विद्येश्वर संहिता · अध्याय 19
पार्थिव-पूजन महिमा और भस्म के प्रकार
श्लोक 1 (shiva.vidyeshvara.19.1)
ऋषय ऊचुः । सूत सूत चिरञ्जीव धन्यस्त्वं शिवभक्तिमान् । सम्यगुक्तस्त्वया लिङ्गमहिमा सत्फलप्रदः ॥ 19.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta sūta cirañjīva dhanyastvaṁ śivabhaktimān samyaguktastvayā liṅgamahimā satphalapradaḥ
ऋषियों ने कहा — हे सूत जी, सूत जी, चिरंजीवी हों! आप धन्य हैं और शिव-भक्ति से सम्पन्न हैं। आपने लिंग की महिमा का सुन्दर, सत्य फल देने वाला वर्णन किया है।
श्लोक 2 (shiva.vidyeshvara.19.2)
यत्र पार्थिवमाहेशलिङ्गस्य महिमाधुना । सर्वोत्कृष्टश्च कथितो व्यासतो ब्रूहि तं पुनः ॥ 19.2 ॥
yatra pārthivamāheśaliṅgasya mahimādhunā sarvotkṛṣṭaśca kathito vyāsato brūhi taṁ punaḥ
अब वह पार्थिव महेश-लिंग की महिमा, जिसे व्यास जी ने सर्वश्रेष्ठ कहा है, कृपया पुनः हमें बताइए।
श्लोक 3 (shiva.vidyeshvara.19.3)
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे सद्भक्त्यादरतोऽखिलाः । शिवपार्थिवलिङ्गस्य महिमा प्रोच्यते मया ॥ 19.3 ॥
sūta uvāca śaṛṇudhvamṛṣayaḥ sarve sadbhaktyādarato’khilāḥ śivapārthivaliṅgasya mahimā procyate mayā
सूत जी ने कहा — हे समस्त ऋषियो, सच्ची भक्ति और आदरपूर्वक सुनिए, मैं शिव के पार्थिव लिंग की महिमा का वर्णन करता हूँ।
श्लोक 4 (shiva.vidyeshvara.19.4)
उक्तेष्वेतेषु लिङ्गेषु पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् । तस्य पूजनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः ॥ 19.4 ॥
ukteṣveteṣu liṅgeṣu pārthivaṁ liṅgamuttamam tasya pūjanato viprā bahavaḥ siddhimāgatāḥ
उपर्युक्त लिंगों में पार्थिव लिंग सर्वोत्तम है; हे विप्रो, उसकी पूजा से अनेक ब्राह्मणों ने सिद्धि प्राप्त की है।
श्लोक 5 (shiva.vidyeshvara.19.5)
हरिर्ब्रह्मा च ऋषयः सप्रजापतयस्तथा । सम्पूज्य पार्थिवं लिङ्गं प्रापुः सर्वेप्सितं द्विजाः ॥ 19.5 ॥
harirbrahmā ca ṛṣayaḥ saprajāpatayastathā sampūjya pārthivaṁ liṅgaṁ prāpuḥ sarvepsitaṁ dvijāḥ
हरि, ब्रह्मा और प्रजापतियों सहित ऋषियों ने पार्थिव लिंग की भलीभाँति पूजा करके अपनी सभी इच्छाएँ प्राप्त कीं, हे द्विजो।
श्लोक 6 (shiva.vidyeshvara.19.6)
देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः । अन्येऽपि बहवः सिद्धिं तं सम्पूज्य गताः पराम् ॥ 19.6 ॥
devāsuramanuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ anye’pi bahavaḥ siddhiṁ taṁ sampūjya gatāḥ parām
देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग और राक्षस, तथा अन्य भी अनेक जन, इसकी पूजा करके परम सिद्धि को प्राप्त हो गए।
श्लोक 7 (shiva.vidyeshvara.19.7)
कृते रत्नमयं लिङ्गं त्रेतायां हेमसम्भवम् । द्वापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थिवं तु कलौ युगे ॥ 19.7 ॥
kṛte ratnamayaṁ liṅgaṁ tretāyāṁ hemasambhavam dvāpare pāradaṁ śreṣṭhaṁ pārthivaṁ tu kalau yuge
सत्ययुग में रत्न-निर्मित लिंग श्रेष्ठ है, त्रेता में स्वर्ण-निर्मित, द्वापर में उत्तम पारद-लिंग, और कलियुग में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ है।
