Skip to main content

पाताल खण्ड · अध्याय 69

वृंदावन माहात्म्य

अध्याय 68अध्याय-सूचीअध्याय 70

श्लोक 1 (padma.5.69.1)

ऋषय ऊचुः - सम्यक्छ्रुतो महाभाग त्वत्तो रामाश्वमेधकः । इदानीं वद माहात्म्यं श्रीकृष्णस्य महात्मनः

ṛṣaya ūcuḥ - samyakchruto mahābhāga tvatto rāmāśvamedhakaḥ idānīṁ vada māhātmyaṁ śrīkṛṣṇasya mahātmanaḥ

ऋषियों ने कहा हे महाभाग! हमने आपसे राम के अश्वमेध की कथा भलीभाँति सुन ली; अब महात्मा श्रीकृष्ण का माहात्म्य कहिए।

श्लोक 2 (padma.5.69.2)

सूत उवाच-। शृण्वंतु मुनिशार्दूलाः श्रीकृष्णचरितामृतम् । शिवा पप्रच्छ भूतेशं यत्तद्वः कीर्तयाम्यहम्

sūta uvāca- śṛṇvaṁtu muniśārdūlāḥ śrīkṛṣṇacaritāmṛtam śivā papraccha bhūteśaṁ yattadvaḥ kīrtayāmyaham

सूत बोले हे मुनिश्रेष्ठो! श्रीकृष्ण-चरित्र रूपी अमृत को सुनिए। पार्वती ने भूतेश्वर शिव से जो प्रश्न पूछा था, वही मैं तुम्हें सुनाता हूँ।

श्लोक 3 (padma.5.69.3)

एकदा पार्वती देवी शिवं संस्निग्धमानसा । प्रणयेन नमस्कृत्य प्रोवाच वचनं त्विदम्

ekadā pārvatī devī śivaṁ saṁsnigdhamānasā praṇayena namaskṛtya provāca vacanaṁ tvidam

एक बार देवी पार्वती ने स्नेहयुक्त मन से प्रेमपूर्वक शिव को नमस्कार करके यह वचन कहा।

श्लोक 4 (padma.5.69.4)

पार्वत्युवाच-। अनंतकोटिब्रह्मांड तद्बाह्याभ्यंतरस्थितेः । विष्णोः स्थानं परं तेषां प्रधानं वरमुत्तमम्

pārvatyuvāca- anaṁtakoṭibrahmāṁḍa tadbāhyābhyaṁtarasthiteḥ viṣṇoḥ sthānaṁ paraṁ teṣāṁ pradhānaṁ varamuttamam

पार्वती बोलीं अनंत करोड़ ब्रह्मांडों में तथा उनके बाहर-भीतर स्थित सभी स्थानों में विष्णु का जो सर्वोत्तम, प्रधान और श्रेष्ठ धाम है,

श्लोक 5 (padma.5.69.5)

यत्परं नास्ति कृष्णस्य प्रियं स्थानं मनोरमम् । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो

yatparaṁ nāsti kṛṣṇasya priyaṁ sthānaṁ manoramam tatsarvaṁ śrotumicchāmi kathayasva mahāprabho

कृष्ण का जो सबसे परम, प्रिय और मनोहर स्थान है, जिससे बढ़कर और कुछ नहीं वह सब मैं सुनना चाहती हूँ, हे महाप्रभो! कहिए।

श्लोक 6 (padma.5.69.6)

ईश्वर उवाच-। गुह्याद्गुह्यतरं गुह्यं परमानंदकारकम् । अत्यद्भुतं रहःस्थानमानंदं परमं परम्

īśvara uvāca- guhyādguhyataraṁ guhyaṁ paramānaṁdakārakam atyadbhutaṁ rahaḥsthānamānaṁdaṁ paramaṁ param

ईश्वर बोले हे देवी! यह गुह्य से भी गुह्यतर रहस्य, परमानंद देने वाला, अत्यंत अद्भुत गुप्त स्थान, परम से भी परम आनंद है।

श्लोक 7 (padma.5.69.7)

दुर्लभानां च परमं दुर्लभं मोहनं परम् । सर्वशक्तिमयं देवि सर्वस्थानेषु गोपितम्

durlabhānāṁ ca paramaṁ durlabhaṁ mohanaṁ param sarvaśaktimayaṁ devi sarvasthāneṣu gopitam

दुर्लभों में भी परम दुर्लभ, परम मोहक, सर्वशक्तिमय, हे देवी! सभी स्थानों में यह गुप्त रखा गया है।

श्लोक 8 (padma.5.69.8)

सात्वतां स्थानमूर्द्धन्यं विष्णोरत्यंतदुर्लभम् । नित्यं वृंदावनं नाम ब्रह्मांडोपरि संस्थितम्

sātvatāṁ sthānamūrddhanyaṁ viṣṇoratyaṁtadurlabham nityaṁ vṛṁdāvanaṁ nāma brahmāṁḍopari saṁsthitam

यह सात्वतों (वैष्णवों) का शिरोमणि स्थान है, विष्णु के लिए भी अत्यंत दुर्लभ; इसका नाम नित्य वृंदावन है, जो ब्रह्मांड के ऊपर स्थित है।

श्लोक 9 (padma.5.69.9)

पूर्णब्रह्मसुखैश्वर्यं नित्यमानंदमव्ययम् । वैकुंठादि तदंशांशं स्वयं वृंदावनं भुवि

pūrṇabrahmasukhaiśvaryaṁ nityamānaṁdamavyayam vaikuṁṭhādi tadaṁśāṁśaṁ svayaṁ vṛṁdāvanaṁ bhuvi

पूर्ण ब्रह्म के सुख-ऐश्वर्य से युक्त, नित्य आनंदमय, अव्यय; वैकुंठ आदि तो उसके अंश का भी अंश हैं, वृंदावन तो स्वयं पृथ्वी पर विद्यमान है।

श्लोक 10 (padma.5.69.10)

गोलोकैश्वर्यं यत्किंचिद्गोकुले तत्प्रतिष्ठितम् । वैकुंठवैभवं यद्वै द्वारिकायां प्रतिष्ठितम्

golokaiśvaryaṁ yatkiṁcidgokule tatpratiṣṭhitam vaikuṁṭhavaibhavaṁ yadvai dvārikāyāṁ pratiṣṭhitam

गोलोक का जो भी ऐश्वर्य है, वह गोकुल में प्रतिष्ठित है; और वैकुंठ का जो वैभव है, वह द्वारिका में प्रतिष्ठित है।

श्लोक 11 (padma.5.69.11)

यद्ब्रह्मपरमैश्वर्यं नित्यं वृंदावनाश्रयम् । कृष्णधामपरं तेषां वनमध्ये विशेषतः

yadbrahmaparamaiśvaryaṁ nityaṁ vṛṁdāvanāśrayam kṛṣṇadhāmaparaṁ teṣāṁ vanamadhye viśeṣataḥ

जो ब्रह्म का परम ऐश्वर्य है, वह नित्य वृंदावन के आश्रित है; उन सबमें कृष्ण का परम धाम वन के मध्य में विशेष रूप से है।

श्लोक 12 (padma.5.69.12)

तस्मात्त्रैलोक्यमध्ये तु पृथ्वी धन्येति विश्रुता । यस्मान्माथुरकं नाम विष्णोरेकांतवल्लभम्

tasmāttrailokyamadhye tu pṛthvī dhanyeti viśrutā yasmānmāthurakaṁ nāma viṣṇorekāṁtavallabham

इसीलिए त्रैलोक्य में पृथ्वी धन्य कहलाती है, क्योंकि यहाँ विष्णु का एकांत-प्रिय मथुरा नामक स्थान है।

श्लोक 13 (padma.5.69.13)

स्वस्थानमधिकं नामधेयं माथुरमंडलम् । निगूढं विविधं स्थानं पुर्यभ्यंतरसंस्थितम्

svasthānamadhikaṁ nāmadheyaṁ māthuramaṁḍalam nigūḍhaṁ vividhaṁ sthānaṁ puryabhyaṁtarasaṁsthitam

उनका यह अधिक श्रेष्ठ स्वस्थान मथुरा-मंडल कहलाता है, जो उस पुरी के भीतर स्थित एक अत्यंत गूढ़ और विविध स्थान है।

श्लोक 14 (padma.5.69.14)

सहस्रपत्रकमलाकारं माथुरमंडलम् । विष्णुचक्रपरिभ्रामाद्धाम वैष्णवमद्भुतम्

sahasrapatrakamalākāraṁ māthuramaṁḍalam viṣṇucakraparibhrāmāddhāma vaiṣṇavamadbhutam

