगा — तैयार हो जाओ, हे महामते!'

श्लोक 25 (padma.5.24.25)

इति वाक्यं समाकर्ण्य दमनः परवीरहा । प्रत्युवाच हसन्वाग्मी निर्भयोद्दृष्टविक्रमः

iti vākyaṁ samākarṇya damanaḥ paravīrahā pratyuvāca hasanvāgmī nirbhayoddṛṣṭavikramaḥ

यह वचन सुनकर शत्रुवीरों का संहारक दमन, हँसते हुए, वाक्पटु, निर्भय, स्पष्ट पराक्रम वाला उत्तर देने लगा —

श्लोक 26 (padma.5.24.26)

सुबाहुपुत्रं दमनं पितृभक्ति हृताघकम् । विद्धि मामश्वनेतारं शत्रुघ्नस्य महीपतेः

subāhuputraṁ damanaṁ pitṛbhakti hṛtāghakam viddhi māmaśvanetāraṁ śatrughnasya mahīpateḥ

'मुझे सुबाहु-पुत्र दमन जानो, पितृभक्त, पाप का हरण करने वाला, शत्रुघ्न के घोड़े का अग्रणी नेता।

श्लोक 27 (padma.5.24.27)

जयो दैवविसृष्टोऽयं यस्य चालंकरिष्यति । स प्राप्नोति निरीक्षस्व बलं मे रणमूर्धनि

jayo daivavisṛṣṭo'yaṁ yasya cālaṁkariṣyati sa prāpnoti nirīkṣasva balaṁ me raṇamūrdhani

यह भाग्य द्वारा प्रदत्त विजय, जिसे भी सुशोभित करेगी, वही उसे पाएगा; अब रणभूमि में मेरा बल देखो!'

श्लोक 28 (padma.5.24.28)

इत्युक्त्वा स शरं चापं विधायाकर्णपूरितम् । मुमोच बाणान्निशितान्वैरिप्राणापहारिणः

ityuktvā sa śaraṁ cāpaṁ vidhāyākarṇapūritam mumoca bāṇānniśitānvairiprāṇāpahāriṇaḥ

यह कहकर, कान तक खींचकर धनुष पर बाण चढ़ाकर, उन्होंने शत्रु के प्राण हरने वाले तीक्ष्ण बाण छोड़े।

श्लोक 29 (padma.5.24.29)

ते बाणास्त्वाविलीभूताश्छादयामासुरंबरम् । सूर्यभानुप्रभा यत्र बाणच्छायानिवारिता

te bāṇāstvāvilībhūtāśchādayāmāsuraṁbaram sūryabhānuprabhā yatra bāṇacchāyānivāritā

वे बाण घने समूह बनकर आकाश को ढक गए; वहाँ सूर्य की भी कांति बाणों की छाया से अवरुद्ध हो गई।

श्लोक 30 (padma.5.24.30)

गजानां कटभित्त्योघे लग्ना सायकसंततिः । अलंकरोति धातूनां रागा इव विचित्रिताः

gajānāṁ kaṭabhittyoghe lagnā sāyakasaṁtatiḥ alaṁkaroti dhātūnāṁ rāgā iva vicitritāḥ

हाथियों के कुंभस्थलों की भित्तियों में लगी बाणों की पंक्ति उन्हें रंगीन धातुओं की विचित्र रंगत के समान सुशोभित करने लगी।

श्लोक 31 (padma.5.24.31)

पतितास्तत्र दृश्यंते नरा वाहा गजा रथाः । शरव्रातेन नृपतेः सुतेन परिताडिताः

patitāstatra dṛśyaṁte narā vāhā gajā rathāḥ śaravrātena nṛpateḥ sutena paritāḍitāḥ

वहाँ उस राजपुत्र के बाणों की बाढ़ से पीड़ित मनुष्य, वाहन, हाथी और रथ गिरे हुए दिखाई देने लगे।

श्लोक 32 (padma.5.24.32)

