Skip to main content

विद्येश्वर संहिता · अध्याय 20

पार्थिव-पूजन की वैदिक विधि

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21

श्लोक 1 (shiva.vidyeshvara.20.1)

सूत उवाच - अथ वैदिकभक्तानां पार्थिवार्चा निगद्यते । वैदिकेनैव मार्गेण भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ॥ 20.1 ॥

sūta uvāca - atha vaidikabhaktānāṁ pārthivārcā nigadyate vaidikenaiva mārgeṇa bhuktimuktipradāyinī

सूत जी ने कहा — अब वैदिक भक्तों के पार्थिव-पूजन का वर्णन किया जाता है, जो केवल वैदिक मार्ग से ही भोग और मोक्ष दोनों प्रदान करता है।

श्लोक 2 (shiva.vidyeshvara.20.2)

सूत्रोक्तविधिना स्नात्वा सन्ध्यां कृत्वा यथाविधि । ब्रह्मयज्ञं विधायादौ ततस्तर्पणमाचरेत् ॥ 20.2 ॥

sūtroktavidhinā snātvā sandhyāṁ kṛtvā yathāvidhi brahmayajñaṁ vidhāyādau tatastarpaṇamācaret

सूत्रोक्त विधि से स्नान करके, विधिपूर्वक सन्ध्या करके, पहले ब्रह्मयज्ञ करके, फिर तर्पण करे।

श्लोक 3 (shiva.vidyeshvara.20.3)

नैत्यिकं सकलं कामं विधायानन्तरं पुमान् । शिवस्मरणपूर्वं हि भस्मरुद्राक्षधारकः ॥ 20.3 ॥

naityikaṁ sakalaṁ kāmaṁ vidhāyānantaraṁ pumān śivasmaraṇapūrvaṁ hi bhasmarudrākṣadhārakaḥ

समस्त नित्यकर्म पूर्ण करके, पुरुष पहले शिव का स्मरण करते हुए भस्म और रुद्राक्ष धारण करे।

श्लोक 4 (shiva.vidyeshvara.20.4)

वेदोक्तविधिना सम्यक् सम्पूर्णफलसिद्धये । पूजयेत्परया भक्त्या पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् ॥ 20.4 ॥

vedoktavidhinā samyak sampūrṇaphalasiddhaye pūjayetparayā bhaktyā pārthivaṁ liṅgamuttamam

वेदोक्त विधि से भलीभाँति, सम्पूर्ण फल की सिद्धि के लिए, परम भक्ति से उत्तम पार्थिव लिंग की पूजा करे।

श्लोक 5 (shiva.vidyeshvara.20.5)

नदीतीरे तडागे च पर्वते काननेऽपि च । शिवालये शुचौ देशे पार्थिवार्चा विधीयते ॥ 20.5 ॥

nadītīre taḍāge ca parvate kānane’pi ca śivālaye śucau deśe pārthivārcā vidhīyate

नदी के तट पर, तालाब में, पर्वत पर, वन में, अथवा शिवालय में, किसी पवित्र स्थान में पार्थिव-पूजन का विधान है।

श्लोक 6 (shiva.vidyeshvara.20.6)

शुद्धप्रदेशसम्भूतां मृदमाहृत्य यत्नतः । शिवलिङ्गं प्रकल्पेत सावधानतया द्विजाः ॥ 20.6 ॥

śuddhapradeśasambhūtāṁ mṛdamāhṛtya yatnataḥ śivaliṅgaṁ prakalpeta sāvadhānatayā dvijāḥ

पवित्र स्थान से उत्पन्न मिट्टी को प्रयत्नपूर्वक लाकर, हे द्विजो, सावधानीपूर्वक शिवलिंग का निर्माण करे।

श्लोक 7 (shiva.vidyeshvara.20.7)

विप्रे गौरा स्मृता शोणा बाहुजे पीतवर्णका । वैश्ये कृष्णा पादजाते ह्यथवा यत्र या भवेत् ॥ 20.7 ॥

vipre gaurā smṛtā śoṇā bāhuje pītavarṇakā vaiśye kṛṣṇā pādajāte hyathavā yatra yā bhavet