मथुरा-मंडल सहस्रदल कमल के आकार का है; विष्णु के चक्र के परिभ्रमण से यह अद्भुत वैष्णव धाम बना है।

श्लोक 15 (padma.5.69.15)

कर्णिकापर्णविस्तारं रहस्यद्रुममीरितम् । प्रधानं द्वादशारण्यं माहात्म्यं कथितं क्रमात्

karṇikāparṇavistāraṁ rahasyadrumamīritam pradhānaṁ dvādaśāraṇyaṁ māhātmyaṁ kathitaṁ kramāt

इसकी कर्णिका और पत्तियाँ विस्तृत हैं, रहस्यमय वृक्षों से युक्त; इसके बारह प्रधान वनों का माहात्म्य अब क्रमशः कहा जाता है।

श्लोक 16 (padma.5.69.16)

भद्र श्री लोह भांडीर महाताल खदीरकाः । बकुलं कुमुदं काम्यं मधु वृंदावनं तथा

bhadra śrī loha bhāṁḍīra mahātāla khadīrakāḥ bakulaṁ kumudaṁ kāmyaṁ madhu vṛṁdāvanaṁ tathā

भद्र, श्री, लोह, भांडीर, महाताल, खदिर, बकुल, कुमुद, काम्य, मधु और वृंदावन —

श्लोक 17 (padma.5.69.17)

द्वादशैतावती संख्या कालिंद्याः सप्त पश्चिमे । पूर्वे पंचवनं प्रोक्तं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम्

dvādaśaitāvatī saṁkhyā kāliṁdyāḥ sapta paścime pūrve paṁcavanaṁ proktaṁ tatrāsti guhyamuttamam

इन बारह में से सात कालिंदी के पश्चिम में हैं और पाँच पूर्व में कहे गए हैं; उनमें एक उत्तम रहस्य विद्यमान है।

श्लोक 18 (padma.5.69.18)

महारण्यं गोकुलाख्यं मधु वृंदावनं तथा । अन्यच्चोपवनं प्रोक्तं कृष्णक्रीडारसस्थलम्

mahāraṇyaṁ gokulākhyaṁ madhu vṛṁdāvanaṁ tathā anyaccopavanaṁ proktaṁ kṛṣṇakrīḍārasasthalam

गोकुल नामक महावन, तथा उसी प्रकार मधु और वृंदावन; और भी उपवन कहे गए हैं, जो कृष्ण की क्रीड़ा के रसमय स्थल हैं।

श्लोक 19 (padma.5.69.19)

कदंबखंडनं नंदवनं नंदीश्वरं तथा । नंदनंदनखंडं च पलाशाशोककेतकी

kadaṁbakhaṁḍanaṁ naṁdavanaṁ naṁdīśvaraṁ tathā naṁdanaṁdanakhaṁḍaṁ ca palāśāśokaketakī

कदंबखंडन, नंदवन, तथा नंदीश्वर; और नंदनंदन-खंड, पलाश, अशोक, केतकी —

श्लोक 20 (padma.5.69.20)

सुगंधमानसं कैलममृतं भोजनस्थलम् । सुखप्रसाधनं वत्सहरणं शेषशायिकम्

sugaṁdhamānasaṁ kailamamṛtaṁ bhojanasthalam sukhaprasādhanaṁ vatsaharaṇaṁ śeṣaśāyikam

सुगंधमानस, कैलम, अमृतभोजनस्थल, सुखप्रसाधन, वत्सहरण, शेषशायिका —

श्लोक 21 (padma.5.69.21)

श्यामपूर्वो दधिग्रामश्चक्रभानुपुरं तथा । संकेतं द्विपदं चैव बालक्रीडनधूसरम्

śyāmapūrvo dadhigrāmaścakrabhānupuraṁ tathā saṁketaṁ dvipadaṁ caiva bālakrīḍanadhūsaram

श्यामपूर्व, दधिग्राम, चक्रभानुपुर; संकेत, द्विपद, तथा बालक्रीड़न-धूसर —

श्लोक 22 (padma.5.69.22)

कामद्रुमं सुललितमुत्सुकं चापि काननम् । नानाविधरसक्रीडा नानालीलारसस्थलम्

kāmadrumaṁ sulalitamutsukaṁ cāpi kānanam nānāvidharasakrīḍā nānālīlārasasthalam

कामद्रुम, सुललित, और उत्सुक नामक वन भी; ये अनेक प्रकार की रस-क्रीड़ाओं और नाना लीला-रसों के स्थल हैं।

श्लोक 23 (padma.5.69.23)

नागविस्तारविष्टंभं रहस्यद्रुममीरितम् । सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत्पदम्

nāgavistāraviṣṭaṁbhaṁ rahasyadrumamīritam sahasrapatrakamalaṁ gokulākhyaṁ mahatpadam

नागों के विस्तार से घिरा, रहस्यमय वृक्षों से युक्त, सहस्रदल कमल के समान गोकुल नामक वह महान् पद है।

श्लोक 24 (padma.5.69.24)

कर्णिकातन्महद्धाम गोविंदस्थानमुत्तमम् । तत्रोपरि स्वर्णपीठे मणिमंडपमंडितम्

karṇikātanmahaddhāma goviṁdasthānamuttamam tatropari svarṇapīṭhe maṇimaṁḍapamaṁḍitam

उसकी कर्णिका में वह महान् धाम है, गोविंद का उत्तम स्थान; वहाँ ऊपर स्वर्णपीठ पर मणिमय मंडप सुशोभित है।

श्लोक 25 (padma.5.69.25)

कर्णिकायां क्रमाद्दिक्षु विदिक्षु दलमीरितम् । यद्दलं दक्षिणे प्रोक्तं परं गुह्योत्तमोत्तमम्

karṇikāyāṁ kramāddikṣu vidikṣu dalamīritam yaddalaṁ dakṣiṇe proktaṁ paraṁ guhyottamottamam

कर्णिका में क्रमशः दिशाओं और विदिशाओं में दल कहे गए हैं; जो दल दक्षिण में कहा गया है, वह परम गुह्य, सबसे उत्तम है।

श्लोक 26 (padma.5.69.26)

तस्मिन्दले महापीठं निगमागमदुर्गमम् । योगींद्रैरपि दुष्प्रापं सर्वात्मा यच्च गोकुलम्

tasmindale mahāpīṭhaṁ nigamāgamadurgamam yogīṁdrairapi duṣprāpaṁ sarvātmā yacca gokulam

उस दल में एक महापीठ है जो वेद-शास्त्रों के लिए भी दुर्गम है, योगींद्रों के लिए भी दुष्प्राप्य है, और जो सबका आत्मा गोकुल है।

श्लोक 27 (padma.5.69.27)

द्वितीयं दलमाग्नेय्यां तद्रहस्यदलं तथा । संकेतं द्विपदं चैव कुटीद्वौ तत्कुले स्थितौ

dvitīyaṁ dalamāgneyyāṁ tadrahasyadalaṁ tathā saṁketaṁ dvipadaṁ caiva kuṭīdvau tatkule sthitau

दूसरा दल आग्नेय दिशा में है, वह भी रहस्यमय दल है; संकेत और द्विपद नामक दो कुटियाँ उस कुल में स्थित हैं।

श्लोक 28 (padma.5.69.28)

पूर्वं दलं तृतीयं च प्रधानस्थानमुत्तमम् । गंगादिसर्वतीर्थानां स्पर्शाच्छतगुणं स्मृतम्

pūrvaṁ dalaṁ tṛtīyaṁ ca pradhānasthānamuttamam gaṁgādisarvatīrthānāṁ sparśācchataguṇaṁ smṛtam

पूर्व दिशा का तीसरा दल प्रधान और उत्तम स्थान है, जिसे गंगा आदि समस्त तीर्थों के स्पर्श से सौ गुना अधिक कहा गया है।

श्लोक 29 (padma.5.69.29)

चतुर्थं दलमैशान्यां सिद्धपीठेऽपि तत्पदम् । व्यायामनूतनागोपी तत्र कृष्णं पतिं लभेत्

caturthaṁ dalamaiśānyāṁ siddhapīṭhe'pi tatpadam vyāyāmanūtanāgopī tatra kṛṣṇaṁ patiṁ labhet

ईशान दिशा का चौथा दल भी सिद्धपीठ है; वहाँ एक नई व्रज-गोपी अपने अभ्यास से कृष्ण को पति रूप में प्राप्त करती है।

श्लोक 30 (padma.5.69.30)

वस्त्रालंकारहरणं तद्दले समुदाहृतम् । उत्तरे पंचमं प्रोक्तं दलं सर्वदलोत्तमम्

vastrālaṁkāraharaṇaṁ taddale samudāhṛtam uttare paṁcamaṁ proktaṁ dalaṁ sarvadalottamam