तद्विक्रांतं समालोक्य पुष्कलः परवीरहा । शराणां छायया व्याप्तं रणमंडलमीक्ष्य च

tadvikrāṁtaṁ samālokya puṣkalaḥ paravīrahā śarāṇāṁ chāyayā vyāptaṁ raṇamaṁḍalamīkṣya ca

उस पराक्रम को देखकर शत्रुवीरों का संहारक पुष्कल, बाणों की छाया से आच्छादित रणभूमि को देखकर —

श्लोक 33 (padma.5.24.33)

शरासने समाधत्त बाणं वह्न्यभिमंत्रितम् । आचम्य सम्यग्विधिवन्मोचयामास सायकम्

śarāsane samādhatta bāṇaṁ vahnyabhimaṁtritam ācamya samyagvidhivanmocayāmāsa sāyakam

धनुष पर अग्नि-मंत्र से अभिमंत्रित बाण चढ़ाया; विधिपूर्वक आचमन करके उन्होंने वह बाण छोड़ दिया।

श्लोक 34 (padma.5.24.34)

ततोऽग्निप्रादुरभवत्तत्र संग्राममूर्धनि । ज्वालाभिर्विलिहन्व्योम प्रलयाग्निरिवोत्थितः

tato'gniprādurabhavattatra saṁgrāmamūrdhani jvālābhirvilihanvyoma pralayāgnirivotthitaḥ

तब युद्धभूमि के अग्रभाग में अग्नि प्रकट हो गई, ज्वालाओं से आकाश को चाटती हुई, मानो प्रलयाग्नि उठी हो।

श्लोक 35 (padma.5.24.35)

ततोऽस्य सैन्यं निर्दग्धं त्रासं प्राप्तं रणांगणे । पलायनपरं जातं वह्निज्वालाभिपीडितम्

tato'sya sainyaṁ nirdagdhaṁ trāsaṁ prāptaṁ raṇāṁgaṇe palāyanaparaṁ jātaṁ vahnijvālābhipīḍitam

तब उसकी सेना जलकर, रणांगण में त्रास को प्राप्त होकर, अग्नि-ज्वालाओं से पीड़ित होकर भागने लगी।

श्लोक 36 (padma.5.24.36)

छत्राणि तु प्रदग्धानि चंद्राकाराणि धन्विनाम् । दृश्यंते जातरूपाभ कांतिधारीणि तत्र ह

chatrāṇi tu pradagdhāni caṁdrākārāṇi dhanvinām dṛśyaṁte jātarūpābha kāṁtidhārīṇi tatra ha

धनुर्धारियों के चंद्राकार छत्र जले हुए, वहाँ स्वर्ण के समान कांति धारण किए हुए दिखाई देने लगे।

श्लोक 37 (padma.5.24.37)

हया दग्धाः पलायंते केसरेषु च वैरिणाम् । रथा अपि गता दाहं सुकूबरसमन्विताः

hayā dagdhāḥ palāyaṁte kesareṣu ca vairiṇām rathā api gatā dāhaṁ sukūbarasamanvitāḥ

जलते हुए घोड़े शत्रुओं की अयालों के मध्य भागने लगे; सुंदर हरणों सहित रथ भी अग्नि की चपेट में आ गए।

श्लोक 38 (padma.5.24.38)

मणिमाणिक्यरत्नानि वहंतः करभास्ततः । पलायंते दहनभू ज्वालामालाभिपीडिताः

maṇimāṇikyaratnāni vahaṁtaḥ karabhāstataḥ palāyaṁte dahanabhū jvālāmālābhipīḍitāḥ

मणि-माणिक्य-रत्न ढोने वाले ऊँट उस दहकती भूमि से ज्वालामालाओं से पीड़ित होकर भागने लगे।

श्लोक 39 (padma.5.24.39)

कुत्रचिद्दंतिनो नष्टाः कुत्रचिद्धयसादिनः । कुत्रचित्पत्तयो नष्टा वह्निदग्धकलेवराः

kutraciddaṁtino naṣṭāḥ kutraciddhayasādinaḥ kutracitpattayo naṣṭā vahnidagdhakalevarāḥ