ब्राह्मण के लिए श्वेत मिट्टी बताई गई है, भुजा से उत्पन्न (क्षत्रिय) के लिए लाल, वैश्य के लिए पीत वर्ण की, पैरों से उत्पन्न (शूद्र) के लिए काली मिट्टी — अथवा जहाँ जैसी उपलब्ध हो, वैसी ही ले।

श्लोक 8 (shiva.vidyeshvara.20.8)

सङ्गृह्य मृत्तिकां लिङ्गनिर्माणार्थं प्रयत्नतः । अतीव शुभदेशे च स्थापयेत्तां मृदं शुभाम् ॥ 20.8 ॥

saṅgṛhya mṛttikāṁ liṅganirmāṇārthaṁ prayatnataḥ atīva śubhadeśe ca sthāpayettāṁ mṛdaṁ śubhām

लिंग-निर्माण के लिए प्रयत्नपूर्वक मिट्टी एकत्र करके, अत्यन्त शुभ स्थान में उस शुभ मिट्टी को रखे।

श्लोक 9 (shiva.vidyeshvara.20.9)

संशोध्य च जलेनापि पिण्डीकृत्य शनैः शनैः । विधीयेत शुभं लिङ्गं पार्थिवं वेदमार्गतः ॥ 20.9 ॥

saṁśodhya ca jalenāpi piṇḍīkṛtya śanaiḥ śanaiḥ vidhīyeta śubhaṁ liṅgaṁ pārthivaṁ vedamārgataḥ

उसे जल से भी शुद्ध करके, धीरे-धीरे गूँधकर पिण्ड बनाकर, वेद-मार्ग के अनुसार शुभ पार्थिव लिंग का निर्माण करे।

श्लोक 10 (shiva.vidyeshvara.20.10)

ततः सम्पूजयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलाप्तये । तत्प्रकारमहं वच्मि शृणुध्वं सविधानतः ॥ 20.10 ॥

tataḥ sampūjayedbhaktyā bhuktimuktiphalāptaye tatprakāramahaṁ vacmi śaṛṇudhvaṁ savidhānataḥ

फिर भोग और मोक्ष रूपी फल की प्राप्ति के लिए भक्तिपूर्वक उसकी पूजा करे; अब मैं उस विधि को उसके नियमों सहित बताता हूँ, सुनिए।

श्लोक 11 (shiva.vidyeshvara.20.11)

नमः शिवाय मन्त्रेणार्चनद्रव्यं च प्रोक्षयेत् । भूरसीति च मन्त्रेण क्षेत्रसिद्धिं प्रकारयेत् ॥ 20.11 ॥

namaḥ śivāya mantreṇārcanadravyaṁ ca prokṣayet bhūrasīti ca mantreṇa kṣetrasiddhiṁ prakārayet

'नमः शिवाय' मन्त्र से पूजा-सामग्री को अभिमन्त्रित करे; 'भूरसि' मन्त्र से भूमि की सिद्धि (शुद्धि) करे।

श्लोक 12 (shiva.vidyeshvara.20.12)

आपोऽस्मानिति मन्त्रेण जलसंस्कारमाचरेत् । नमस्ते रुद्रमन्त्रेण स्फाटिकाबन्धमुच्यते ॥ 20.12 ॥

āpo’smāniti mantreṇa jalasaṁskāramācaret namaste rudramantreṇa sphāṭikābandhamucyate

'आपोऽस्मान्' मन्त्र से जल का संस्कार करे; 'नमस्ते रुद्र' मन्त्र से स्फटिक (लिंग) का बन्धन कहा गया है।

श्लोक 13 (shiva.vidyeshvara.20.13)

शम्भवायेति मन्त्रेण क्षेत्रशुद्धिं प्रकारयेत् । कुर्यात्पञ्चामृतस्यापि नमःपूर्वेण प्रोक्षणम् ॥ 20.13 ॥

śambhavāyeti mantreṇa kṣetraśuddhiṁ prakārayet kuryātpañcāmṛtasyāpi namaḥpūrveṇa prokṣaṇam