श्लोक 8 (shiva.vidyeshvara.19.8)
अष्टमूर्तिषु सर्वासु मूर्तिर्वै पार्थिवी वरा । अनन्यपूजिता विप्रास्तपस्तस्मान्महत्फलम् ॥ 19.8 ॥
aṣṭamūrtiṣu sarvāsu mūrtirvai pārthivī varā ananyapūjitā viprāstapastasmānmahatphalam
शिव की समस्त अष्टमूर्तियों में पार्थिव मूर्ति ही श्रेष्ठ है; हे विप्रो, यह अद्वितीय रूप से पूज्य है, और इसकी तपस्या का फल महान् है।
श्लोक 9 (shiva.vidyeshvara.19.9)
यथा सर्वेषु देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः महेश्वरः । एवं सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.9 ॥
yathā sarveṣu deveṣu jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ maheśvaraḥ evaṁ sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त देवताओं में महेश्वर ज्येष्ठ और श्रेष्ठ हैं, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 10 (shiva.vidyeshvara.19.10)
यथा नदीषु सर्वासु ज्येष्ठा श्रेष्ठा सुरापगा । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.10 ॥
yathā nadīṣu sarvāsu jyeṣṭhā śreṣṭhā surāpagā tathā sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त नदियों में देव-नदी गंगा ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 11 (shiva.vidyeshvara.19.11)
यथा सर्वेषु मन्त्रेषु प्रणवो हि महान्स्मृतः । तथेदं पार्थिवं श्रेष्ठमाराध्यं पूज्यमेव हि ॥ 19.11 ॥
yathā sarveṣu mantreṣu praṇavo hi mahānsmṛtaḥ tathedaṁ pārthivaṁ śreṣṭhamārādhyaṁ pūjyameva hi
जैसे समस्त मन्त्रों में प्रणव को महान् माना गया है, वैसे ही यह पार्थिव लिंग श्रेष्ठ है, आराधना और पूजा के योग्य है।
श्लोक 12 (shiva.vidyeshvara.19.12)
यथा सर्वेषु वर्णेषु ब्राह्मणः श्रेष्ठ उच्यते । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.12 ॥
yathā sarveṣu varṇeṣu brāhmaṇaḥ śreṣṭha ucyate tathā sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त वर्णों में ब्राह्मण श्रेष्ठ कहा जाता है, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 13 (shiva.vidyeshvara.19.13)
यथा पुरीषु सर्वासु काशी श्रेष्ठतमा स्मृता । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.13 ॥
yathā purīṣu sarvāsu kāśī śreṣṭhatamā smṛtā tathā sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त नगरियों में काशी सर्वश्रेष्ठ मानी गई है, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 14 (shiva.vidyeshvara.19.14)
यथा व्रतेषु सर्वेषु शिवरात्रिव्रतं परम् । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.14 ॥
yathā vrateṣu sarveṣu śivarātrivrataṁ param tathā sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त व्रतों में शिवरात्रि-व्रत सर्वश्रेष्ठ है, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 15 (shiva.vidyeshvara.19.15)
यथा देवीषु सर्वासु शैवी शक्तिः परा स्मृता । तथा सर्वेषु लिङ्गेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते ॥ 19.15 ॥