उस दल में वस्त्र-आभूषण हरण की कथा कही गई है। उत्तर दिशा में पाँचवाँ दल कहा गया है, जो सभी दलों में उत्तम है।

श्लोक 31 (padma.5.69.31)

द्वादशादित्यमत्रैव दलं च कर्णिकासमम् । वायव्यां तु दलं षष्ठं तत्र कालीह्रदः स्मृतः

dvādaśādityamatraiva dalaṁ ca karṇikāsamam vāyavyāṁ tu dalaṁ ṣaṣṭhaṁ tatra kālīhradaḥ smṛtaḥ

यहाँ बारह आदित्य भी कर्णिका के समान हैं। वायव्य दिशा में छठा दल है, जहाँ कालीह्रद (काली नाग का कुंड) कहा गया है।

श्लोक 32 (padma.5.69.32)

दलोत्तमोत्तमं चैव प्रधानं स्थानमुच्यते । सर्वोत्तमदलं चैव पश्चिमे सप्तमं स्मृतम्

dalottamottamaṁ caiva pradhānaṁ sthānamucyate sarvottamadalaṁ caiva paścime saptamaṁ smṛtam

यह सर्वोत्तम दल कहलाता है, प्रधान स्थान माना जाता है। पश्चिम दिशा में सातवाँ दल सबसे उत्तम कहा गया है।

श्लोक 33 (padma.5.69.33)

यज्ञपत्नीगणानां च तदीप्सितवरप्रदम् । अत्रासुरोऽपि निर्वाणं प्राप त्रिदशदुर्लभम्

yajñapatnīgaṇānāṁ ca tadīpsitavarapradam atrāsuro'pi nirvāṇaṁ prāpa tridaśadurlabham

यह यज्ञ-पत्नियों के इच्छित वर देने वाला है; यहाँ एक असुर ने भी वह मोक्ष प्राप्त किया जो देवताओं को भी दुर्लभ है।

श्लोक 34 (padma.5.69.34)

ब्रह्ममोहनमत्रैव दलं ब्रह्मह्रदावहम् । नैर्ऋत्यां तु दलं प्रोक्तमष्टमं व्योमघातनम्

brahmamohanamatraiva dalaṁ brahmahradāvaham nairṛtyāṁ tu dalaṁ proktamaṣṭamaṁ vyomaghātanam

यहीं ब्रह्ममोहन-दल है, जो ब्रह्महृद (ब्रह्मा का कुंड) को धारण करता है। नैर्ऋत्य दिशा में आठवाँ दल कहा गया है, जो व्योमघातन है।

श्लोक 35 (padma.5.69.35)

शंखचूडवधस्तत्र नानाकेलिरसस्थलम् । श्रुतमष्टदलं प्रोक्तं वृंदारण्यांतरस्थितम्

śaṁkhacūḍavadhastatra nānākelirasasthalam śrutamaṣṭadalaṁ proktaṁ vṛṁdāraṇyāṁtarasthitam

वहाँ शंखचूड़ का वध हुआ, वह अनेक क्रीड़ाओं के रस का स्थल है। इस प्रकार वृंदारण्य के भीतर स्थित आठ दल कहे गए।

श्लोक 36 (padma.5.69.36)

श्रीमद्वृंदावनं रम्यं यमुनायाः प्रदक्षिणम् । शिवलिंगमधिष्ठानं दृष्टं गोपीश्वराभिधम्

śrīmadvṛṁdāvanaṁ ramyaṁ yamunāyāḥ pradakṣiṇam śivaliṁgamadhiṣṭhānaṁ dṛṣṭaṁ gopīśvarābhidham

श्रीमान् रमणीय वृंदावन यमुना से प्रदक्षिणा किया हुआ है; वहाँ गोपीश्वर नामक शिवलिंग अधिष्ठाता के रूप में देखा जाता है।

श्लोक 37 (padma.5.69.37)

तद्बाह्ये षोडशदलं श्रियापूर्णं तमीश्वरम् । सर्वासु दिक्षु यत्प्रोक्तं प्रादक्षिण्याद्यथाक्रमम्

tadbāhye ṣoḍaśadalaṁ śriyāpūrṇaṁ tamīśvaram sarvāsu dikṣu yatproktaṁ prādakṣiṇyādyathākramam

उसके बाहर सोलह दल हैं, ऐश्वर्य से पूर्ण, वही ईश्वर सब दिशाओं में क्रमशः प्रदक्षिणा-क्रम से कहे गए हैं।

श्लोक 38 (padma.5.69.38)

महत्पदं महद्धाम स्वधामाधावसंज्ञकम् । प्रथमैकदलं श्रेष्ठं माहात्म्यं कर्णिकासमम्

mahatpadaṁ mahaddhāma svadhāmādhāvasaṁjñakam prathamaikadalaṁ śreṣṭhaṁ māhātmyaṁ karṇikāsamam

यह महान् पद है, महान् धाम है, स्वधाम-अधाव नाम से जाना जाता है; इनमें पहला एक दल श्रेष्ठ है, जिसका माहात्म्य कर्णिका के समान है।

श्लोक 39 (padma.5.69.39)

तत्र गोवर्द्धनगिरौ रम्ये नित्यरसाश्रये । कर्णिकायां महालीला तल्लीला रसगह्वरौ

tatra govarddhanagirau ramye nityarasāśraye karṇikāyāṁ mahālīlā tallīlā rasagahvarau

वहाँ रमणीय गोवर्धन पर्वत पर, जो नित्य रस का आश्रय है, कर्णिका में महालीला और उस दल में रस-गह्वर की लीला है।

श्लोक 40 (padma.5.69.40)

यत्र कृष्णो नित्यवृंदाकाननस्य पतिर्भवेत् । कृष्णो गोविंदतां प्राप्तः किमन्यैर्बहुभाषितैः

yatra kṛṣṇo nityavṛṁdākānanasya patirbhavet kṛṣṇo goviṁdatāṁ prāptaḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ

वहीं कृष्ण नित्य वृंदाकानन के स्वामी बने; कृष्ण ने वहीं गोविंद-पद को प्राप्त किया अधिक क्या कहा जाए!

श्लोक 41 (padma.5.69.41)

दलं तृतीयमाख्यातं सर्वश्रेष्ठोत्तमोत्तमम् । चतुर्थं दलमाख्यातं महाद्भुतरसस्थलम्

dalaṁ tṛtīyamākhyātaṁ sarvaśreṣṭhottamottamam caturthaṁ dalamākhyātaṁ mahādbhutarasasthalam

तीसरा दल सर्वश्रेष्ठ, उत्तमोत्तम कहा गया है। चौथा दल भी अत्यंत अद्भुत रस का स्थल कहा गया है।

श्लोक 42 (padma.5.69.42)

नंदीश्वरवनं रम्यं तत्र नंदालयः स्मृतः । कर्णिकादलमाहात्म्यं पंचमं दलमुच्यते

naṁdīśvaravanaṁ ramyaṁ tatra naṁdālayaḥ smṛtaḥ karṇikādalamāhātmyaṁ paṁcamaṁ dalamucyate

वहाँ रमणीय नंदीश्वर वन है, वहीं नंद का आलय कहा गया है। कर्णिका-दल का माहात्म्य कहते हुए पाँचवाँ दल कहा जाता है।

श्लोक 43 (padma.5.69.43)

अधिष्ठाताऽत्र गोपालो धेनुपालनतत्परः । षष्ठं दलं यदाख्यातं तत्र नंदवनं स्मृतम्

adhiṣṭhātā'tra gopālo dhenupālanatatparaḥ ṣaṣṭhaṁ dalaṁ yadākhyātaṁ tatra naṁdavanaṁ smṛtam

वहाँ अधिष्ठाता गोपाल हैं, गौओं के पालन में तत्पर। छठा दल जो कहा गया, वहाँ नंदवन स्मरण किया जाता है।

श्लोक 44 (padma.5.69.44)

सप्तमं बकुलारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । तत्राष्टमं तालवनं तत्र धेनुवधः स्मृतः

saptamaṁ bakulāraṇyaṁ dalaṁ ramyaṁ prakīrtitam tatrāṣṭamaṁ tālavanaṁ tatra dhenuvadhaḥ smṛtaḥ

सातवाँ रमणीय बकुलारण्य दल कहा गया है; उसमें आठवाँ तालवन है, जहाँ धेनुक-वध का स्मरण है।

श्लोक 45 (padma.5.69.45)

नवमं कुमुदारण्यं दलं रम्यं प्रकीर्तितम् । कामारण्यं च दशमं प्रधानं सर्वकारणम्

navamaṁ kumudāraṇyaṁ dalaṁ ramyaṁ prakīrtitam kāmāraṇyaṁ ca daśamaṁ pradhānaṁ sarvakāraṇam