'शम्भवाय' मन्त्र से भूमि की शुद्धि करे; 'नमः' से आरम्भ होने वाले मन्त्रों से पञ्चामृत का भी प्रोक्षण करे।

श्लोक 14 (shiva.vidyeshvara.20.14)

नीलग्रीवाय मन्त्रेण नमःपूर्वेण भक्तिमान् । चरेच्छङ्करलिङ्गस्य प्रतिष्ठापनमुत्तमम् ॥ 20.14 ॥

nīlagrīvāya mantreṇa namaḥpūrveṇa bhaktimān carecchaṅkaraliṅgasya pratiṣṭhāpanamuttamam

'नीलग्रीवाय' मन्त्र से, 'नमः'-पूर्वक, भक्तियुक्त साधक शंकर-लिंग की उत्तम प्रतिष्ठा करे।

श्लोक 15 (shiva.vidyeshvara.20.15)

भक्तितस्तत एतत्ते रुद्रावेति च मन्त्रतः । आसनं रमणीयं वै दद्याद्वैदिकमार्गकृत् ॥ 20.15 ॥

bhaktitastata etatte rudrāveti ca mantrataḥ āsanaṁ ramaṇīyaṁ vai dadyādvaidikamārgakṛt

भक्तिपूर्वक 'एतत् ते रुद्र' आदि मन्त्रों से वैदिक-मार्गी साधक रमणीय आसन अर्पित करे।

श्लोक 16 (shiva.vidyeshvara.20.16)

मानो महान्तमिति च मन्त्रेणावाहनं चरेत् । या ते रुद्रेण मन्त्रेण सञ्चरेदुपवेशनम् ॥ 20.16 ॥

māno mahāntamiti ca mantreṇāvāhanaṁ caret yā te rudreṇa mantreṇa sañcaredupaveśanam

'मनो महान्तम्' मन्त्र से आवाहन करे; 'या ते रुद्र' मन्त्र से आसन-ग्रहण (उपवेशन) कराए।

श्लोक 17 (shiva.vidyeshvara.20.17)

मन्त्रेण यामिषुमिति न्यासं कुर्याच्छिवस्य च । अध्यवोचदिति प्रेम्णाधिवासं मनुनाचरेत् ॥ 20.17 ॥

mantreṇa yāmiṣumiti nyāsaṁ kuryācchivasya ca adhyavocaditi premṇādhivāsaṁ manunācaret

'यामिषुम्' मन्त्र से शिव का न्यास करे; 'अध्यवोचत्' मन्त्र से प्रेमपूर्वक अधिवास कराए।

श्लोक 18 (shiva.vidyeshvara.20.18)

मनुनासौ जीव इति देवतान्यासमाचरेत् । असौ योऽवसर्पतीति चाचरेदुपसर्पणम् ॥ 20.18 ॥

manunāsau jīva iti devatānyāsamācaret asau yo’vasarpatīti cācaredupasarpaṇam

'असौ जीव' मन्त्र से देवता-न्यास करे; 'असौ योऽवसर्पति' मन्त्र से समीप-आगमन (उपसर्पण) कराए।

श्लोक 19 (shiva.vidyeshvara.20.19)

नमोऽस्तु नीलग्रीवायेति पाद्यं मनुनाहरेत् । अर्घ्यं च रुद्रगायत्र्याचमनं त्र्यम्बकेण च ॥ 20.19 ॥

namo’stu nīlagrīvāyeti pādyaṁ manunāharet arghyaṁ ca rudragāyatryācamanaṁ tryambakeṇa ca

'नमोऽस्तु नीलग्रीवाय' मन्त्र से पाद्य अर्पित करे; रुद्र-गायत्री से अर्घ्य, और त्र्यम्बक मन्त्र से आचमन कराए।

श्लोक 20 (shiva.vidyeshvara.20.20)

पयः पृथिव्यां मन्त्रेण पयसा स्नानमाचरेत् । दधिक्राव्णेति मन्त्रेण दधिस्नानं च कारयेत् ॥ 20.20 ॥

payaḥ pṛthivyāṁ mantreṇa payasā snānamācaret dadhikrāvṇeti mantreṇa dadhisnānaṁ ca kārayet