yathā devīṣu sarvāsu śaivī śaktiḥ parā smṛtā tathā sarveṣu liṅgeṣu pārthivaṁ śreṣṭhamucyate
जैसे समस्त देवियों में शैवी शक्ति (पार्वती) सर्वश्रेष्ठ मानी गई है, वैसे ही समस्त लिंगों में पार्थिव लिंग श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 16 (shiva.vidyeshvara.19.16)
प्रकृत्य पार्थिवं लिङ्गं योऽन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा स्नानदानादिकं वृथा ॥ 19.16 ॥
prakṛtya pārthivaṁ liṅgaṁ yo’nyadevaṁ prapūjayet vṛthā bhavati sā pūjā snānadānādikaṁ vṛthā
विधिपूर्वक पार्थिव लिंग बनाकर जो व्यक्ति उसके बदले किसी अन्य देवता की पूजा करता है, उसकी वह पूजा व्यर्थ होती है, उसका स्नान-दान आदि भी व्यर्थ हो जाता है।
श्लोक 17 (shiva.vidyeshvara.19.17)
पार्थिवाराधनं पुण्यं धन्यमायुर्विवर्धनम् । तुष्टिदं पुष्टिदं श्रीदं कार्यं साधकसत्तमैः ॥ 19.17 ॥
pārthivārādhanaṁ puṇyaṁ dhanyamāyurvivardhanam tuṣṭidaṁ puṣṭidaṁ śrīdaṁ kāryaṁ sādhakasattamaiḥ
पार्थिव लिंग की आराधना पुण्यदायी, कल्याणकारी, आयु बढ़ाने वाली, सन्तोष, पुष्टि और श्री प्रदान करने वाली है — उत्तम साधकों को यह अवश्य करनी चाहिए।
श्लोक 18 (shiva.vidyeshvara.19.18)
यथालब्धोपचारैश्च भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्पार्थिवं लिङ्गं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥ 19.18 ॥
yathālabdhopacāraiśca bhaktiśraddhāsamanvitaḥ pūjayetpārthivaṁ liṅgaṁ sarvakāmārthasiddhidam
जो भी उपचार सुलभ हों, उन्हीं से भक्ति और श्रद्धा से युक्त होकर, समस्त कामनाओं और प्रयोजनों को सिद्ध करने वाले पार्थिव लिंग की पूजा करे।
श्लोक 19 (shiva.vidyeshvara.19.19)
यः कृत्वा पार्थिवं लिङ्गं पूजयेच्छुभवेदिकम् । इहैव धनवाञ्छ्रीमानन्ते रुद्रोऽभिजायते ॥ 19.19 ॥
yaḥ kṛtvā pārthivaṁ liṅgaṁ pūjayecchubhavedikam ihaiva dhanavāñchrīmānante rudro’bhijāyate
जो पार्थिव लिंग बनाकर शुभ वेदी पर उसकी पूजा करता है, वह इसी जीवन में धनवान और श्रीमान होता है, और अन्त में रुद्र-पद को प्राप्त करता है।
श्लोक 20 (shiva.vidyeshvara.19.20)
त्रिसन्ध्यं योऽर्चयंल्लिङ्गं कृत्वा बिल्वेन पार्थिवम् । दशैकादशकं यावत्तस्य पुण्यफलं शृणु ॥ 19.20 ॥
trisandhyaṁ yo’rcayaṁlliṅgaṁ kṛtvā bilvena pārthivam daśaikādaśakaṁ yāvattasya puṇyaphalaṁ śaṛṇu
जो त्रिकाल-सन्ध्या में बिल्व से युक्त पार्थिव लिंग बनाकर पूजा करता है, दस या ग्यारह दिनों तक — उसके पुण्य-फल को सुनिए।
श्लोक 21 (shiva.vidyeshvara.19.21)
अनेनैव स्वदेहेन रुद्रलोके महीयते । पापहं सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि ॥ 19.21 ॥
anenaiva svadehena rudraloke mahīyate pāpahaṁ sarvamartyānāṁ darśanātsparśanādapi
इसी शरीर से वह रुद्रलोक में महिमामय हो जाता है; उसके दर्शन और स्पर्श मात्र से समस्त मनुष्यों का पाप दूर हो जाता है।
श्लोक 22 (shiva.vidyeshvara.19.22)
जीवन्मुक्तः स वै ज्ञानी शिव एव न संशयः । तस्य दर्शनमात्रेण भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते ॥ 19.22 ॥
jīvanmuktaḥ sa vai jñānī śiva eva na saṁśayaḥ tasya darśanamātreṇa bhuktirmuktiśca jāyate