नौवाँ रमणीय कुमुदारण्य दल कहा गया है; और दसवाँ कामारण्य प्रधान और सबका कारण है।

श्लोक 46 (padma.5.69.46)

ब्रह्मप्रसाधनं तत्र विष्णुच्छद्मप्रदर्शनम् । कृष्णक्रीडारसस्थानं प्रधानं दलमुच्यते

brahmaprasādhanaṁ tatra viṣṇucchadmapradarśanam kṛṣṇakrīḍārasasthānaṁ pradhānaṁ dalamucyate

वहाँ ब्रह्मा को वरदान मिला और विष्णु का माया-रूप प्रदर्शित हुआ; यह कृष्ण-क्रीड़ा-रस का स्थान प्रधान दल कहलाता है।

श्लोक 47 (padma.5.69.47)

दलमेकादशं प्रोक्तं भक्तानुग्रहकारणम् । निर्माणं सेतुबंधस्य नानावनमयस्थलम्

dalamekādaśaṁ proktaṁ bhaktānugrahakāraṇam nirmāṇaṁ setubaṁdhasya nānāvanamayasthalam

ग्यारहवाँ दल भक्तों पर अनुग्रह करने का कारण कहा गया है, सेतुबंध-निर्माण का, अनेक वनों से युक्त स्थल।

श्लोक 48 (padma.5.69.48)

भांडीरं द्वादशदलं वनं रम्यं मनोहरम् । कृष्णः क्रीडारतस्तत्र श्रीदामादिभिरावृतः

bhāṁḍīraṁ dvādaśadalaṁ vanaṁ ramyaṁ manoharam kṛṣṇaḥ krīḍāratastatra śrīdāmādibhirāvṛtaḥ

बारहवाँ दल भांडीर वन है, रमणीय और मनोहर; वहाँ श्रीदामा आदि से घिरे हुए कृष्ण क्रीड़ा में रत रहते थे।

श्लोक 49 (padma.5.69.49)

त्रयोदशं दलं श्रेष्ठं तत्र भद्रवनं(रं) स्मृतम् । चतुर्दशदलं प्रोक्तं सर्वसिद्धिप्रदस्थलम्

trayodaśaṁ dalaṁ śreṣṭhaṁ tatra bhadravanaṁ(raṁ) smṛtam caturdaśadalaṁ proktaṁ sarvasiddhipradasthalam

तेरहवाँ श्रेष्ठ दल है, वहाँ भद्रवन कहा गया है। चौदहवाँ दल सर्वसिद्धि प्रदान करने वाला स्थल कहा गया है।

श्लोक 50 (padma.5.69.50)

श्रीवनं तत्र रुचिरं सर्वैश्वर्यस्य कारणम् । कृष्णक्रीडादलमयं श्रीकांतिकीर्तिवर्द्धनम्

śrīvanaṁ tatra ruciraṁ sarvaiśvaryasya kāraṇam kṛṣṇakrīḍādalamayaṁ śrīkāṁtikīrtivarddhanam

वहाँ रमणीय श्रीवन है, जो सब ऐश्वर्य का कारण है; कृष्ण की क्रीड़ा से बना यह दल श्री, कांति और कीर्ति को बढ़ाने वाला है।

श्लोक 51 (padma.5.69.51)

दलं पंचदशं श्रेष्ठं तत्र लोहवनं स्मृतम् । कथितं षोडशदलं माहात्म्यं कर्णिकासमम्

dalaṁ paṁcadaśaṁ śreṣṭhaṁ tatra lohavanaṁ smṛtam kathitaṁ ṣoḍaśadalaṁ māhātmyaṁ karṇikāsamam

पंद्रहवाँ श्रेष्ठ दल है, वहाँ लोहवन कहा गया है। सोलहवें दल का माहात्म्य कर्णिका के समान कहा गया है।

श्लोक 52 (padma.5.69.52)

महावनं तत्र गीतं तत्रास्ति गुह्यमुत्तमम् । बालक्रीडारतस्तत्र वत्सपालैः समावृतः

mahāvanaṁ tatra gītaṁ tatrāsti guhyamuttamam bālakrīḍāratastatra vatsapālaiḥ samāvṛtaḥ

वहाँ महावन गाया गया है, वहाँ एक उत्तम रहस्य है; वहाँ बालक्रीड़ा में रत कृष्ण गोपालकों (वत्सपालों) से घिरे रहते थे।

श्लोक 53 (padma.5.69.53)

पूतनादिवधस्तत्र यमलार्जुनभंजनम् । अधिष्ठाता तत्र बालगोपालः पंचमाब्दिकः

pūtanādivadhastatra yamalārjunabhaṁjanam adhiṣṭhātā tatra bālagopālaḥ paṁcamābdikaḥ

वहाँ पूतना आदि का वध हुआ और यमलार्जुन वृक्षों का भंजन हुआ; वहाँ अधिष्ठाता पाँच वर्ष के बालगोपाल हैं।

श्लोक 54 (padma.5.69.54)

नाम्ना दामोदरः प्रोक्तः प्रेमानंदरसार्णवः । दलं प्रसिद्धमाख्यातं सर्वश्रेष्ठदलोत्तमम्

nāmnā dāmodaraḥ proktaḥ premānaṁdarasārṇavaḥ dalaṁ prasiddhamākhyātaṁ sarvaśreṣṭhadalottamam

वे नाम से दामोदर कहलाते हैं, प्रेमानंद-रस के सागर; यह प्रसिद्ध दल सर्वश्रेष्ठ दलों में सबसे उत्तम कहा गया है।

श्लोक 55 (padma.5.69.55)

कृष्णक्रीडा च किंजल्की विहारदलमुच्यते । सिद्धप्रधानकिंजल्क दलं च समुदाहृतम्

kṛṣṇakrīḍā ca kiṁjalkī vihāradalamucyate siddhapradhānakiṁjalka dalaṁ ca samudāhṛtam

कृष्ण की क्रीड़ा ही कमल के केसर हैं, यह विहार-दल कहलाता है; यह सिद्धों का प्रधान केसर-दल भी कहा गया है।

श्लोक 56 (padma.5.69.56)

पार्वत्युवाच-। वृंदारण्यस्य माहात्म्यं रहस्यं वा किमद्भुतम् । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महाप्रभो

pārvatyuvāca- vṛṁdāraṇyasya māhātmyaṁ rahasyaṁ vā kimadbhutam tadahaṁ śrotumicchāmi kathayasva mahāprabho

पार्वती बोलीं वृंदारण्य का जो भी अद्भुत माहात्म्य और रहस्य है, उसे मैं सुनना चाहती हूँ, हे महाप्रभो! कहिए।

श्लोक 57 (padma.5.69.57)

ईश्वर उवाच-। कथितं ते प्रियतमे गुह्याद्गुह्योत्तमोत्तमम् । रहस्यानां रहस्यं यद्दुर्लभानां च दुर्लभम्

īśvara uvāca- kathitaṁ te priyatame guhyādguhyottamottamam rahasyānāṁ rahasyaṁ yaddurlabhānāṁ ca durlabham

ईश्वर बोले हे प्रियतमे! मैंने तुम्हें गुह्य से भी गुह्यतर बता दिया, जो रहस्यों का रहस्य है और दुर्लभों में भी दुर्लभ है।

श्लोक 58 (padma.5.69.58)

त्रैलोक्यगोपितं देवि देवेश्वरसुपूजितम् । ब्रह्मादिवांछितं स्थानं सुरसिद्धादिसेवितम्

trailokyagopitaṁ devi deveśvarasupūjitam brahmādivāṁchitaṁ sthānaṁ surasiddhādisevitam

हे देवी! यह त्रैलोक्य से गुप्त, देवेश्वरों द्वारा भलीभाँति पूजित, ब्रह्मा आदि द्वारा वांछित तथा देवताओं-सिद्धों आदि द्वारा सेवित स्थान है।

श्लोक 59 (padma.5.69.59)

योगींद्रा हि सदा भक्त्या तस्य ध्यानैकतत्पराः । अप्सरोभिश्च गंधर्वैर्नृत्यगीतनिरंतरम्

yogīṁdrā hi sadā bhaktyā tasya dhyānaikatatparāḥ apsarobhiśca gaṁdharvairnṛtyagītaniraṁtaram

योगींद्रगण सदा भक्तिपूर्वक इसके ध्यान में एकाग्रचित्त रहते हैं; अप्सराओं और गंधर्वों द्वारा वहाँ निरंतर नृत्य-गान होता रहता है।

श्लोक 60 (padma.5.69.60)