कहीं हाथी नष्ट हुए, कहीं अश्वारोही, कहीं पैदल सैनिक अग्नि से जले हुए शरीरों सहित नष्ट हुए।

श्लोक 40 (padma.5.24.40)

शराः सर्वे नृपसुतप्रमुक्ताः प्रलयं गताः । आशुशुक्षणिकीलाभिर्भस्मीभूताः समंततः

śarāḥ sarve nṛpasutapramuktāḥ pralayaṁ gatāḥ āśuśukṣaṇikīlābhirbhasmībhūtāḥ samaṁtataḥ

राजपुत्र द्वारा छोड़े गए सभी बाण, तीव्र, जलती नोकों से चारों ओर भस्म होकर नष्ट हो गए।

श्लोक 41 (padma.5.24.41)

तदा स्वसैन्ये दग्धे च दमनो रोषपूरितः । सर्वास्त्रवित्तच्छांत्यर्थं वारुणास्त्रमथा ददे

tadā svasainye dagdhe ca damano roṣapūritaḥ sarvāstravittacchāṁtyarthaṁ vāruṇāstramathā dade

तब अपनी सेना को जला हुआ देखकर क्रोध से भरे दमन ने, समस्त अस्त्रों के ज्ञाता, उस अग्नि को शांत करने के लिए वारुण अस्त्र चढ़ाया।

श्लोक 42 (padma.5.24.42)

वारुणं वह्निशांत्यर्थं मुक्तं तेन महीभृता । आप्लावयद्बलं तस्य रथवाजिसमाकुलम्

vāruṇaṁ vahniśāṁtyarthaṁ muktaṁ tena mahībhṛtā āplāvayadbalaṁ tasya rathavājisamākulam

अग्नि को शांत करने के लिए उस भूपति द्वारा छोड़ा गया वारुण अस्त्र, रथों-घोड़ों से भरी उसकी (पुष्कल की) सेना को जलमग्न कर गया।

श्लोक 43 (padma.5.24.43)

रथा विप्लावितास्तोये दृश्यंते परिपंथिनाम् । गजाश्चापि परिप्लुष्टाः स्वीयाः शांतिमुपागताः

rathā viplāvitāstoye dṛśyaṁte paripaṁthinām gajāścāpi paripluṣṭāḥ svīyāḥ śāṁtimupāgatāḥ

शत्रुओं के रथ जल में बहते दिखाई देने लगे; उसके अपने हाथी भी, हालाँकि झुलसे हुए थे, राहत को प्राप्त हुए।

श्लोक 44 (padma.5.24.44)

वह्निश्च शांतिमगमदग्न्यस्त्र परिमोचितः । शांतिमाप बलं स्वीयं वह्निज्वालाभिपीडितम्

vahniśca śāṁtimagamadagnyastra parimocitaḥ śāṁtimāpa balaṁ svīyaṁ vahnijvālābhipīḍitam

अग्नि-अस्त्र से मुक्त होकर वह अग्नि भी शांत हो गई; अग्नि-ज्वालाओं से पीड़ित उसकी अपनी सेना को भी शांति प्राप्त हुई।

श्लोक 45 (padma.5.24.45)

कंपिताः शीततोयेन सीत्कुर्वंति च वैरिणः । करकावृष्टिभिः क्षिप्ता वायुना च प्रपीडिताः

kaṁpitāḥ śītatoyena sītkurvaṁti ca vairiṇaḥ karakāvṛṣṭibhiḥ kṣiptā vāyunā ca prapīḍitāḥ

शीतल जल से काँपते हुए शत्रु चीत्कार कर रहे थे, ओलों की वर्षा से पीड़ित तथा वायु से भी सताए हुए।

श्लोक 46 (padma.5.24.46)

तदा स्वबलमालोक्य तोयपूरेण पीडितम् । कंपितं क्षुभितं नष्टं वारुणेन विनिर्हृतम्

tadā svabalamālokya toyapūreṇa pīḍitam kaṁpitaṁ kṣubhitaṁ naṣṭaṁ vāruṇena vinirhṛtam