वह निःसन्देह जीवन्मुक्त ज्ञानी, साक्षात् शिव ही है; उसके दर्शन मात्र से भोग और मोक्ष दोनों प्राप्त हो जाते हैं।
श्लोक 23 (shiva.vidyeshvara.19.23)
शिवं यः पूजयेन्नित्यं कृत्वा लिङ्गं तु पार्थिवम् । यावज्जीवनपर्यन्तं स याति शिवमन्दिरम् ॥ 19.23 ॥
śivaṁ yaḥ pūjayennityaṁ kṛtvā liṅgaṁ tu pārthivam yāvajjīvanaparyantaṁ sa yāti śivamandiram
जो पार्थिव लिंग बनाकर जीवनभर नित्य शिव की पूजा करता है, वह शिव के ही मन्दिर (शिवलोक) को प्राप्त करता है।
श्लोक 24 (shiva.vidyeshvara.19.24)
मृडेनाप्रमितान्वर्षाञ्छिवलोके हि तिष्ठति । सकामः पुनरागत्य राजेन्द्रो भारते भवेत् ॥ 19.24 ॥
mṛḍenāpramitānvarṣāñchivaloke hi tiṣṭhati sakāmaḥ punarāgatya rājendro bhārate bhavet
वह मृड (शिव) की कृपा से अपरिमित वर्षों तक शिवलोक में निवास करता है; यदि उसमें कामना शेष रह गई हो, तो लौटकर भारतवर्ष में महाराजा बनता है।
श्लोक 25 (shiva.vidyeshvara.19.25)
निष्कामः पूजयेन्नित्यं पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् । शिवलोके सदा तिष्ठेत्तस्य सायुज्यमाप्नुयात् ॥ 19.25 ॥
niṣkāmaḥ pūjayennityaṁ pārthivaṁ liṅgamuttamam śivaloke sadā tiṣṭhettasya sāyujyamāpnuyāt
निष्काम भाव से उत्तम पार्थिव लिंग की नित्य पूजा करने वाला सदा शिवलोक में ही निवास करता है, और उसे शिव का सायुज्य प्राप्त होता है।
श्लोक 26 (shiva.vidyeshvara.19.26)
पार्थिवं शिवलिङ्गं च विप्रो यदि न पूजयेत् । स याति नरकं घोरं शूलप्रोतं सुदारुणम् ॥ 19.26 ॥
pārthivaṁ śivaliṅgaṁ ca vipro yadi na pūjayet sa yāti narakaṁ ghoraṁ śūlaprotaṁ sudāruṇam
यदि कोई ब्राह्मण पार्थिव शिवलिंग की पूजा नहीं करता, तो वह अत्यन्त भयंकर, शूल से बिंधे जाने वाले घोर नरक को जाता है।
श्लोक 27 (shiva.vidyeshvara.19.27)
यथाकथञ्चिद्विधिना रम्यं लिङ्गं प्रकारयेत् । पञ्चसूत्रविधानं च पार्थिवे न विचारयेत् ॥ 19.27 ॥
yathākathañcidvidhinā ramyaṁ liṅgaṁ prakārayet pañcasūtravidhānaṁ ca pārthive na vicārayet
जैसे भी सम्भव हो, विधिपूर्वक एक सुन्दर लिंग बनवाए; पार्थिव लिंग में पंच-सूत्र सम्बन्धी विधान पर विचार करने की आवश्यकता नहीं है।
श्लोक 28 (shiva.vidyeshvara.19.28)
अखण्डं तद्धि कर्तव्यं न विखण्डं प्रकारयेत् । विखण्डं तु प्रकुर्वाणो नैव पूजाफलं लभेत् ॥ 19.28 ॥
akhaṇḍaṁ taddhi kartavyaṁ na vikhaṇḍaṁ prakārayet vikhaṇḍaṁ tu prakurvāṇo naiva pūjāphalaṁ labhet
उसे अखण्ड (अविभाजित) ही बनाना चाहिए, विभाजित नहीं बनाना चाहिए; जो विभाजित बनाता है, उसे पूजा का फल कदापि प्राप्त नहीं होता।
श्लोक 29 (shiva.vidyeshvara.19.29)
रत्नजं हेमजं लिङ्गं पारदं स्फाटिकं तथा । पार्थिवं पुष्परागोत्थमखण्डं तु प्रकारयेत् ॥ 19.29 ॥
ratnajaṁ hemajaṁ liṅgaṁ pāradaṁ sphāṭikaṁ tathā pārthivaṁ puṣparāgotthamakhaṇḍaṁ tu prakārayet
रत्न, स्वर्ण, पारद, स्फटिक और पुखराज से बना लिंग, तथा पार्थिव लिंग भी — इन सबको अखण्ड ही बनाना चाहिए।
श्लोक 30 (shiva.vidyeshvara.19.30)
अखण्डं तु चरं लिङ्गं द्विखण्डमचरं स्मृतम् । खण्डाखण्डविचारोऽयं सचराचरयोः स्मृतः ॥ 19.30 ॥
