Skip to main content

विद्येश्वर संहिता · अध्याय 11

शिवलिंग-पूजन और दान की विधि

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12

श्लोक 1 (shiva.vidyeshvara.11.1)

ऋषय ऊचुः कथं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्यं कथं वा तस्य लक्षणम् । कथं वा तत्समभ्यर्च्यं देशे काले च केन हि

ṛṣaya ūcuḥ kathaṁ liṅgaṁ pratiṣṭhāpyaṁ kathaṁ vā tasya lakṣaṇam kathaṁ vā tatsamabhyarcyaṁ deśe kāle ca kena hi

ऋषियों ने कहा — लिंग की प्रतिष्ठा कैसे करनी चाहिए? उसके क्या लक्षण हैं? उसकी पूजा किस प्रकार, किस देश और काल में, तथा किसके द्वारा करनी चाहिए?

श्लोक 2 (shiva.vidyeshvara.11.2)

सूत उवाच । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि बुद्ध्यतामवधानतः । अनुकूले शुभे काले पुण्ये तीर्थे तटे तथा

sūta uvāca yuṣmadarthaṁ pravakṣyāmi buddhyatāmavadhānataḥ anukūle śubhe kāle puṇye tīrthe taṭe tathā

सूत बोले — तुम्हारे हित के लिए मैं यह कहता हूँ, ध्यानपूर्वक समझो। अनुकूल शुभ काल में, पवित्र तीर्थ में अथवा नदी-तट पर,

श्लोक 3 (shiva.vidyeshvara.11.3)

यथेष्टं लिङ्गमारोप्यं यत्र स्यान्नित्यमर्चनम् । पार्थिवेन तथाप्येन तैजसेन यथारुचि

yatheṣṭaṁ liṅgamāropyaṁ yatra syānnityamarcanam pārthivena tathāpyena taijasena yathāruci

जहाँ नित्य पूजा हो सके, वहाँ इच्छानुसार लिंग स्थापित करना चाहिए — मिट्टी का, जल-सम्बन्धी पदार्थ का, अथवा तेजोमय (धातु के) पदार्थ का, जैसी रुचि हो।

श्लोक 4 (shiva.vidyeshvara.11.4)

कल्पक्षणसंयुक्तं लिङ्गं पूजाफलं लभेत् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सद्यः पूजाफलप्रदम्

kalpakṣaṇasaṁyuktaṁ liṅgaṁ pūjāphalaṁ labhet sarvalakṣaṇasaṁyuktaṁ sadyaḥ pūjāphalapradam

क्षणिक अवसर के लिए बनाया गया लिंग भी पूजा का फल देता है; परन्तु सभी लक्षणों से युक्त लिंग तत्काल ही पूजा का फल प्रदान करता है।

श्लोक 5 (shiva.vidyeshvara.11.5)

चरे विशिष्यते सूक्ष्मं स्थावरे स्थूलमेव हि । सलक्षणं सपीठं च स्थापयेच्छिवनिर्मितम्

care viśiṣyate sūkṣmaṁ sthāvare sthūlameva hi salakṣaṇaṁ sapīṭhaṁ ca sthāpayecchivanirmitam

चर (चलायमान) लिंग में सूक्ष्म आकार श्रेष्ठ माना गया है, और स्थावर (स्थिर) लिंग में स्थूल आकार। शिव द्वारा निर्दिष्ट लक्षणों और पीठ से युक्त लिंग ही स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 6 (shiva.vidyeshvara.11.6)

मण्डलं चतुरस्रं वा त्रिकोणमथवा तथा । खट्वाङ्गवन्मध्यसूक्ष्मं लिङ्गपीठं महाफलम्

maṇḍalaṁ caturasraṁ vā trikoṇamathavā tathā khaṭvāṅgavanmadhyasūkṣmaṁ liṅgapīṭhaṁ mahāphalam

लिंग का पीठ गोल, चौकोर अथवा त्रिकोण हो सकता है, बीच में खट्वांग के समान संकरा — ऐसा पीठ महान फलदायी होता है।

श्लोक 7 (shiva.vidyeshvara.11.7)

प्रथमं मृच्छिलादिभ्यो लिङ्गं लोहादिभिः कृतम् । येन लिङ्गं तेन पीठं स्थावरे हि विशिष्यते

prathamaṁ mṛcchilādibhyo liṅgaṁ lohādibhiḥ kṛtam yena liṅgaṁ tena pīṭhaṁ sthāvare hi viśiṣyate

पहले लिंग मिट्टी, पत्थर आदि से अथवा धातु आदि से बनाया जाता है। लिंग जिस वस्तु से बना हो, स्थावर लिंग में पीठ भी उसी वस्तु से बनाना विशेष श्रेष्ठ है।

श्लोक 8 (shiva.vidyeshvara.11.8)

लिङ्गं पीठं चरे त्वेकं लिङ्गं बाणकृतं विना । लिङ्गप्रमाणं कर्तॄणां द्वादशाङ्गुलमुत्तमम्

liṅgaṁ pīṭhaṁ care tvekaṁ liṅgaṁ bāṇakṛtaṁ vinā liṅgapramāṇaṁ kartṝṇāṁ dvādaśāṅgulamuttamam

चर लिंग में लिंग और पीठ एक ही वस्तु से बन सकते हैं, सिवाय बाणलिंग के। बनाने वालों के लिए लिंग का उत्तम प्रमाण बारह अंगुल है।