'पयः पृथिव्याम्' मन्त्र से दुग्ध-स्नान कराए; 'दधिक्राव्णः' मन्त्र से दधि-स्नान कराए।

श्लोक 21 (shiva.vidyeshvara.20.21)

घृतस्नानं खलु घृतं घृतयावेति मन्त्रतः । मधुव्वाता मधुनक्तं मधुमान्न इति त्र्यृचा ॥ 20.21 ॥

ghṛtasnānaṁ khalu ghṛtaṁ ghṛtayāveti mantrataḥ madhuvvātā madhunaktaṁ madhumānna iti tryṛcā

घृत-स्नान 'घृतं घृतपावे' मन्त्र से हो; मधु-स्नान 'मधु वाता', 'मधु नक्तम्', 'मधुमान् नः' — इन तीन ऋचाओं से हो।

श्लोक 22 (shiva.vidyeshvara.20.22)

मधुखण्डस्नपनं प्रोक्तमिति पञ्चामृतं स्मृतम् । अथवा पाद्यमन्त्रेण स्नानं पञ्चामृतेन च ॥ 20.22 ॥

madhukhaṇḍasnapanaṁ proktamiti pañcāmṛtaṁ smṛtam athavā pādyamantreṇa snānaṁ pañcāmṛtena ca

इसे मधु-खण्ड-स्नापन कहा गया है, और यही पञ्चामृत माना गया है; अथवा पाद्य-मन्त्र से भी पञ्चामृत-स्नान किया जा सकता है।

श्लोक 23 (shiva.vidyeshvara.20.23)

मानस्तोके इति प्रेम्णा मन्त्रेण कटिबन्धनम् । नमो धृष्णवे इति वा उत्तरीयं च धारयेत् ॥ 20.23 ॥

mānastoke iti premṇā mantreṇa kaṭibandhanam namo dhṛṣṇave iti vā uttarīyaṁ ca dhārayet

प्रेमपूर्वक 'मानस्तोके' मन्त्र से कटि-बन्धन करे; अथवा 'नमो धृष्णवे' मन्त्र से उत्तरीय वस्त्र धारण कराए।

श्लोक 24 (shiva.vidyeshvara.20.24)

या ते हेतिरिति प्रेम्णा ऋक्चतुष्केण वैदिकः । शिवाय विधिना भक्तश्चरेद्वस्त्रसमर्पणम् ॥ 20.24 ॥

yā te hetiriti premṇā ṛkcatuṣkeṇa vaidikaḥ śivāya vidhinā bhaktaścaredvastrasamarpaṇam

प्रेमपूर्वक 'या ते हेतिः' आदि चार ऋचाओं से वैदिक भक्त विधिपूर्वक शिव को वस्त्र अर्पित करे।

श्लोक 25 (shiva.vidyeshvara.20.25)

नमः श्वभ्य इति प्रेम्णा गन्धं दद्यादृचा सुधीः । नमस्तक्षभ्य इति चाक्षतान्मन्त्रेण चार्पयेत् ॥ 20.25 ॥

namaḥ śvabhya iti premṇā gandhaṁ dadyādṛcā sudhīḥ namastakṣabhya iti cākṣatānmantreṇa cārpayet

प्रेमपूर्वक 'नमः श्वभ्यः' ऋचा से बुद्धिमान साधक गन्ध अर्पित करे; 'नमस्तक्षभ्यः' मन्त्र से अक्षत अर्पित करे।

श्लोक 26 (shiva.vidyeshvara.20.26)

नमः पार्याय इति वा पुष्पं मन्त्रेण चार्पयेत् । नमः पर्ण्णाय इति वा बिल्वपत्रसमर्पणम् ॥ 20.26 ॥

namaḥ pāryāya iti vā puṣpaṁ mantreṇa cārpayet namaḥ parṇṇāya iti vā bilvapatrasamarpaṇam

'नमः पार्याय' मन्त्र से पुष्प अर्पित करे; 'नमः पर्णाय' मन्त्र से बिल्वपत्र अर्पित करे।

श्लोक 27 (shiva.vidyeshvara.20.27)