तब अपनी सेना को जल-बाढ़ से पीड़ित, काँपती, विचलित, वारुण अस्त्र से नष्ट हुई देखकर —

श्लोक 47 (padma.5.24.47)

तदातिकोपताम्राक्षः पुष्कलो भरतात्मजः । वायव्यास्त्रं समाधत्त धनुष्येकं महाशरम्

tadātikopatāmrākṣaḥ puṣkalo bharatātmajaḥ vāyavyāstraṁ samādhatta dhanuṣyekaṁ mahāśaram

क्रोध से लाल आँखों वाले भरत-पुत्र पुष्कल ने धनुष पर वायव्य अस्त्र, एक महान् बाण चढ़ाया।

श्लोक 48 (padma.5.24.48)

ततो वायुर्महानासीद्वायव्यास्त्रप्रचोदितः । नाशयामास वेगेन घनानीकमुपस्थितम्

tato vāyurmahānāsīdvāyavyāstrapracoditaḥ nāśayāmāsa vegena ghanānīkamupasthitam

तब वायव्य अस्त्र से प्रेरित एक महान् वायु उठी, जिसने वेग से सामने खड़ी घनी सेना को नष्ट कर दिया।

श्लोक 49 (padma.5.24.49)

वायुना स्फालिता नागाः परस्परसमाहताः । अश्वाश्च संहतान्योन्यं स्वस्वारोहसमन्विताः

vāyunā sphālitā nāgāḥ parasparasamāhatāḥ aśvāśca saṁhatānyonyaṁ svasvārohasamanvitāḥ

वायु से टकराए हाथी आपस में टकराने लगे; घोड़े भी अपने-अपने सवारों सहित एक-दूसरे से टकरा गए।

श्लोक 50 (padma.5.24.50)

नराः प्रभंजनोद्धूता मुक्तकेशा निरोजसः । पतंतोऽत्र समीक्ष्यंते वेताला इव भूगताः

narāḥ prabhaṁjanoddhūtā muktakeśā nirojasaḥ pataṁto'tra samīkṣyaṁte vetālā iva bhūgatāḥ

आँधी से उड़ाए गए, केश बिखरे हुए, बलहीन मनुष्य वहाँ भूमि पर गिरते हुए वेतालों के समान दिखाई देने लगे।

श्लोक 51 (padma.5.24.51)

वायुना स्वबलं सर्वं परिभूतं विलोक्य सः । राजपुत्रः पर्वतास्त्रं धनुष्येवं समादधे

vāyunā svabalaṁ sarvaṁ paribhūtaṁ vilokya saḥ rājaputraḥ parvatāstraṁ dhanuṣyevaṁ samādadhe

अपनी सम्पूर्ण सेना को वायु से पराजित देखकर उस राजपुत्र ने धनुष पर पर्वतास्त्र चढ़ाया।

श्लोक 52 (padma.5.24.52)

तदा तु पर्वताः पेतुर्मस्तकोपरि युध्यताम् । वायुः संच्छादितस्तैस्तु न प्रचक्राम कुत्रचित्

tadā tu parvatāḥ peturmastakopari yudhyatām vāyuḥ saṁcchāditastaistu na pracakrāma kutracit

तब युद्धरत योद्धाओं के मस्तक पर पर्वत गिरने लगे; उनसे ढकी हुई वायु कहीं भी आगे नहीं बढ़ सकी।

श्लोक 53 (padma.5.24.53)

पुष्कलो वज्रसंज्ञं तु समाधत्त शरासने । वज्रेण कृत्तास्ते सर्वे जाताश्च तिलशः क्षणात्

puṣkalo vajrasaṁjñaṁ tu samādhatta śarāsane vajreṇa kṛttāste sarve jātāśca tilaśaḥ kṣaṇāt

पुष्कल ने धनुष पर वज्र नामक अस्त्र चढ़ाया; वज्र से वे सभी पर्वत कट गए और क्षणभर में तिल-तिल हो गए।

श्लोक 54 (padma.5.24.54)