श्रीमद्वृंदावनं रम्यं पूर्णानंदरसाश्रयम् । भूरिचिंतामणिस्तोयममृतं रसपूरितम्

śrīmadvṛṁdāvanaṁ ramyaṁ pūrṇānaṁdarasāśrayam bhūriciṁtāmaṇistoyamamṛtaṁ rasapūritam

श्रीमान् रमणीय वृंदावन पूर्ण आनंद-रस का आश्रय है; वहाँ चिंतामणि रूपी अनेक धरती और अमृतमय, रसपूर्ण जल है।

श्लोक 61 (padma.5.69.61)

वृक्षं गुरुद्रुमं तत्र सुरभीवृंदसेवितम् । स्त्रीं लक्ष्मीं पुरुषं विष्णुं तद्दशांशसमुद्भवम्

vṛkṣaṁ gurudrumaṁ tatra surabhīvṛṁdasevitam strīṁ lakṣmīṁ puruṣaṁ viṣṇuṁ taddaśāṁśasamudbhavam

वहाँ वृक्ष कल्पवृक्ष के समान महान् हैं, कामधेनुओं के समूह से सेवित; लक्ष्मी रूपी स्त्री और विष्णु रूपी पुरुष उसके दशांश-मात्र से उत्पन्न होते हैं।

श्लोक 62 (padma.5.69.62)

तत्र कैशोरवयसं नित्यमानंदविग्रहम् । गतिनाट्यं कलालापस्मितवक्त्रं निरंतरम्

tatra kaiśoravayasaṁ nityamānaṁdavigraham gatināṭyaṁ kalālāpasmitavaktraṁ niraṁtaram

वहाँ किशोर अवस्था में, नित्य आनंदमय विग्रह वाले, जिनकी हर गति नृत्य है, वाणी मधुर बोल है और मुख सदा मुस्कुराता रहता है।

श्लोक 63 (padma.5.69.63)

शुद्धसत्वैः प्रेमपूर्णैर्वैष्णवैस्तद्वनाश्रितम् । पूर्णब्रह्मसुखेमग्नं स्फुरत्तन्मूर्तितन्मयम्

śuddhasatvaiḥ premapūrṇairvaiṣṇavaistadvanāśritam pūrṇabrahmasukhemagnaṁ sphurattanmūrtitanmayam

वह वन शुद्ध सत्त्वगुणी, प्रेम से पूर्ण वैष्णवों का आश्रय है, जो पूर्ण ब्रह्म के सुख में डूबे हुए, उसी मूर्ति में तन्मय, उसी में स्फुरित होते हैं।

श्लोक 64 (padma.5.69.64)

मत्तकोकिलभृंगाद्यैः कूजत्कलमनोहरम् । कपोलशुकसंगीतमुन्मत्तालि सहस्रकम्

mattakokilabhṛṁgādyaiḥ kūjatkalamanoharam kapolaśukasaṁgītamunmattāli sahasrakam

मतवाली कोयलों और भ्रमरों आदि की मधुर कूक से मनोहर, कबूतरों-तोतों के संगीत और सहस्रों उन्मत्त भ्रमरों से युक्त।

श्लोक 65 (padma.5.69.65)

भुजंगशत्रुनृत्याढ्यं सकलामोदविभ्रमम् । नानावर्णैश्च कुसुमैस्तद्रेणुपरिपूरितम्

bhujaṁgaśatrunṛtyāḍhyaṁ sakalāmodavibhramam nānāvarṇaiśca kusumaistadreṇuparipūritam

सर्पों के शत्रु मोरों के नृत्य से समृद्ध, सब प्रकार के हर्ष और विभ्रम से युक्त, अनेक रंगों के फूलों से उसकी धूलि भी भरी हुई है।

श्लोक 66 (padma.5.69.66)

पूर्णेंदुनित्याभ्युदयं सूर्यमंदांशुसेवितम् । अदुःखं दुःखविच्छेदं जरामरणवर्जितम्

pūrṇeṁdunityābhyudayaṁ sūryamaṁdāṁśusevitam aduḥkhaṁ duḥkhavicchedaṁ jarāmaraṇavarjitam

जहाँ पूर्ण चंद्रमा का नित्य उदय होता है और सूर्य की किरणें मंद रहती हैं; जो दुःखरहित है, दुःख का उच्छेद करने वाला है, जरा-मृत्यु से रहित है।

श्लोक 67 (padma.5.69.67)

अक्रोधं गतमात्सर्यमभिन्नमनहंकृतम् । पूर्णानंदामृतरसं पूर्णप्रेमसुखार्णवम्

akrodhaṁ gatamātsaryamabhinnamanahaṁkṛtam pūrṇānaṁdāmṛtarasaṁ pūrṇapremasukhārṇavam

जो क्रोधरहित, मत्सर से मुक्त, अभिन्न और अहंकाररहित है; जो पूर्ण आनंद के अमृत-रस से भरा हुआ, पूर्ण प्रेम-सुख का सागर है।

श्लोक 68 (padma.5.69.68)

गुणातीतं महद्धाम पूर्णप्रेमस्वरूपकम् । वृक्षादिपुलकैर्यत्र प्रेमानंदाश्रुवर्षितम्

guṇātītaṁ mahaddhāma pūrṇapremasvarūpakam vṛkṣādipulakairyatra premānaṁdāśruvarṣitam

गुणों से परे वह महान् धाम, जिसका स्वरूप ही पूर्ण प्रेम है, जहाँ वृक्ष आदि भी रोमांचित होकर प्रेमानंद के आँसू बरसाते हैं।

श्लोक 69 (padma.5.69.69)

किं पुनश्चेतनायुक्तैर्विष्णुभक्तैः किमुच्यते । गोविंदांघ्रिरजः स्पर्शान्नित्यं वृंदावनं भुवि

kiṁ punaścetanāyuktairviṣṇubhaktaiḥ kimucyate goviṁdāṁghrirajaḥ sparśānnityaṁ vṛṁdāvanaṁ bhuvi

फिर चेतनायुक्त विष्णु-भक्तों के विषय में क्या कहा जाए! गोविंद के चरणों की रज के स्पर्श से ही यह वृंदावन पृथ्वी पर नित्य विद्यमान है।

श्लोक 70 (padma.5.69.70)

सहस्रदलपद्मस्य वृंदारण्यं वराटकम् । यस्य स्पर्शनमात्रेण पृथ्वी धन्या जगत्त्रये

sahasradalapadmasya vṛṁdāraṇyaṁ varāṭakam yasya sparśanamātreṇa pṛthvī dhanyā jagattraye

वृंदारण्य सहस्रदल कमल का केसर (कर्णिका) है; जिसके मात्र स्पर्श से पृथ्वी त्रिलोक में धन्य हो जाती है।

श्लोक 71 (padma.5.69.71)

गुह्याद्गुह्यतरं रम्यं मध्ये वृंदावनं भुवि । अक्षरं परमानंदं गोविंदस्थानमव्ययम्

guhyādguhyataraṁ ramyaṁ madhye vṛṁdāvanaṁ bhuvi akṣaraṁ paramānaṁdaṁ goviṁdasthānamavyayam

गुह्य से भी गुह्यतर, रमणीय, पृथ्वी के मध्य में स्थित यह वृंदावन अक्षर, परमानंद तथा गोविंद का अव्यय धाम है।

श्लोक 72 (padma.5.69.72)

गोविंददेहतोऽभिन्नं पूर्णब्रह्मसुखाश्रयम् । मुक्तिस्तत्र रजःस्पर्शात्तन्माहात्म्यं किमुच्यते

goviṁdadehato'bhinnaṁ pūrṇabrahmasukhāśrayam muktistatra rajaḥsparśāttanmāhātmyaṁ kimucyate

गोविंद के शरीर से अभिन्न, पूर्ण ब्रह्म के सुख का आश्रय; वहाँ की रज के स्पर्श से ही मुक्ति मिल जाती है, फिर उसके माहात्म्य के लिए और क्या कहा जाए!