श्लोक 9 (shiva.vidyeshvara.11.9)

न्यूनं चेत्फलमल्पं स्यादधिकं नैव दुष्यते । कर्तुरेकाङ्गुलन्यूनं चरेऽपि च तथैव हि

nyūnaṁ cetphalamalpaṁ syādadhikaṁ naiva duṣyate karturekāṅgulanyūnaṁ care ’pi ca tathaiva hi

छोटा होने पर फल अल्प होता है, बड़ा होने पर कोई दोष नहीं होता। इसका माप कर्ता के अँगूठे से एक अंगुल कम होना चाहिए, चर लिंग में भी ऐसा ही है।

श्लोक 10 (shiva.vidyeshvara.11.10)

आदौ विमानं शिल्पेन कार्यं देवगणैर्युतम् । तत्र गर्भगृहे रम्ये दृढे दर्पणसन्निभे

ādau vimānaṁ śilpena kāryaṁ devagaṇairyutam tatra garbhagṛhe ramye dṛḍhe darpaṇasannibhe

पहले शिल्पियों द्वारा देवगणों की मूर्तियों से सुसज्जित मन्दिर (विमान) बनाना चाहिए; वहाँ सुन्दर, दृढ़ तथा दर्पण के समान चमकते गर्भगृह में,

श्लोक 11 (shiva.vidyeshvara.11.11)

भूषिते नवरत्नैश्च दिग्द्वारे च प्रधानके । नीलं रक्तं च वैडूर्यं श्यामं मारकतं तथा

bhūṣite navaratnaiśca digdvāre ca pradhānake nīlaṁ raktaṁ ca vaiḍūryaṁ śyāmaṁ mārakataṁ tathā

नवरत्नों से सुसज्जित प्रधान द्वार में — नीलम, माणिक्य, वैडूर्य (लहसुनिया), श्याम रत्न तथा मरकत (पन्ना),

श्लोक 12 (shiva.vidyeshvara.11.12)

मुक्ताप्रवालगोमेदवज्राणि नवरत्नकम् । मध्ये लिङ्गं महद् द्रव्यं निःक्षिपेत्सहवैदिके

muktāpravālagomedavajrāṇi navaratnakam madhye liṅgaṁ mahad dravyaṁ niḥkṣipetsahavaidike

मोती, मूँगा, गोमेद और हीरा — ये नवरत्न, वैदिक विधि के अनुसार, अन्य महत्त्वपूर्ण द्रव्यों सहित मध्य में स्थापित करने चाहिए।

श्लोक 13 (shiva.vidyeshvara.11.13)

सम्पूज्य लिङ्गं सद्याद्यैः पञ्चस्थाने यथाक्रमम् । अग्नौ च हुत्वा बहुधा हविषा सकुलं च माम्

sampūjya liṅgaṁ sadyādyaiḥ pañcasthāne yathākramam agnau ca hutvā bahudhā haviṣā sakulaṁ ca mām

उचित सामग्री से पाँचों स्थानों पर क्रमशः लिंग की भलीभाँति पूजा करके, तथा अग्नि में विविध प्रकार से हवि की आहुति देकर, मुझे मेरे परिवार-देवों सहित पूजकर,

श्लोक 14 (shiva.vidyeshvara.11.14)

अभ्यर्च्य गुरुमाचार्यमर्थैः कामैश्च बान्धवम् । दद्यादैश्वर्यमर्थिभ्यो जडमप्यजडं तथा

abhyarcya gurumācāryamarthaiḥ kāmaiśca bāndhavam dadyādaiśvaryamarthibhyo jaḍamapyajaḍaṁ tathā

गुरु, आचार्य तथा बन्धुजनों को धन और अभीष्ट वस्तुओं से सम्मानित करके, याचकों को ऐश्वर्य — चाहे वह जड़ वस्तु हो या सजीव — प्रदान करे।

श्लोक 15 (shiva.vidyeshvara.11.15)

स्थावरं जङ्गमं जीवं सर्वं सन्तोष्य यत्नतः । सुवर्णपूरिते श्वभ्रे नवरत्नैश्च पूरिते

sthāvaraṁ jaṅgamaṁ jīvaṁ sarvaṁ santoṣya yatnataḥ suvarṇapūrite śvabhre navaratnaiśca pūrite

स्थावर, जंगम तथा सभी प्राणियों को यत्नपूर्वक सन्तुष्ट करके, स्वर्ण से भरे तथा नवरत्नों से भरे गड्ढे में,

श्लोक 16 (shiva.vidyeshvara.11.16)

सद्यादि ब्रह्म चोच्चार्य ध्यात्वा देवं परं शुभम् । उदीर्य च महामन्त्रमोङ्कारं नादघोषितम्

sadyādi brahma coccārya dhyātvā devaṁ paraṁ śubham udīrya ca mahāmantramoṅkāraṁ nādaghoṣitam

सद्योजात आदि ब्रह्ममंत्रों का उच्चारण करके, परम शुभ देव का ध्यान करके, तथा नादयुक्त महामंत्र ओंकार का उच्चारण करके,

श्लोक 17 (shiva.vidyeshvara.11.17)

लिङ्गं तत्र प्रतिष्ठाप्य लिङ्गं पीठेन योजयेत् । लिङ्गं सपीठं निक्षिप्य नित्यलेपेन बन्धयेत्

liṅgaṁ tatra pratiṣṭhāpya liṅgaṁ pīṭhena yojayet liṅgaṁ sapīṭhaṁ nikṣipya nityalepena bandhayet