नमः कपर्दिने चेति धूपं दद्याद्यथाविधि । दीपं दद्याद्यथोक्तं तु नम आशव इत्यृचा ॥ 20.27 ॥

namaḥ kapardine ceti dhūpaṁ dadyādyathāvidhi dīpaṁ dadyādyathoktaṁ tu nama āśava ityṛcā

'नमः कपर्दिने' मन्त्र से विधिपूर्वक धूप अर्पित करे; 'नम आशवे' ऋचा से यथाविधि दीप अर्पित करे।

श्लोक 28 (shiva.vidyeshvara.20.28)

नमो ज्येष्ठाय मन्त्रेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् । मनुना त्र्यम्बकमिति पुनराचमनं स्मृतम् ॥ 20.28 ॥

namo jyeṣṭhāya mantreṇa dadyānnaivedyamuttamam manunā tryambakamiti punarācamanaṁ smṛtam

'नमो ज्येष्ठाय' मन्त्र से उत्तम नैवेद्य अर्पित करे; 'त्र्यम्बकम्' मन्त्र से पुनः आचमन कराया जाता है।

श्लोक 29 (shiva.vidyeshvara.20.29)

इमा रुद्रायेति ऋचा कुर्यात्फलसमर्पणम् । नमो व्रज्यायेति ऋचा सकलं शम्भवेऽर्पयेत् ॥ 20.29 ॥

imā rudrāyeti ṛcā kuryātphalasamarpaṇam namo vrajyāyeti ṛcā sakalaṁ śambhave’rpayet

'इमा रुद्राय' ऋचा से फल अर्पित करे; 'नमो व्रज्याय' ऋचा से शम्भु को समस्त शेष सामग्री अर्पित करे।

श्लोक 30 (shiva.vidyeshvara.20.30)

मानो महान्तमिति च मानस्तोके इति ततः । मन्त्रद्वयेनैकादशाक्षतै रुद्रान्प्रपूजयेत् ॥ 20.30 ॥

māno mahāntamiti ca mānastoke iti tataḥ mantradvayenaikādaśākṣatai rudrānprapūjayet

'मनो महान्तम्' और फिर 'मानस्तोके' — इन दो मन्त्रों से ग्यारह अक्षतों के साथ रुद्रों की पूजा करे।

श्लोक 31 (shiva.vidyeshvara.20.31)

हिरण्यगर्भ इति त्र्यृचा दक्षिणां हि समर्पयेत् । देवस्यत्वेति मन्त्रेण ह्यभिषेकं चरेद्बुधः ॥ 20.31 ॥

hiraṇyagarbha iti tryṛcā dakṣiṇāṁ hi samarpayet devasyatveti mantreṇa hyabhiṣekaṁ caredbudhaḥ

'हिरण्यगर्भः' की तीन ऋचाओं से दक्षिणा अर्पित करे; 'देवस्य त्वा' मन्त्र से विद्वान अभिषेक करे।

श्लोक 32 (shiva.vidyeshvara.20.32)

दीपमन्त्रेण वा शम्भोर्नीराजनविधिं चरेत् । पुष्पाञ्जलिं चरेद्भक्त्या इमा रुद्राय च त्र्यृचा ॥ 20.32 ॥

dīpamantreṇa vā śambhornīrājanavidhiṁ caret puṣpāñjaliṁ caredbhaktyā imā rudrāya ca tryṛcā

अथवा दीप-मन्त्र से शम्भु की नीराजन-विधि करे; भक्तिपूर्वक 'इमा रुद्राय' की तीन ऋचाओं से पुष्पांजलि अर्पित करे।

श्लोक 33 (shiva.vidyeshvara.20.33)

मानो महान्तमिति च चरेत्प्राज्ञः प्रदक्षिणाम् । मानस्तोकेति मन्त्रेण साष्टाङ्गं प्रणमेत्सुधीः ॥ 20.33 ॥

māno mahāntamiti ca caretprājñaḥ pradakṣiṇām mānastoketi mantreṇa sāṣṭāṅgaṁ praṇametsudhīḥ