वज्रं नगान्रजः शेषान्कृत्वा बाणाभिमंत्रितम् । राजपुत्रोरसि प्रोच्चैः पपात स्वनवद्भृशम्

vajraṁ nagānrajaḥ śeṣānkṛtvā bāṇābhimaṁtritam rājaputrorasi proccaiḥ papāta svanavadbhṛśam

बाण-मंत्र से अभिमंत्रित वह वज्र, पर्वतों को धूलिमात्र शेष करके, राजपुत्र के वक्ष पर महान् गर्जना के साथ जोर से गिरा।

श्लोक 55 (padma.5.24.55)

सत्वाकुलितचेतस्को हृदि विद्धः क्षतो भृशम् । विव्यथे बलवान्वीरः कश्मलं परमाप सः

satvākulitacetasko hṛdi viddhaḥ kṣato bhṛśam vivyathe balavānvīraḥ kaśmalaṁ paramāpa saḥ

व्याकुल चित्त, हृदय में गहरा घायल हुआ वह बलवान् वीर व्यथित हो उठा, तथा अत्यंत मूर्च्छा को प्राप्त हुआ।

श्लोक 56 (padma.5.24.56)

तं वै कश्मलितं दृष्ट्वा सारथिर्नयकोविदः । अपोवाह रणात्तस्मात्क्रोशमात्रं नरेंद्रजम्

taṁ vai kaśmalitaṁ dṛṣṭvā sārathirnayakovidaḥ apovāha raṇāttasmātkrośamātraṁ nareṁdrajam

उन्हें इस प्रकार व्याकुल देखकर नीति में निपुण सारथि उस राजकुमार को युद्धभूमि से एक कोस दूर ले गया।

श्लोक 57 (padma.5.24.57)

ततो योधा राजसूनोः प्रणष्टाः प्रपलायिताः । गत्वा पुरीं समाचख्युः कश्मलस्थं नृपात्मजम्

tato yodhā rājasūnoḥ praṇaṣṭāḥ prapalāyitāḥ gatvā purīṁ samācakhyuḥ kaśmalasthaṁ nṛpātmajam

तब राजपुत्र के योद्धा नष्ट होकर भाग गए; नगरी में जाकर उन्होंने राजपुत्र को व्याकुल दशा में बताया।

श्लोक 58 (padma.5.24.58)

पुष्कलो जयमाप्यैवं रणमूर्धनि धर्मवित् । न प्रहर्तुं पुनः शक्तो रघुनाथवचः स्मरन्

puṣkalo jayamāpyaivaṁ raṇamūrdhani dharmavit na prahartuṁ punaḥ śakto raghunāthavacaḥ smaran

इस प्रकार धर्मज्ञ पुष्कल ने युद्धभूमि में विजय प्राप्त की, किंतु रघुनाथ के वचन का स्मरण करते हुए वे आगे प्रहार नहीं कर सके।

श्लोक 59 (padma.5.24.59)

ततो दुंदुभिनिर्घोषो जयशब्दो महानभूत् । साधुसाध्विति वाचश्च प्रावर्तंत मनोहराः

tato duṁdubhinirghoṣo jayaśabdo mahānabhūt sādhusādhviti vācaśca prāvartaṁta manoharāḥ

तब दुंदुभियों का महान् घोष, जय-जयकार, तथा 'साधु, साधु' के मनोहर वचन गूँज उठे।

श्लोक 60 (padma.5.24.60)

हर्षं प्राप स शत्रुघ्नो जयिनं वीक्ष्य पुष्कलम् । प्रशशंस सुमत्यादि मंत्रिभिः परिवारितः

harṣaṁ prāpa sa śatrughno jayinaṁ vīkṣya puṣkalam praśaśaṁsa sumatyādi maṁtribhiḥ parivāritaḥ

पुष्कल को विजयी देखकर शत्रुघ्न अत्यंत हर्षित हुए; सुमति आदि मंत्रियों से घिरे हुए उन्होंने उनकी सराहना की।

अध्याय 23अध्याय-सूचीअध्याय 25