वहाँ लिंग की प्रतिष्ठा करके लिंग को पीठ से जोड़ना चाहिए। लिंग को पीठ सहित रखकर उसे स्थायी लेप से दृढ़तापूर्वक बाँध देना चाहिए।

श्लोक 18 (shiva.vidyeshvara.11.18)

एवं वेरं च संस्थाप्यं तत्रैव परमं शुभम् । पञ्चाक्षरेण वेरं तु उत्सवार्थं बहिस्तथा

evaṁ veraṁ ca saṁsthāpyaṁ tatraiva paramaṁ śubham pañcākṣareṇa veraṁ tu utsavārthaṁ bahistathā

इसी प्रकार वहीं परम मंगलकारी प्रतिमा (वेर) की भी स्थापना करनी चाहिए। प्रतिमा की प्रतिष्ठा पंचाक्षर मंत्र से होती है, और उत्सव के लिए इसे बाहर भी रखा जाता है।

श्लोक 19 (shiva.vidyeshvara.11.19)

वेरं गुरुभ्यो गृह्णीयात्साधुभिः पूजितं तु वा । एवं लिङ्गे च वेरे च पूजा शिवपदप्रदा

veraṁ gurubhyo gṛhṇīyātsādhubhiḥ pūjitaṁ tu vā evaṁ liṅge ca vere ca pūjā śivapadapradā

प्रतिमा गुरुजनों से अथवा साधुओं द्वारा पूजित प्रतिमा को प्राप्त करनी चाहिए। इस प्रकार लिंग और प्रतिमा दोनों की पूजा शिवपद प्रदान करने वाली है।

श्लोक 20 (shiva.vidyeshvara.11.20)

पुनश्च द्विविधं प्रोक्तं स्थावरं जङ्गमं तथा । स्थावरं लिङ्गमित्याहुस्तरुगुल्मादिकं तथा

punaśca dvividhaṁ proktaṁ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ tathā sthāvaraṁ liṅgamityāhustarugulmādikaṁ tathā

फिर से यह दो प्रकार का कहा गया है — स्थावर और जंगम। वृक्ष, झाड़ी आदि को स्थावर लिंग कहा जाता है,

श्लोक 21 (shiva.vidyeshvara.11.21)

जङ्गमं लिङ्गमित्याहुः कृमिकीटादिकं तथा । स्थावरस्य च शुश्रूषा जङ्गमस्य च तर्पणम्

jaṅgamaṁ liṅgamityāhuḥ kṛmikīṭādikaṁ tathā sthāvarasya ca śuśrūṣā jaṅgamasya ca tarpaṇam

और कृमि, कीट आदि को जंगम लिंग कहा जाता है। स्थावर की सेवा-शुश्रूषा और जंगम की तृप्ति (तर्पण) करनी चाहिए।

श्लोक 22 (shiva.vidyeshvara.11.22)

तत्तत्सुखानुरागेण शिवपूजां विदुर्बुधाः । पीठमम्बामयं सर्वं शिवलिङ्गं च चिन्मयम्

tattatsukhānurāgeṇa śivapūjāṁ vidurbudhāḥ pīṭhamambāmayaṁ sarvaṁ śivaliṅgaṁ ca cinmayam

उन-उन प्राणियों को उनके अनुकूल सुख से प्रसन्न करना ही विद्वान लोग शिव-पूजा मानते हैं। पीठ सम्पूर्णतः अम्बा (शक्ति) का स्वरूप है और शिवलिंग चिन्मय है।

श्लोक 23 (shiva.vidyeshvara.11.23)

यथा देवीमुमामङ्के धृत्वा तिष्ठति शङ्करः । तथा लिङ्गमिदं पीठं धृत्वा तिष्ठति सन्ततम्

yathā devīmumāmaṅke dhṛtvā tiṣṭhati śaṅkaraḥ tathā liṅgamidaṁ pīṭhaṁ dhṛtvā tiṣṭhati santatam

जैसे शंकर सदा देवी उमा को अपनी गोद में धारण करके स्थित रहते हैं, वैसे ही यह लिंग सदा इस पीठ को धारण करके स्थित रहता है।

श्लोक 24 (shiva.vidyeshvara.11.24)

एवं स्थाप्य महालिङ्गं पूजयेदुपचारकैः । नित्यपूजा यथाशक्ति ध्वजादिकरणं तथा

evaṁ sthāpya mahāliṅgaṁ pūjayedupacārakaiḥ nityapūjā yathāśakti dhvajādikaraṇaṁ tathā

इस प्रकार महालिंग को स्थापित करके उपचारों सहित उसकी पूजा करनी चाहिए — यथाशक्ति नित्यपूजा तथा ध्वजारोहण आदि कार्य भी।

श्लोक 25 (shiva.vidyeshvara.11.25)

इति संस्थापयेल्लिङ्गं साक्षाच्छिवपदप्रदम् । अथवा चरलिङ्गं तु षोडशैरुपचारकैः

iti saṁsthāpayelliṅgaṁ sākṣācchivapadapradam athavā caraliṅgaṁ tu ṣoḍaśairupacārakaiḥ

इस प्रकार साक्षात् शिवपद प्रदान करने वाले लिंग की स्थापना करनी चाहिए। अथवा चर-लिंग की सोलह उपचारों द्वारा,

श्लोक 26 (shiva.vidyeshvara.11.26)