'मनो महान्तम्' मन्त्र से बुद्धिमान साधक प्रदक्षिणा करे; 'मानस्तोके' मन्त्र से साष्टांग प्रणाम करे।

श्लोक 34 (shiva.vidyeshvara.20.34)

एष ते इति मन्त्रेण शिवमुद्रां प्रदर्शयेत् । यतो यत इत्यभयां ज्ञानाख्यां त्र्यम्बकेण च ॥ 20.34 ॥

eṣa te iti mantreṇa śivamudrāṁ pradarśayet yato yata ityabhayāṁ jñānākhyāṁ tryambakeṇa ca

'एष ते' मन्त्र से शिव-मुद्रा दिखाए; 'यतो यतः' और त्र्यम्बक मन्त्र से ज्ञान नामक अभय-मुद्रा दिखाए।

श्लोक 35 (shiva.vidyeshvara.20.35)

नमः सेनेति मन्त्रेण महामुद्रां प्रदर्शयेत् । दर्शयेद्धेनुमुद्रां च नमो गोभ्य ऋचानया ॥ 20.35 ॥

namaḥ seneti mantreṇa mahāmudrāṁ pradarśayet darśayeddhenumudrāṁ ca namo gobhya ṛcānayā

'नमः सेने' मन्त्र से महामुद्रा दिखाए; इस ऋचा से 'नमो गोभ्यः' के साथ धेनु-मुद्रा दिखाए।

श्लोक 36 (shiva.vidyeshvara.20.36)

पञ्च मुद्राः प्रदर्श्याथ शिवमन्त्रजपं चरेत् । शतरुद्रियमन्त्रेण जपेद् वेदविचक्षणः ॥ 20.36 ॥

pañca mudrāḥ pradarśyātha śivamantrajapaṁ caret śatarudriyamantreṇa japed vedavicakṣaṇaḥ

पाँचों मुद्राएँ दिखाकर फिर शिव-मन्त्र का जप करे; वेद-विशारद शतरुद्रिय मन्त्र से जप करे।

श्लोक 37 (shiva.vidyeshvara.20.37)

ततः पञ्चाङ्गपाठं च कुयाद् वेदविचक्षणः । देवागात्विति मन्त्रेण कुर्याच्छम्भोर्विसर्जनम् ॥ 20.37 ॥

tataḥ pañcāṅgapāṭhaṁ ca kuyād vedavicakṣaṇaḥ devāgātviti mantreṇa kuryācchambhorvisarjanam

फिर वेद-विशारद पञ्चांग-पाठ करे; 'देवो अगात्' मन्त्र से शम्भु का विसर्जन करे।

श्लोक 38 (shiva.vidyeshvara.20.38)

इत्युक्तः शिवपूजाया व्यासतो वैदिको विधिः । समासतश्च शृणुत वैदिकं विधिमुत्तमम् ॥ 20.38 ॥

ityuktaḥ śivapūjāyā vyāsato vaidiko vidhiḥ samāsataśca śaṛṇuta vaidikaṁ vidhimuttamam

इस प्रकार व्यास जी द्वारा शिव-पूजा की वैदिक विधि बताई गई; अब संक्षेप में वह उत्तम वैदिक विधि पुनः सुनिए।

श्लोक 39 (shiva.vidyeshvara.20.39)

ऋचा सद्योजातमिति मृदाहरणमाचरेत् । वामदेवाय इति च जलप्रक्षेपमाचरेत् ॥ 20.39 ॥

ṛcā sadyojātamiti mṛdāharaṇamācaret vāmadevāya iti ca jalaprakṣepamācaret

'सद्योजातम्' ऋचा से मिट्टी एकत्र करे; 'वामदेवाय' मन्त्र से जल-सिंचन करे।

श्लोक 40 (shiva.vidyeshvara.20.40)

अघोरेण च मन्त्रेण लिङ्गनिर्माणमाचरेत् । तत्पुरुषाय मन्त्रेणाह्वानं कुर्याद्यथाविधि ॥ 20.40 ॥

aghoreṇa ca mantreṇa liṅganirmāṇamācaret tatpuruṣāya mantreṇāhvānaṁ kuryādyathāvidhi