akhaṇḍaṁ tu caraṁ liṅgaṁ dvikhaṇḍamacaraṁ smṛtam khaṇḍākhaṇḍavicāro’yaṁ sacarācarayoḥ smṛtaḥ
चर (गतिशील) लिंग अखण्ड कहा गया है, अचर (स्थिर) लिंग द्विखण्ड (दो भागों वाला) माना गया है; खण्ड-अखण्ड का यह विचार चर और अचर दोनों के लिए है।
श्लोक 31 (shiva.vidyeshvara.19.31)
वेदिका तु महाविद्या लिङ्गं देवो महेश्वरः । अतो हि स्थावरे लिङ्गे स्मृता श्रेष्ठा द्विखण्डता ॥ 19.31 ॥
vedikā tu mahāvidyā liṅgaṁ devo maheśvaraḥ ato hi sthāvare liṅge smṛtā śreṣṭhā dvikhaṇḍatā
वेदी (पीठ) महाविद्या (शक्ति) है, लिंग देव महेश्वर हैं; इसीलिए स्थावर (स्थिर) लिंग में द्विखण्डता को ही श्रेष्ठ माना गया है।
श्लोक 32 (shiva.vidyeshvara.19.32)
द्विखण्डं स्थावरं लिङ्गं कर्तव्यं हि विधानतः । अखण्डं जङ्गमं प्रोक्तं शैवसिद्धान्तवेदिभिः ॥ 19.32 ॥
dvikhaṇḍaṁ sthāvaraṁ liṅgaṁ kartavyaṁ hi vidhānataḥ akhaṇḍaṁ jaṅgamaṁ proktaṁ śaivasiddhāntavedibhiḥ
स्थावर लिंग विधिपूर्वक द्विखण्ड ही बनाना चाहिए; चर लिंग को शैव सिद्धान्त के ज्ञाताओं ने अखण्ड कहा है।
श्लोक 33 (shiva.vidyeshvara.19.33)
द्विखण्डं तु चरं लिङ्गं कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः । नैव सिद्धान्तवेत्तारो मुनयः शास्त्रकोविदाः ॥ 19.33 ॥
dvikhaṇḍaṁ tu caraṁ liṅgaṁ kurvantyajñānamohitāḥ naiva siddhāntavettāro munayaḥ śāstrakovidāḥ
जो अज्ञान से मोहित लोग चर लिंग को द्विखण्ड बनाते हैं, वे कभी सिद्धान्त के ज्ञाता नहीं होते, न ही शास्त्रकुशल मुनि होते हैं।
श्लोक 34 (shiva.vidyeshvara.19.34)
अखण्डं स्थावरं लिङ्गं द्विखण्डं चरमेव च । ये कुर्वन्ति नरा मूढा न पूजाफलभागिनः ॥ 19.34 ॥
akhaṇḍaṁ sthāvaraṁ liṅgaṁ dvikhaṇḍaṁ carameva ca ye kurvanti narā mūḍhā na pūjāphalabhāginaḥ
जो मूढ़ मनुष्य स्थावर लिंग को अखण्ड और चर लिंग को द्विखण्ड बनाते हैं, वे पूजा के फल के भागी कभी नहीं बनते।
श्लोक 35 (shiva.vidyeshvara.19.35)
तस्माच्छास्त्रोक्तविधिना अखण्डं चरसंज्ञकम् । द्विखण्डं स्थावरं लिङ्गं कर्तव्यं परया मुदा ॥ 19.35 ॥
tasmācchāstroktavidhinā akhaṇḍaṁ carasaṁjñakam dvikhaṇḍaṁ sthāvaraṁ liṅgaṁ kartavyaṁ parayā mudā
इसलिए शास्त्रोक्त विधि के अनुसार, चर लिंग को अखण्ड और स्थावर लिंग को द्विखण्ड, अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक बनाना चाहिए।
श्लोक 36 (shiva.vidyeshvara.19.36)
अखण्डे तु चरे पूजा सम्पूर्णफलदायिनी । द्विखण्डे तु चरे पूजा महाहानिप्रदा स्मृता ॥ 19.36 ॥
akhaṇḍe tu care pūjā sampūrṇaphaladāyinī dvikhaṇḍe tu care pūjā mahāhānipradā smṛtā
अखण्ड चर लिंग की पूजा सम्पूर्ण फल देने वाली है; द्विखण्ड चर लिंग की पूजा महान् हानि देने वाली मानी गई है।
श्लोक 37 (shiva.vidyeshvara.19.37)
अखण्डे स्थावरे पूजा न कामफलदायिनी । प्रत्यवायकरी नित्यमित्युक्तं शास्त्रवेदिभिः ॥ 19.37 ॥
akhaṇḍe sthāvare pūjā na kāmaphaladāyinī pratyavāyakarī nityamityuktaṁ śāstravedibhiḥ
अखण्ड स्थावर लिंग की पूजा कामना का फल नहीं देती; शास्त्र के ज्ञाताओं ने कहा है कि यह सदा विपरीत फल ही देती है।