पूजयेच्च यथान्यायं क्रमाच्छिवपदप्रदम् । आवाहनं चासनं च अर्घ्यं पाद्यं तथैव च

pūjayecca yathānyāyaṁ kramācchivapadapradam āvāhanaṁ cāsanaṁ ca arghyaṁ pādyaṁ tathaiva ca

विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए, जो क्रमशः शिवपद प्रदान करती है — आवाहन, आसन, अर्घ्य तथा पाद्य,

श्लोक 27 (shiva.vidyeshvara.11.27)

तदङ्गाचमनं चैव स्नानमभ्यङ्गपूर्वकम् । वस्त्रं गन्धं तथा पुष्पं धूपं दीपं निवेदनम्

tadaṅgācamanaṁ caiva snānamabhyaṅgapūrvakam vastraṁ gandhaṁ tathā puṣpaṁ dhūpaṁ dīpaṁ nivedanam

उस अंग का आचमन तथा अभ्यंग-पूर्वक स्नान भी; वस्त्र, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप तथा भोग-निवेदन,

श्लोक 28 (shiva.vidyeshvara.11.28)

नीराजनं च ताम्बूलं नमस्कारो विसर्जनम् । अथवार्घ्यादिकं कृत्वा नैवेद्यान्तं यथाविधि

nīrājanaṁ ca tāmbūlaṁ namaskāro visarjanam athavārghyādikaṁ kṛtvā naivedyāntaṁ yathāvidhi

नीराजन (आरती), ताम्बूल, नमस्कार तथा विसर्जन — अथवा अर्घ्य से लेकर नैवेद्य तक विधिपूर्वक करके,

श्लोक 29 (shiva.vidyeshvara.11.29)

अथाभिषेकं नैवेद्यं नमस्कारं च तर्पणम् । यथाशक्ति सदा कुर्यात्क्रमाच्छिवपदप्रदम्

athābhiṣekaṁ naivedyaṁ namaskāraṁ ca tarpaṇam yathāśakti sadā kuryātkramācchivapadapradam

फिर अभिषेक, नैवेद्य, नमस्कार तथा तर्पण — यथाशक्ति सदा करना चाहिए, जो क्रमशः शिवपद प्रदान करता है।

श्लोक 30 (shiva.vidyeshvara.11.30)

अथवा मानुषे लिङ्गेऽप्यार्षे दैवे स्वयम्भुवि । स्थापितेऽपूर्वके लिङ्गे सोपचारं यथा तथा

athavā mānuṣe liṅge ’pyārṣe daive svayambhuvi sthāpite ’pūrvake liṅge sopacāraṁ yathā tathā

अथवा मनुष्य द्वारा, ऋषि द्वारा, देवता द्वारा अथवा स्वयं प्रकट हुए (स्वयम्भू) लिंग में, या बिना किसी पूर्व स्थापनकर्ता के प्रकट लिंग में, यथासम्भव उपचारों सहित,

श्लोक 31 (shiva.vidyeshvara.11.31)

पूजोपकरणे दत्ते यत्किञ्चित्फलमश्नुते । प्रदक्षिणानमस्कारैः क्रमाच्छिवपदप्रदम्

pūjopakaraṇe datte yatkiñcitphalamaśnute pradakṣiṇānamaskāraiḥ kramācchivapadapradam

पूजा की सामग्री अर्पित करने पर जो कुछ भी फल मिलता है, वह मिलता है; और प्रदक्षिणा तथा नमस्कार से क्रमशः शिवपद प्राप्त होता है।

श्लोक 32 (shiva.vidyeshvara.11.32)

लिङ्गदर्शनमात्रं वा नियमेन शिवप्रदम् । मृत्पिष्टगोशकृत्पुष्पैः करवीरेण वा फलैः

liṅgadarśanamātraṁ vā niyamena śivapradam mṛtpiṣṭagośakṛtpuṣpaiḥ karavīreṇa vā phalaiḥ

लिंग का केवल दर्शन मात्र भी, नियमपूर्वक किया जाए तो, शिवत्व प्रदान करता है। मिट्टी, आटे, गोबर, पुष्पों, कनेर अथवा फलों से,

श्लोक 33 (shiva.vidyeshvara.11.33)

गुडेन नवनीतेन भस्मनान्नैर्यथारुचि । लिङ्गं यत्नेन कृत्वान्ते यजेत्तदनुसारतः

guḍena navanītena bhasmanānnairyathāruci liṅgaṁ yatnena kṛtvānte yajettadanusārataḥ

गुड़, मक्खन, भस्म अथवा अन्न से — जैसी रुचि हो — यत्नपूर्वक अन्ततः लिंग बनाकर उसकी विधिपूर्वक पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 34 (shiva.vidyeshvara.11.34)

अङ्गुष्ठादावपि तथा पूजामिच्छन्ति केचन । लिङ्गकर्मणि सर्वत्र निषेधोऽस्ति न कर्हिचित्

aṅguṣṭhādāvapi tathā pūjāmicchanti kecana liṅgakarmaṇi sarvatra niṣedho ’sti na karhicit

कुछ लोग अंगूठे आदि पर भी पूजा करना चाहते हैं। लिंग-कार्य में कहीं भी, किसी भी समय, कोई निषेध नहीं है।

श्लोक 35 (shiva.vidyeshvara.11.35)

सर्वत्र फलदाता हि प्रयासानुगुणं शिवः । अथवा लिङ्गदानं वा लिङ्गमौल्यमथापि वा

sarvatra phaladātā hi prayāsānuguṇaṁ śivaḥ athavā liṅgadānaṁ vā liṅgamaulyamathāpi vā