अघोर मन्त्र से लिंग का निर्माण करे; तत्पुरुष मन्त्र से विधिपूर्वक आवाहन करे।

श्लोक 41 (shiva.vidyeshvara.20.41)

संयोजयेद्वेदिकायामीशानमनुना हरम् । अन्यत्सर्वं विधानं च कुर्यात्सङ्क्षेपतः सुधीः ॥ 20.41 ॥

saṁyojayedvedikāyāmīśānamanunā haram anyatsarvaṁ vidhānaṁ ca kuryātsaṅkṣepataḥ sudhīḥ

ईशान मन्त्र से वेदी पर शिव को संयुक्त करे; शेष सारी विधि बुद्धिमान संक्षेप में करे।

श्लोक 42 (shiva.vidyeshvara.20.42)

पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण गुरुदत्तेन वा तथा । कुर्यात्पूजां षोडशोपचारेण विधिवत्सुधीः ॥ 20.42 ॥

pañcākṣareṇa mantreṇa gurudattena vā tathā kuryātpūjāṁ ṣoḍaśopacāreṇa vidhivatsudhīḥ

पञ्चाक्षर मन्त्र से, अथवा गुरु द्वारा दिए गए मन्त्र से, बुद्धिमान विधिपूर्वक सोलह उपचारों से पूजा करे।

श्लोक 43 (shiva.vidyeshvara.20.43)

भवाय भवनाशाय महादेवाय धीमहि । उग्राय उग्रनाशाय शर्वाय शशिमौलिने ॥ 20.43 ॥

bhavāya bhavanāśāya mahādevāya dhīmahi ugrāya ugranāśāya śarvāya śaśimauline

'हम भव को, भव के नाश करने वाले महादेव को ध्याते हैं; उग्र को, उग्रता के नाशक शर्व को, जो चन्द्र-मौलि हैं' —

श्लोक 44 (shiva.vidyeshvara.20.44)

अनेन मनुना वापि पूजयेच्छङ्करं सुधीः । सुभक्त्या च भ्रमं त्यक्त्वा भक्त्यैव फलदः शिवः ॥ 20.44 ॥

anena manunā vāpi pūjayecchaṅkaraṁ sudhīḥ subhaktyā ca bhramaṁ tyaktvā bhaktyaiva phaladaḥ śivaḥ

इसी मन्त्र से भी बुद्धिमान शंकर की पूजा कर सकता है; सच्ची भक्ति से, भ्रम को त्यागकर, भक्ति से ही शिव फल देते हैं।

श्लोक 45 (shiva.vidyeshvara.20.45)

इत्यपि प्रोक्तमादृत्य वैदिकं क्रमपूजनम् । प्रोच्यतेऽन्यविधिः सम्यक्साधारणतया द्विजाः ॥ 20.45 ॥

ityapi proktamādṛtya vaidikaṁ kramapūjanam procyate’nyavidhiḥ samyaksādhāraṇatayā dvijāḥ

इस प्रकार आदरपूर्वक वैदिक क्रमिक पूजा का वर्णन किया गया; अब हे द्विजो, एक अन्य सामान्य विधि भी बताई जाती है।

श्लोक 46 (shiva.vidyeshvara.20.46)

पूजा पार्थिवलिङ्गस्य सम्प्रोक्ता शिवनामभिः । तां शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायिनीम् ॥ 20.46 ॥

pūjā pārthivaliṅgasya samproktā śivanāmabhiḥ tāṁ śaṛṇudhvaṁ muniśreṣṭhāḥ sarvakāmapradāyinīm

शिव के नामों सहित पार्थिव लिंग की पूजा भी बताई गई है; हे मुनिश्रेष्ठो, समस्त कामनाएँ पूर्ण करने वाली उस विधि को सुनिए।

श्लोक 47 (shiva.vidyeshvara.20.47)

हरो महेश्वरः शम्भुः शूलपाणिः पिनाकधृक् । शिवः पशुपतिश्चैव महादेव इति क्रमात् ॥ 20.47 ॥

haro maheśvaraḥ śambhuḥ śūlapāṇiḥ pinākadhṛk śivaḥ paśupatiścaiva mahādeva iti kramāt