श्लोक 73 (padma.5.69.73)

तस्मात्सर्वात्मना देवि हृदिस्थं तद्वनं कुरु । वृंदावनविहारेषु कृष्णं कैशोरविग्रहम्

tasmātsarvātmanā devi hṛdisthaṁ tadvanaṁ kuru vṛṁdāvanavihāreṣu kṛṣṇaṁ kaiśoravigraham

इसलिए हे देवी! सर्वात्मना उस वन को अपने हृदय में धारण करो, वृंदावन-विहार में किशोर-रूपधारी कृष्ण के साथ।

श्लोक 74 (padma.5.69.74)

कालिंदी चाकरोद्यस्य कर्णिकायां प्रदक्षिणाम् । लीलानिर्वाणगंभीरं जलं सौरभमोहनम्

kāliṁdī cākarodyasya karṇikāyāṁ pradakṣiṇām līlānirvāṇagaṁbhīraṁ jalaṁ saurabhamohanam

कालिंदी उसकी कर्णिका की प्रदक्षिणा करती है; उसका जल लीला की गंभीर शांति से युक्त, सुगंध से मोहक है।

श्लोक 75 (padma.5.69.75)

आनंदामृत तन्मिश्रमकरंदघनालयम् । पद्मोत्पलाद्यैः कुसुमैर्नानावर्णसमुज्जवलम्

ānaṁdāmṛta tanmiśramakaraṁdaghanālayam padmotpalādyaiḥ kusumairnānāvarṇasamujjavalam

आनंद के अमृत से मिश्रित, मकरंद से सघन, कमल-कुमुद आदि पुष्पों से अनेक रंगों में उज्ज्वल।

श्लोक 76 (padma.5.69.76)

चक्रवाकादिविहगैर्मंजुनानाकलस्वनैः । शोभमानं जलं रम्यं तरंगातिमनोरमम्

cakravākādivihagairmaṁjunānākalasvanaiḥ śobhamānaṁ jalaṁ ramyaṁ taraṁgātimanoramam

चक्रवाक आदि पक्षियों की मधुर, नाना प्रकार की कोमल ध्वनियों से सुशोभित, वह रमणीय जल तरंगों से अत्यंत मनोहर है।

श्लोक 77 (padma.5.69.77)

तस्योभयतटी रम्या शुद्धकांचननिर्मिता । गंगाकोटिगुणा प्रोक्ता यत्र स्पर्शवराटकः

tasyobhayataṭī ramyā śuddhakāṁcananirmitā gaṁgākoṭiguṇā proktā yatra sparśavarāṭakaḥ

उसके दोनों तट रमणीय हैं, शुद्ध स्वर्ण से बने हुए, गंगा से करोड़ों गुना अधिक पुण्यदायी कहे गए हैं, जहाँ मात्र स्पर्श भी अमूल्य है।

श्लोक 78 (padma.5.69.78)

कर्णिकायां कोटिगुणो यत्र क्रीडारतो हरिः । कालिंदीकर्णिका कृष्णमभिन्नमेकविग्रहम्

karṇikāyāṁ koṭiguṇo yatra krīḍārato hariḥ kāliṁdīkarṇikā kṛṣṇamabhinnamekavigraham

कर्णिका में यह करोड़ों गुना है, जहाँ हरि क्रीड़ा में रत रहते हैं; कालिंदी और कर्णिका कृष्ण से अभिन्न, एक ही स्वरूप हैं।

श्लोक 79 (padma.5.69.79)

पार्वत्युवाच। गोविंदस्य किमाश्चर्यं सौंदर्याकृतविग्रह । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व दयानिधे

pārvatyuvāca goviṁdasya kimāścaryaṁ sauṁdaryākṛtavigraha tadahaṁ śrotumicchāmi kathayasva dayānidhe

पार्वती बोलीं सौंदर्य से रचित विग्रह वाले गोविंद का क्या अद्भुत रूप है? हे दयानिधे! वह मैं सुनना चाहती हूँ, कहिए।

श्लोक 80 (padma.5.69.80)

ईश्वर उवाच। मध्ये वृंदावने रम्ये मंजुमंजीरशोभिते । योजनाश्रितसद्वृक्ष शाखापल्लवमंडिते

īśvara uvāca madhye vṛṁdāvane ramye maṁjumaṁjīraśobhite yojanāśritasadvṛkṣa śākhāpallavamaṁḍite

ईश्वर बोले रमणीय वृंदावन के मध्य में, मधुर नूपुरों से सुशोभित, एक योजन तक फैली उत्तम वृक्षों की शाखा-पल्लवों से मंडित स्थान में,

श्लोक 81 (padma.5.69.81)

तन्मध्ये मंजुभवने योगपीठं समुज्जवलम् । तदष्टकोणनिर्माणं नानादीप्तिमनोहरम्

tanmadhye maṁjubhavane yogapīṭhaṁ samujjavalam tadaṣṭakoṇanirmāṇaṁ nānādīptimanoharam

उसके मध्य एक मधुर भवन में एक अत्यंत उज्ज्वल योगपीठ है, जो अष्टकोण आकार का बना हुआ है, अनेक प्रकाश से मनोहर।

श्लोक 82 (padma.5.69.82)

तस्योपरि च माणिक्यरत्नसिंहासनं शुभम् । तस्मिन्नष्टदलं पद्मं कर्णिकायां सुखाश्रयम्

tasyopari ca māṇikyaratnasiṁhāsanaṁ śubham tasminnaṣṭadalaṁ padmaṁ karṇikāyāṁ sukhāśrayam

उसके ऊपर माणिक्य-रत्नों का शुभ सिंहासन है; उस पर अष्टदल कमल है, जिसकी कर्णिका सुख का आश्रय है।

श्लोक 83 (padma.5.69.83)

गोविंदस्य परं स्थानं किमस्य महिमोच्यते । श्रीमद्गोविंदमंत्रस्थ बल्लवीवृंदसेवितम्

goviṁdasya paraṁ sthānaṁ kimasya mahimocyate śrīmadgoviṁdamaṁtrastha ballavīvṛṁdasevitam

वह गोविंद का परम स्थान है, उसकी महिमा क्या कही जाए! वह श्रीमान् गोविंद-मंत्र में स्थित गोपिकाओं के समूह से सेवित है।

श्लोक 84 (padma.5.69.84)

दिव्यव्रजवयोरूपं कृष्णं वृंदावनेश्वरम् । व्रजेंद्रं संततैश्वर्यं व्रजबालैकवल्लभम्

divyavrajavayorūpaṁ kṛṣṇaṁ vṛṁdāvaneśvaram vrajeṁdraṁ saṁtataiśvaryaṁ vrajabālaikavallabham

वहाँ दिव्य व्रज-किशोर रूपधारी कृष्ण हैं, वृंदावनेश्वर, व्रजेंद्र, निरंतर ऐश्वर्यशाली, व्रज-बालाओं के एकमात्र प्रिय।

श्लोक 85 (padma.5.69.85)

यौवनोद्भिन्नकैशोरं वयसाद्भुतविग्रहम् । अनादिमादिं सर्वेषां नंदगोपप्रियात्मजम्

yauvanodbhinnakaiśoraṁ vayasādbhutavigraham anādimādiṁ sarveṣāṁ naṁdagopapriyātmajam

यौवन में प्रवेश करते हुए किशोर-वय, अद्भुत रूपधारी; सबके अनादि-आदि, नंद-गोप के प्रिय पुत्र।

श्लोक 86 (padma.5.69.86)

श्रुतिमृग्यमजं नित्यं गोपीजनमनोहरम् । परंधाम परं रूपं द्विभुजं गोकुलेश्वरम्

śrutimṛgyamajaṁ nityaṁ gopījanamanoharam paraṁdhāma paraṁ rūpaṁ dvibhujaṁ gokuleśvaram

वेदों द्वारा खोजे जाने योग्य, अजन्मा, नित्य, गोपीजनों के मन को मोहने वाले; परम धाम, परम रूप, दो भुजाओं वाले गोकुलेश्वर।

श्लोक 87 (padma.5.69.87)

बल्लवीनंदनं ध्यायेन्निर्गुणस्यैककारणम् । सुश्रीमंतं नवं स्वच्छं श्यामधाममनोहरम्

ballavīnaṁdanaṁ dhyāyennirguṇasyaikakāraṇam suśrīmaṁtaṁ navaṁ svacchaṁ śyāmadhāmamanoharam

गोपिकाओं के आनंद-स्वरूप, निर्गुण के एकमात्र कारण का ध्यान करना चाहिए; अत्यंत श्रीमान, नित्य नवीन, निर्मल, श्याम-धाम से मनोहर।

श्लोक 88 (padma.5.69.88)

नवीननीरदश्रेणी सुस्निग्धं मंजुकुंडलम् । फुल्लेंदीवरसत्कांति सुखस्पर्शं सुखावहम्

navīnanīradaśreṇī susnigdhaṁ maṁjukuṁḍalam phulleṁdīvarasatkāṁti sukhasparśaṁ sukhāvaham

नवीन मेघों की पंक्ति के समान वर्ण, अत्यंत स्निग्ध, मधुर कुंडलों से युक्त; खिले हुए नीलकमल जैसी कांति, सुखद स्पर्श, सुख देने वाले।

श्लोक 89 (padma.5.69.89)

दलितांजनपुंजाभ चिक्कणं श्याममोहनम् । सुस्निग्धनीलकुटिलाशेषसौरभकुंतलम्

dalitāṁjanapuṁjābha cikkaṇaṁ śyāmamohanam susnigdhanīlakuṭilāśeṣasaurabhakuṁtalam