सर्वत्र शिव प्रयास के अनुरूप ही फल देने वाले हैं। अथवा लिंग का दान, या लिंग के मूल्य का दान,

श्लोक 36 (shiva.vidyeshvara.11.36)

श्रद्धया शिवभक्ताय दत्तं शिवपदप्रदम् । अथवा प्रणवं नित्यं जपेद्दशसहस्रकम्

śraddhayā śivabhaktāya dattaṁ śivapadapradam athavā praṇavaṁ nityaṁ japeddaśasahasrakam

श्रद्धापूर्वक किसी शिवभक्त को दिया जाए, तो वह शिवपद प्रदान करता है। अथवा नित्य दस हजार बार प्रणव मंत्र का जप करना चाहिए,

श्लोक 37 (shiva.vidyeshvara.11.37)

सन्ध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । जपकाले मकारान्तं मनःशुद्धिकरं भवेत्

sandhyayośca sahasraṁ vā jñeyaṁ śivapadapradam japakāle makārāntaṁ manaḥśuddhikaraṁ bhavet

अथवा दोनों संध्याओं में एक-एक हजार बार — यह भी शिवपद प्रदान करने वाला जानना चाहिए। जप के समय 'म'-कारान्त उच्चारण मन को शुद्ध करने वाला होता है।

श्लोक 38 (shiva.vidyeshvara.11.38)

समाधौ मानसं प्रोक्तमुपांशुसार्वकालिकम् । समानप्रणवं चेमं बिन्दुनादयुतं विदुः

samādhau mānasaṁ proktamupāṁśusārvakālikam samānapraṇavaṁ cemaṁ bindunādayutaṁ viduḥ

समाधि में मानसिक जप कहा गया है, और अन्य सब समयों में उपांशु (धीमे स्वर में) जप। बिन्दु और नाद से युक्त इस प्रणव को समान (सर्वसमताकारक) जानना चाहिए।

श्लोक 39 (shiva.vidyeshvara.11.39)

अथ पञ्चाक्षरं नित्यं जपेदयुतमादरात् । सन्ध्ययोश्च सहस्रं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम्

atha pañcākṣaraṁ nityaṁ japedayutamādarāt sandhyayośca sahasraṁ vā jñeyaṁ śivapadapradam

फिर नित्य श्रद्धापूर्वक दस हजार बार पंचाक्षर मंत्र का जप करना चाहिए; अथवा दोनों संध्याओं में एक-एक हजार बार — यह भी शिवपद प्रदान करने वाला जानना चाहिए।

श्लोक 40 (shiva.vidyeshvara.11.40)

प्रणवेनादिसंयुक्तं ब्राह्मणानां विशिष्यते । दीक्षायुक्तं गुरोर्ग्राह्यं मन्त्रं ह्यथ फलाप्तये

praṇavenādisaṁyuktaṁ brāhmaṇānāṁ viśiṣyate dīkṣāyuktaṁ gurorgrāhyaṁ mantraṁ hyatha phalāptaye

आरम्भ में प्रणव से युक्त मंत्र ब्राह्मणों के लिए विशेष रूप से विहित है। फल की प्राप्ति के लिए दीक्षायुक्त मंत्र गुरु से ही ग्रहण करना चाहिए।

श्लोक 41 (shiva.vidyeshvara.11.41)

कुम्भस्नानं मन्त्रदीक्षां मातृकान्यासमेव च । ब्राह्मणः सत्यपूतात्मा गुरुर्ज्ञानी विशिष्यते

kumbhasnānaṁ mantradīkṣāṁ mātṛkānyāsameva ca brāhmaṇaḥ satyapūtātmā gururjñānī viśiṣyate

कुम्भ-स्नान, मंत्र-दीक्षा तथा मातृका-न्यास — इनके लिए सत्य से पवित्र आत्मा वाला, ज्ञानी ब्राह्मण ही गुरु होने योग्य है।

श्लोक 42 (shiva.vidyeshvara.11.42)

द्विजानां च नमः पूर्वमन्येषां च नमोन्तकम् । स्त्रीणां च केचिदिच्छन्ति नमोऽन्तं च यथाविधि

dvijānāṁ ca namaḥ pūrvamanyeṣāṁ ca namontakam strīṇāṁ ca kecidicchanti namo ’ntaṁ ca yathāvidhi

द्विजों के लिए मंत्र में 'नमः' पहले आता है और अन्य लोगों के लिए अन्त में। कुछ लोग स्त्रियों के लिए भी विधिपूर्वक 'नमः' को अन्त में रखना चाहते हैं।

श्लोक 43 (shiva.vidyeshvara.11.43)

विप्रस्त्रीणां नमः पूर्वमिदमिच्छन्ति केचन । पञ्चकोटिजपं कृत्वा सदाशिवसमो भवेत्

viprastrīṇāṁ namaḥ pūrvamidamicchanti kecana pañcakoṭijapaṁ kṛtvā sadāśivasamo bhavet

कुछ लोग ब्राह्मण-स्त्रियों के लिए 'नमः' को पहले रखना चाहते हैं। पचास करोड़ जप करके साधक साक्षात् सदाशिव के समान हो जाता है।

श्लोक 44 (shiva.vidyeshvara.11.44)