कुचले हुए अंजन के समूह जैसी कांति, चिकना, श्याम और मोहक; अत्यंत स्निग्ध, नीले घुँघराले, सुगंधित केश।

श्लोक 90 (padma.5.69.90)

तदूर्ध्वं दक्षिणे काले श्यामचूडामनोहरम् । नानावर्णोज्ज्वलं राजच्छिखंडिदलमंडितम्

tadūrdhvaṁ dakṣiṇe kāle śyāmacūḍāmanoharam nānāvarṇojjvalaṁ rājacchikhaṁḍidalamaṁḍitam

उसके ऊपर दाहिनी ओर, मनोहर श्याम शिखा; अनेक रंगों से उज्ज्वल, मयूर-पंख से सुशोभित।

श्लोक 91 (padma.5.69.91)

मंदारमंजुगोपुच्छाचूडं चारुविभूषणम् । क्वचिद्बृहद्दलश्रेणी मुकुटेनाभिमंडितम्

maṁdāramaṁjugopucchācūḍaṁ cāruvibhūṣaṇam kvacidbṛhaddalaśreṇī mukuṭenābhimaṁḍitam

मंदार पुष्पों से बनी मधुर गोपुच्छाकार शिखा, सुंदर आभूषण; कहीं बड़ी दल-पंक्ति वाला मुकुट भी सुशोभित है।

श्लोक 92 (padma.5.69.92)

अनेकमणिमाणिक्यकिरीटभूषणं क्वचित् । लोलालकवृतं राजत्कोटिचंद्रसमाननम्

anekamaṇimāṇikyakirīṭabhūṣaṇaṁ kvacit lolālakavṛtaṁ rājatkoṭicaṁdrasamānanam

कहीं अनेक मणि-माणिक्यों से जड़ा किरीट-आभूषण; चंचल अलकों से घिरा, करोड़ों चंद्रमाओं के समान चमकता मुख।

श्लोक 93 (padma.5.69.93)

कस्तूरीतिलकं भ्राजन्मंजुगोरोचनान्वितम् । नीलेंदीवरसुस्निग्ध सुदीर्घदललोचनम्

kastūrītilakaṁ bhrājanmaṁjugorocanānvitam nīleṁdīvarasusnigdha sudīrghadalalocanam

माथे पर मृगमद (कस्तूरी) का तिलक चमकता, मधुर गोरोचन से युक्त; नीलकमल जैसे स्निग्ध, दीर्घ पंखुड़ी जैसे नेत्र।

श्लोक 94 (padma.5.69.94)

आनृत्यद्भ्रूलताश्लेषस्मितं साचि निरीक्षणम् । सुचारून्नतसौंदर्य नासाग्राति मनोहरम्

ānṛtyadbhrūlatāśleṣasmitaṁ sāci nirīkṣaṇam sucārūnnatasauṁdarya nāsāgrāti manoharam

नृत्य करती भौंहें, आलिंगन जैसी मुस्कान, तिरछी दृष्टि; अत्यंत सुंदर उन्नत सौंदर्य वाली नासिका का अग्रभाग अत्यंत मनोहर।

श्लोक 95 (padma.5.69.95)

नासाग्रगजमुक्तांशु मुग्धीकृत जगत्त्रयम् । सिंदूरारुणसुस्निग्धाधरौष्ठसुमनोहरम्

nāsāgragajamuktāṁśu mugdhīkṛta jagattrayam siṁdūrāruṇasusnigdhādharauṣṭhasumanoharam

नासिका के अग्र भाग पर गजमुक्ता की चमक तीनों लोकों को मुग्ध करती है; सिंदूर जैसे लाल, स्निग्ध, अत्यंत मनोहर अधरोष्ठ।

श्लोक 96 (padma.5.69.96)

नानावर्णोल्लसत्स्वर्णमकराकृतिकुंडलम् । तद्रश्मिपुंजसद्गंड मुकुराभलसद्द्युतिम्

nānāvarṇollasatsvarṇamakarākṛtikuṁḍalam tadraśmipuṁjasadgaṁḍa mukurābhalasaddyutim

नाना रंगों से चमकते स्वर्णमय मकराकार कुंडल; उनकी किरणों से चमकते कपोल, दर्पण के समान चमक बिखेरते।

श्लोक 97 (padma.5.69.97)

कर्णोत्पलसुमंदारमकरोत्तंस भूषितम् । श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं मुक्ताहारस्फुरद्गलम्

karṇotpalasumaṁdāramakarottaṁsa bhūṣitam śrīvatsakaustubhoraskaṁ muktāhārasphuradgalam

कानों में नीलकमल, मंदार और मकराकार भूषणों से सुशोभित; वक्ष पर श्रीवत्स-कौस्तुभ, गले पर चमकता मुक्ताहार।

श्लोक 98 (padma.5.69.98)

विलसद्दिव्यमाणिक्यं मंजुकांचन मिश्रितम् । करे कंकणकेयूरं किंकिणीकटिशोभितम्

vilasaddivyamāṇikyaṁ maṁjukāṁcana miśritam kare kaṁkaṇakeyūraṁ kiṁkiṇīkaṭiśobhitam

दिव्य माणिक्यों से चमकते, मधुर स्वर्ण से मिश्रित; हाथों में कंकण-केयूर, कमर किंकिणी (करधनी) से सुशोभित।

श्लोक 99 (padma.5.69.99)

मंजुमंजीरसौंदर्य्यश्रीमदंघ्रि विराजितम् । कर्पूरागुरुकस्तूरीविलसच्चंदनादिकम्

maṁjumaṁjīrasauṁdaryyaśrīmadaṁghri virājitam karpūrāgurukastūrīvilasaccaṁdanādikam

मधुर नूपुरों के सौंदर्य और श्री से सुशोभित चरण; कर्पूर, अगुरु, कस्तूरी और चंदन आदि से चमकते शरीर।

श्लोक 100 (padma.5.69.100)

गोरोचनादिसंमिश्र दिव्यांगरागचित्रितम् । स्निग्धपीतपटी राजत्प्रपदांदोलितांजनम्

gorocanādisaṁmiśra divyāṁgarāgacitritam snigdhapītapaṭī rājatprapadāṁdolitāṁjanam

गोरोचन आदि से मिश्रित दिव्य अंगराग से चित्रित; चमकता स्निग्ध पीत वस्त्र, चरणों पर हिलता अंजन।

श्लोक 101 (padma.5.69.101)

गंभीरनाभिकमलं रोमराजीनतस्रजम् । सुवृत्तजानुयुगलं पादपद्ममनोहरम्

gaṁbhīranābhikamalaṁ romarājīnatasrajam suvṛttajānuyugalaṁ pādapadmamanoharam

गंभीर नाभि-कमल, माला जैसी झुकी हुई रोमावली; सुंदर गोल दोनों घुटने, मनोहर चरण-कमल।

श्लोक 102 (padma.5.69.102)

ध्वजवज्रांकुशांभोज करांघ्रि तलशोभितम् । नखेंदु किरणश्रेणी पूर्णब्रह्मैककारणम्

dhvajavajrāṁkuśāṁbhoja karāṁghri talaśobhitam nakheṁdu kiraṇaśreṇī pūrṇabrahmaikakāraṇam

ध्वज, वज्र, अंकुश और कमल के चिह्नों से सुशोभित हाथ-पैरों के तलवे; चंद्र-किरण जैसी नखों की पंक्ति, पूर्ण ब्रह्म का एकमात्र कारण।

श्लोक 103 (padma.5.69.103)

केचिद्वदंति तस्यांशं ब्रह्मचिद्रूपमद्वयम् । तद्दशांशं महाविष्णुं प्रवदंति मनीषिणः

kecidvadaṁti tasyāṁśaṁ brahmacidrūpamadvayam taddaśāṁśaṁ mahāviṣṇuṁ pravadaṁti manīṣiṇaḥ

कुछ लोग कहते हैं कि उनका अंश ही अद्वैत ब्रह्म-चिद्रूप है; उसके भी दशांश को विद्वान लोग महाविष्णु कहते हैं।

श्लोक 104 (padma.5.69.104)

योगींद्रैः सनकाद्यैश्च तदेव हृदि चिंत्यते । त्रिभंगं ललिताशेष निर्माणसारनिर्मितम्

yogīṁdraiḥ sanakādyaiśca tadeva hṛdi ciṁtyate tribhaṁgaṁ lalitāśeṣa nirmāṇasāranirmitam

सनक आदि योगींद्र उसी को हृदय में ध्याते हैं, त्रिभंग मुद्रा में, समस्त सुकुमारता के सार से निर्मित।