एकद्वित्रिचतुः कोट्या ब्रह्मादीनां पदं व्रजेत् । जपेदक्षरलक्षं वा अक्षराणां पृथक्पृथक्

ekadvitricatuḥ koṭyā brahmādīnāṁ padaṁ vrajet japedakṣaralakṣaṁ vā akṣarāṇāṁ pṛthakpṛthak

दस, बीस, तीस अथवा चालीस करोड़ जप से क्रमशः ब्रह्मा आदि देवताओं का पद प्राप्त होता है। अथवा मंत्र के प्रत्येक अक्षर का पृथक्-पृथक् एक लाख जप करे,

श्लोक 45 (shiva.vidyeshvara.11.45)

अथवाक्षरलक्षं वा ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । सहस्रं तु सहस्राणां सहस्रेण दिनेन हि

athavākṣaralakṣaṁ vā jñeyaṁ śivapadapradam sahasraṁ tu sahasrāṇāṁ sahasreṇa dinena hi

अथवा सम्पूर्ण मंत्र का एक लाख जप भी शिवपद प्रदान करने वाला जानना चाहिए। हज़ार दिनों में हज़ारों की गिनती से जप करके,

श्लोक 46 (shiva.vidyeshvara.11.46)

जपेन्मन्त्रादिष्टसिद्धिर्नित्यं ब्राह्मणभोजनात् । अष्टोत्तरसहस्रं वै गायत्रीं प्रातरेव हि

japenmantrādiṣṭasiddhirnityaṁ brāhmaṇabhojanāt aṣṭottarasahasraṁ vai gāyatrīṁ prātareva hi

मंत्र की अभीष्ट सिद्धि जप से होती है, साथ में नित्य ब्राह्मण-भोजन भी करना चाहिए। प्रातःकाल गायत्री मंत्र का एक हज़ार आठ बार जप,

श्लोक 47 (shiva.vidyeshvara.11.47)

ब्राह्मणस्तु जपेन्नित्यं क्रमाच्छिवपदप्रदाम् । वेदमन्त्रांश्च सूक्तानि जपेन्नियममास्थितः

brāhmaṇastu japennityaṁ kramācchivapadapradām vedamantrāṁśca sūktāni japenniyamamāsthitaḥ

ब्राह्मण को नित्य करना चाहिए, जो क्रमशः शिवपद प्रदान करने वाला है। नियम-निष्ठ होकर वेदमंत्रों और सूक्तों का भी जप करना चाहिए,

श्लोक 48 (shiva.vidyeshvara.11.48)

एकं दशार्णमन्त्रं च शतोनं च तदूर्ध्वकम् । अयुतं च सहस्रं च शतमेकं विना भवेत्

ekaṁ daśārṇamantraṁ ca śatonaṁ ca tadūrdhvakam ayutaṁ ca sahasraṁ ca śatamekaṁ vinā bhavet

एक दस-अक्षर वाले मंत्र का जप निर्धारित संख्या से न्यून अथवा उससे अधिक, दस सहस्र या सहस्र बार, एक संख्या कम करके भी किया जा सकता है।

श्लोक 49 (shiva.vidyeshvara.11.49)

वेदपारायणं चैव ज्ञेयं शिवपदप्रदम् । अन्यान्बहुतरान्मन्त्राञ्जपेदक्षरलक्षतः

vedapārāyaṇaṁ caiva jñeyaṁ śivapadapradam anyānbahutarānmantrāñjapedakṣaralakṣataḥ

वेद का सम्पूर्ण पारायण भी शिवपद प्रदान करने वाला जानना चाहिए। अन्य अनेक मंत्रों का भी प्रत्येक अक्षर के लिए एक लाख जप करे,

श्लोक 50 (shiva.vidyeshvara.11.50)

एकाक्षरांस्तथा मन्त्राञ्जपेदक्षरकोटितः । ततः परं जपेच्चैव सहस्रं भक्तिपूर्वकम्

ekākṣarāṁstathā mantrāñjapedakṣarakoṭitaḥ tataḥ paraṁ japeccaiva sahasraṁ bhaktipūrvakam

तथा एकाक्षर मंत्रों का प्रत्येक अक्षर के लिए एक करोड़ जप करे। उसके पश्चात् भक्तिपूर्वक एक हज़ार बार और जप करे।

श्लोक 51 (shiva.vidyeshvara.11.51)

एवं कुर्याद्यथाशक्ति क्रमाच्छिवपदं लभेत् । नित्यं रुचिकरं त्वेकं मन्त्रमामरणान्तिकम्

evaṁ kuryādyathāśakti kramācchivapadaṁ labhet nityaṁ rucikaraṁ tvekaṁ mantramāmaraṇāntikam

इस प्रकार यथाशक्ति करना चाहिए, जिससे क्रमशः शिवपद प्राप्त होता है। जो एक ही मंत्र नित्य रुचिकर लगे, उसी का मृत्युपर्यन्त जप करना चाहिए;

श्लोक 52 (shiva.vidyeshvara.11.52)

सहस्रमोमिति जपेत्सर्वाभीष्टं शिवाज्ञया । पुष्पारामादिकं वापि तथा सम्मार्जनादिकम्

sahasramomiti japetsarvābhīṣṭaṁ śivājñayā puṣpārāmādikaṁ vāpi tathā sammārjanādikam

'ॐ' का एक हज़ार बार जप शिव की आज्ञा से सभी अभीष्ट फल देता है। अथवा पुष्प-वाटिका आदि लगाकर तथा मन्दिर का बुहारना आदि कार्य,

श्लोक 53 (shiva.vidyeshvara.11.53)