श्लोक 105 (padma.5.69.105)

तिर्यग्ग्रीवजितानंतकोटिकंदर्पसुंदरम् । वामांसार्पित सद्गण्डस्फुरत्कांचनकुंडलम्

tiryaggrīvajitānaṁtakoṭikaṁdarpasuṁdaram vāmāṁsārpita sadgaṇḍasphuratkāṁcanakuṁḍalam

तिरछी ग्रीवा से करोड़ों कामदेवों को जीतने वाला सौंदर्य; बाएँ कंधे पर टिका गाल, वहाँ चमकते स्वर्ण-कुंडल।

श्लोक 106 (padma.5.69.106)

सहापांगेक्षणस्मेरं कोटिमन्मथसुंदरम् । कुंचिताधरविन्यस्त वंशीमंजुकलस्वनैः

sahāpāṁgekṣaṇasmeraṁ koṭimanmathasuṁdaram kuṁcitādharavinyasta vaṁśīmaṁjukalasvanaiḥ

तिरछी दृष्टि सहित मुस्कान, करोड़ों कामदेवों से सुंदर; झुके हुए अधर पर रखी बाँसुरी की मधुर, कोमल ध्वनियाँ,

श्लोक 107 (padma.5.69.107)

जगत्त्रयं मोहयंतं मग्नं प्रेमसुधार्णवे । श्रीपार्वत्युवाच-। परमं कारणं कृष्णं गोविंदाख्यं महत्पदम्

jagattrayaṁ mohayaṁtaṁ magnaṁ premasudhārṇave śrīpārvatyuvāca- paramaṁ kāraṇaṁ kṛṣṇaṁ goviṁdākhyaṁ mahatpadam

तीनों लोकों को मोहित करती हुई, स्वयं प्रेम की सुधा-सागर में डूबी हुई। श्री पार्वती बोलीं परम कारण कृष्ण, गोविंद नामक महापद,

श्लोक 108 (padma.5.69.108)

वृंदावनेश्वरं नित्यं निर्गुणस्यैककारणम् । तत्तद्रहस्यमाहात्म्यं किमाश्चर्यं च सुंदरम्

vṛṁdāvaneśvaraṁ nityaṁ nirguṇasyaikakāraṇam tattadrahasyamāhātmyaṁ kimāścaryaṁ ca suṁdaram

वृंदावनेश्वर, नित्य, निर्गुण का एकमात्र कारण उसका जो-जो रहस्यमय माहात्म्य और अद्भुत सौंदर्य है, वह कहिए।

श्लोक 109 (padma.5.69.109)

तद्ब्रूहि देवदेवेश श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो । ईश्वर उवाच-। यदंघ्रिनखचंद्रांशु महिमांतो न गम्यते

tadbrūhi devadeveśa śrotumicchāmyahaṁ prabho īśvara uvāca- yadaṁghrinakhacaṁdrāṁśu mahimāṁto na gamyate

हे देवाधिदेव! वह मुझे बताइए, हे प्रभो! मैं सुनना चाहती हूँ। ईश्वर बोले जिनके चरण के नखचंद्र की किरणों की महिमा का भी अंत नहीं जाना जाता,

श्लोक 110 (padma.5.69.110)

तन्माहात्म्यं कियद्देवि प्रोच्यते त्वं मुदा शृणु । अनंतकोटिब्रह्मांडे अनंतत्रिगुणोच्छ्रये

tanmāhātmyaṁ kiyaddevi procyate tvaṁ mudā śṛṇu anaṁtakoṭibrahmāṁḍe anaṁtatriguṇocchraye

हे देवी! उसका माहात्म्य कितना कहा जाए, प्रसन्नता से सुनो। अनंत करोड़ ब्रह्मांडों में, अनंत त्रिगुणों के विस्तार में,

श्लोक 111 (padma.5.69.111)

तत्कलाकोटिकोट्यंशा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सृष्टिस्थित्यादिना युक्तास्तिष्ठंति तस्य वैभवाः

tatkalākoṭikoṭyaṁśā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ sṛṣṭisthityādinā yuktāstiṣṭhaṁti tasya vaibhavāḥ

उनके अंश-कोटि-कोट्यंश ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर हैं, जो सृष्टि-स्थिति आदि कार्यों में युक्त होकर उनके ही वैभव के रूप में स्थित हैं।

श्लोक 112 (padma.5.69.112)

तद्रूपकोटिकोट्यंशाः कलाः कंदर्पविग्रहाः । जगन्मोहं प्रकुर्वंति तदंडांतरसंस्थिताः

tadrūpakoṭikoṭyaṁśāḥ kalāḥ kaṁdarpavigrahāḥ jaganmohaṁ prakurvaṁti tadaṁḍāṁtarasaṁsthitāḥ

उनके रूप के करोड़ों-करोड़ अंश ही कामदेव का विग्रह बनकर उन-उन ब्रह्मांडों के भीतर स्थित होकर जगत को मोहित करते हैं।

श्लोक 113 (padma.5.69.113)

तद्देहविलसत्कांतिकोटिकोट्यंशको विभुः । तत्प्रकाशस्य कोट्यंश रश्मयो रविविग्रहाः

taddehavilasatkāṁtikoṭikoṭyaṁśako vibhuḥ tatprakāśasya koṭyaṁśa raśmayo ravivigrahāḥ

उनके शरीर की चमकती कांति का करोड़ों-करोड़वाँ अंश वह व्यापक (सूर्य) है; और उसके प्रकाश का करोड़वाँ अंश ही सूर्य की किरणें हैं।

श्लोक 114 (padma.5.69.114)

तस्य स्वदेहकिरणैः परानंद रसामृतैः । परमामोदचिद्रूपैर्निर्गुणस्यैककारणैः

tasya svadehakiraṇaiḥ parānaṁda rasāmṛtaiḥ paramāmodacidrūpairnirguṇasyaikakāraṇaiḥ

उनकी अपनी देह की किरणों से, जो परमानंद-रस के अमृत हैं, परम आमोदमय चिद्रूप हैं, निर्गुण के एकमात्र कारण हैं,

श्लोक 115 (padma.5.69.115)

तदंशकोटिकोट्यंशा जीवंति किरणात्मकाः । तदंघ्रिपंकजद्वंद्व नखचंद्र मणिप्रभाः

tadaṁśakoṭikoṭyaṁśā jīvaṁti kiraṇātmakāḥ tadaṁghripaṁkajadvaṁdva nakhacaṁdra maṇiprabhāḥ

उनके अंश के करोड़ों-करोड़ अंश ही किरण-स्वरूप जीव बनकर जीते हैं वे उनके चरण-कमल-युगल के नखचंद्र की मणि-प्रभा हैं।

श्लोक 116 (padma.5.69.116)

आहुः पूर्णब्रह्मणोऽपि कारणं वेददुर्गमम् । तदंशसौरभानंतकोट्यंशो विश्वमोहनः

āhuḥ pūrṇabrahmaṇo'pi kāraṇaṁ vedadurgamam tadaṁśasaurabhānaṁtakoṭyaṁśo viśvamohanaḥ

वे पूर्ण ब्रह्म का भी कारण कहे जाते हैं, वेदों के लिए भी दुर्गम; उनके अंश की सुगंध का अनंत-कोट्यंश ही समस्त विश्व को मोहित करने वाला है।

श्लोक 117 (padma.5.69.117)

तत्स्पर्शपुष्पगंधादि नानासौरभसंभवः । तत्प्रिया प्रकृतिस्त्वाद्या राधिका कृष्णवल्लभा

tatsparśapuṣpagaṁdhādi nānāsaurabhasaṁbhavaḥ tatpriyā prakṛtistvādyā rādhikā kṛṣṇavallabhā

उनके स्पर्श से पुष्पों की सुगंध आदि अनेक प्रकार की सुगंधियाँ उत्पन्न होती हैं। उनकी प्रिया आद्य प्रकृति स्वयं राधिका हैं, कृष्ण की प्रिय।

श्लोक 118 (padma.5.69.118)

तत्कलाकोटिकोट्यंशा दुर्गाद्यास्त्रिगुणात्मिकाः । तस्या अंघ्रिरजः स्पर्शात्कोटिविष्णुः प्रजायते

tatkalākoṭikoṭyaṁśā durgādyāstriguṇātmikāḥ tasyā aṁghrirajaḥ sparśātkoṭiviṣṇuḥ prajāyate

उनके अंश के करोड़ों-करोड़ अंश ही त्रिगुणात्मिका दुर्गा आदि देवियाँ हैं; उनके चरणों की रज के स्पर्श से करोड़ों विष्णु उत्पन्न होते हैं।

अध्याय 68अध्याय-सूचीअध्याय 70