शिवाय शिवकार्यार्थे कृत्वा शिवपदं लभेत् । शिवक्षेत्रे तथा वासं नित्यं कुर्याच्च भक्तितः

śivāya śivakāryārthe kṛtvā śivapadaṁ labhet śivakṣetre tathā vāsaṁ nityaṁ kuryācca bhaktitaḥ

शिव के लिए, शिव के कार्य हेतु करके शिवपद प्राप्त होता है। शिव-क्षेत्र में भी भक्तिपूर्वक नित्य निवास करना चाहिए,

श्लोक 54 (shiva.vidyeshvara.11.54)

जडानामजडानां च सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदम् । तस्माद्वासं शिवक्षेत्रे कुर्यादामरणं बुधः

jaḍānāmajaḍānāṁ ca sarveṣāṁ bhuktimuktidam tasmādvāsaṁ śivakṣetre kuryādāmaraṇaṁ budhaḥ

जो जड़ और चेतन सभी प्राणियों को भोग तथा मोक्ष दोनों प्रदान करने वाला है। अतः बुद्धिमान पुरुष को मृत्युपर्यन्त शिव-क्षेत्र में ही निवास करना चाहिए।

श्लोक 55 (shiva.vidyeshvara.11.55)

लिङ्गाद्धस्तशतं पुण्यं क्षेत्रे मानुषके विदुः । सहस्रारत्निमात्रं तु पुण्यं क्षेत्रे तथार्षके

liṅgāddhastaśataṁ puṇyaṁ kṣetre mānuṣake viduḥ sahasrāratnimātraṁ tu puṇyaṁ kṣetre tathārṣake

मनुष्य द्वारा स्थापित लिंग वाले क्षेत्र में सौ हाथ तक की भूमि पुण्यक्षेत्र मानी गई है; ऋषि द्वारा स्थापित लिंग वाले क्षेत्र में एक हज़ार अरत्नि (बाँह) तक।

श्लोक 56 (shiva.vidyeshvara.11.56)

दैवलिङ्गे तथा ज्ञेयं सहस्रारत्निमानतः । धनुःप्रमाणसाहस्रं पुण्यं क्षेत्रे स्वयम्भुवि

daivaliṅge tathā jñeyaṁ sahasrāratnimānataḥ dhanuḥpramāṇasāhasraṁ puṇyaṁ kṣetre svayambhuvi

देव-स्थापित लिंग में भी यही एक हज़ार अरत्नि का मान जानना चाहिए। स्वयम्भू लिंग में एक हज़ार धनुष के प्रमाण तक भूमि पुण्यक्षेत्र है।

श्लोक 57 (shiva.vidyeshvara.11.57)

पुण्यक्षेत्रे स्थिता वापी कूपाद्यं पुष्कराणि च । शिवगङ्गेति विज्ञेयं शिवस्य वचनं यथा

puṇyakṣetre sthitā vāpī kūpādyaṁ puṣkarāṇi ca śivagaṅgeti vijñeyaṁ śivasya vacanaṁ yathā

पुण्यक्षेत्र में स्थित बावड़ी, कुआँ अथवा सरोवर — शिव के ही वचनानुसार — 'शिवगंगा' कहलाते हैं।

श्लोक 58 (shiva.vidyeshvara.11.58)

तत्र स्नात्वा तथा दत्त्वा जपित्वा हि शिवं व्रजेत् । शिवक्षेत्रं समाश्रित्य वसेदामरणं तथा

tatra snātvā tathā dattvā japitvā hi śivaṁ vrajet śivakṣetraṁ samāśritya vasedāmaraṇaṁ tathā

वहाँ स्नान करके, दान देकर तथा जप करके मनुष्य शिव को प्राप्त होता है। शिव-क्षेत्र का आश्रय लेकर मृत्युपर्यन्त वहीं निवास करना चाहिए।

श्लोक 59 (shiva.vidyeshvara.11.59)

द्वाहं दशाहं मास्यं वा सपिण्डीकरणं तु वा । आब्दिकं वा शिवक्षेत्रे क्षेत्रे पिण्डमथापि वा

dvāhaṁ daśāhaṁ māsyaṁ vā sapiṇḍīkaraṇaṁ tu vā ābdikaṁ vā śivakṣetre kṣetre piṇḍamathāpi vā

द्वयाह, दशाह, मासिक श्राद्ध, सपिण्डीकरण, वार्षिक श्राद्ध अथवा पिण्डदान — यदि शिव-क्षेत्र में किए जाएँ,

श्लोक 60 (shiva.vidyeshvara.11.60)

सर्वपापविनिर्मुक्तः सद्यः शिवपदं लभेत् । अथवा सप्तरात्रं वा वसेद्वा पञ्चरात्रकम्

sarvapāpavinirmuktaḥ sadyaḥ śivapadaṁ labhet athavā saptarātraṁ vā vasedvā pañcarātrakam

तो मनुष्य सम्पूर्ण पापों से मुक्त होकर तत्काल शिवपद प्राप्त कर लेता है। अथवा सात रात्रि या पाँच रात्रि वहाँ निवास करे,

श्लोक 61 (shiva.vidyeshvara.11.61)

त्रिरात्रमेकरात्रं वा क्रमाच्छिवपदं लभेत् । स्ववर्णानुगुणं लोके स्वाचारात्प्राप्नुते नरः

trirātramekarātraṁ vā kramācchivapadaṁ labhet svavarṇānuguṇaṁ loke svācārātprāpnute naraḥ

अथवा तीन रात्रि या एक रात्रि — क्रमशः इससे भी शिवपद प्राप्त होता है। मनुष्य संसार में अपने वर्ण और अपने आचार के अनुसार फल पाता है।

श्लोक 62 (shiva.vidyeshvara.11.62)

वर्णोद्धारेण भक्त्या च तत्फलातिशयं नरः । सर्वं कृतं कामनया सद्यः फलमवाप्नुयात्

varṇoddhāreṇa bhaktyā ca tatphalātiśayaṁ naraḥ sarvaṁ kṛtaṁ kāmanayā sadyaḥ phalamavāpnuyāt

वर्ण-भेद से ऊपर उठकर, भक्तिपूर्वक किए गए कर्म से मनुष्य को उससे भी बढ़कर फल मिलता है। कामनापूर्वक किया गया समस्त कर्म तत्काल फल देता है;

श्लोक 63 (shiva.vidyeshvara.11.63)

सर्वं कृतमकामेन साक्षाच्छिवपदप्रदम् । प्रातर्मध्याह्नसायाह्नमहस्त्रिष्वेकतः क्रमात्

sarvaṁ kṛtamakāmena sākṣācchivapadapradam prātarmadhyāhnasāyāhnamahastriṣvekataḥ kramāt

और निष्काम भाव से किया गया समस्त कर्म साक्षात् शिवपद प्रदान करता है। दिन के तीनों काल — प्रातः, मध्याह्न तथा सायंकाल — क्रमशः,

श्लोक 64 (shiva.vidyeshvara.11.64)

प्रातर्विधिकरं ज्ञेयं मध्याह्नं कामिकं तथा । सायाह्नं शान्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि तथैव हि

prātarvidhikaraṁ jñeyaṁ madhyāhnaṁ kāmikaṁ tathā sāyāhnaṁ śāntikaṁ jñeyaṁ rātrāvapi tathaiva hi

प्रातःकाल का जप विधि-कर्म पूर्ण करने वाला जानना चाहिए, मध्याह्न का कामनाओं को सिद्ध करने वाला, तथा सायंकाल का शान्ति देने वाला — और रात्रि में भी वैसा ही।

श्लोक 65 (shiva.vidyeshvara.11.65)

कालो निशीथो वै प्रोक्तो मध्ययामद्वयं निशि । शिवपूजा विशेषेण तत्कालेऽभीष्टसिद्धिदा

kālo niśītho vai prokto madhyayāmadvayaṁ niśi śivapūjā viśeṣeṇa tatkāle ’bhīṣṭasiddhidā

रात्रि के मध्य के दो प्रहरों को निशीथ काल कहा गया है। उस काल में विशेष रूप से की गई शिव-पूजा अभीष्ट की सिद्धि देती है।

श्लोक 66 (shiva.vidyeshvara.11.66)

एवं ज्ञात्वा नरः कुर्वन्यथोक्तफलभाग्भवेत् । कलौ युगे विशेषेण फलसिद्धिस्तु कर्मणा

evaṁ jñātvā naraḥ kurvanyathoktaphalabhāgbhavet kalau yuge viśeṣeṇa phalasiddhistu karmaṇā

यह जानकर जो मनुष्य ऐसा करता है, वह उक्त फल का भागी होता है। कलियुग में तो विशेष रूप से कर्म द्वारा ही फल की सिद्धि होती है;

श्लोक 67 (shiva.vidyeshvara.11.67)

उक्तेन केनचिद्वापि ह्यधिकारविभेदतः । सद्वृत्तिः पापभीरुश्चेत्तत्तत्फलमवाप्नुयात्

uktena kenacidvāpi hyadhikāravibhedataḥ sadvṛttiḥ pāpabhīruścettattatphalamavāpnuyāt

किसी भी कहे गए विधान से, अधिकार-भेद के अनुसार — जो सदाचारी और पापभीरु हो, वह उस-उस फल को प्राप्त करता है।

श्लोक 68 (shiva.vidyeshvara.11.68)

ऋषय ऊचुः । अथ क्षेत्राणि पुण्यानि समासात्कथयस्व नः । सर्वाः स्त्रियश्च पुरुषा यान्याश्रित्य पदं लभेत्

ṛṣaya ūcuḥ atha kṣetrāṇi puṇyāni samāsātkathayasva naḥ sarvāḥ striyaśca puruṣā yānyāśritya padaṁ labhet

ऋषियों ने कहा — अब हमें संक्षेप में उन पुण्य क्षेत्रों के विषय में बताइए, जिनका आश्रय लेकर सभी स्त्री-पुरुष वह परम पद प्राप्त करते हैं।

श्लोक 69 (shiva.vidyeshvara.11.69)

सूत योगिवरश्रेष्ठ शिवक्षेत्रागमांस्तथा । सूत उवाच । शृणुत श्रद्धया सर्वक्षेत्राणि च तदागमान्

sūta yogivaraśreṣṭha śivakṣetrāgamāṁstathā sūta uvāca śṛṇuta śraddhayā sarvakṣetrāṇi ca tadāgamān

हे सूत, हे योगिवरश्रेष्ठ! शिव-क्षेत्रों के आगमों (शास्त्रीय वृत्तान्तों) के विषय में भी बताइए। सूत बोले — श्रद्धापूर्वक सुनो, मैं सभी क्षेत्रों तथा उनके आगमों का वर्णन करता हूँ।

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12