हर, महेश्वर, शम्भु, शूलपाणि, पिनाकधारी, शिव, पशुपति और महादेव — इसी क्रम में इन नामों का प्रयोग हो।

श्लोक 48 (shiva.vidyeshvara.20.48)

मृदाहरणसङ्घट्टप्रतिष्ठाह्वानमेव च । स्नपनं पूजनं चैव क्षमस्वेति विसर्जनम् ॥ 20.48 ॥

mṛdāharaṇasaṅghaṭṭapratiṣṭhāhvānameva ca snapanaṁ pūjanaṁ caiva kṣamasveti visarjanam

मिट्टी एकत्र करना, उसे सानना, प्रतिष्ठा, आवाहन, स्नान, पूजा, और फिर 'क्षमस्व' कहते हुए विसर्जन —

श्लोक 49 (shiva.vidyeshvara.20.49)

ऊँकारादिचतुर्थ्यन्तैर्नमोऽन्तैर्नामभिः क्रमात् । कर्तव्याश्च क्रियाः सर्वा भक्त्या परमया मुदा ॥ 20.49 ॥

ū~kārādicaturthyantairnamo’ntairnāmabhiḥ kramāt kartavyāśca kriyāḥ sarvā bhaktyā paramayā mudā

'ऊ'कार से आरम्भ, चतुर्थी विभक्ति में, 'नमः' पर समाप्त होने वाले नामों से क्रमशः, अत्यन्त भक्ति और आनन्द के साथ ये सारी क्रियाएँ करनी चाहिए।

श्लोक 50 (shiva.vidyeshvara.20.50)

कृत्वा न्यासविधिं सम्यक् षडङ्गं करयोस्तथा । षडक्षरेण मन्त्रेण ततो ध्यानं समाचरेत् ॥ 20.50 ॥

kṛtvā nyāsavidhiṁ samyak ṣaḍaṅgaṁ karayostathā ṣaḍakṣareṇa mantreṇa tato dhyānaṁ samācaret

हाथों पर भलीभाँति षडंग-न्यास करके, षडक्षर मन्त्र (ॐ नमः शिवाय) से फिर ध्यान करे।

श्लोक 51 (shiva.vidyeshvara.20.51)

कैलासपीठासनमध्यसंस्थं भक्तैः सनन्दादिभिरर्च्यमानम् । भक्तार्तिदावानलमप्रमेयं ध्यायेदुमालिङ्गितविश्वभूषणम् ॥ 20.51 ॥

kailāsapīṭhāsanamadhyasaṁsthaṁ bhaktaiḥ sanandādibhirarcyamānam bhaktārtidāvānalamaprameyaṁ dhyāyedumāliṅgitaviśvabhūṣaṇam

कैलास-पीठ के आसन के मध्य विराजमान, सनन्द आदि भक्तों द्वारा पूजित, भक्तों की पीड़ा के लिए दावानल के समान, अपरिमेय, उमा से आलिंगित, विश्व से विभूषित उन शिव का ध्यान करे।

श्लोक 52 (shiva.vidyeshvara.20.52)

ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानम् विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पञ्चवक्त्रं त्रिनेत्रम् ॥ 20.52 ॥

dhyāyennityaṁ maheśaṁ rajatagirinibhaṁ cārucandrāvataṁsaṁ ratnākalpojjvalāṅgaṁ paraśumṛgavarābhītihastaṁ prasannam padmāsīnaṁ samantātstutamamaragaṇairvyāghrakṛttiṁ vasānam viśvādyaṁ viśvabījaṁ nikhilabhayaharaṁ pañcavaktraṁ trinetram

रजत-गिरि के समान, सुन्दर चन्द्रमा को शिरोभूषण बनाए हुए, रत्नाभूषणों से देदीप्यमान अंगों वाले, परशु और श्रेष्ठ मृग धारण किए हुए, अभय-मुद्रा में हाथ रखे, प्रसन्न, पद्मासन में विराजमान, चारों ओर अमरगणों द्वारा स्तुत, व्याघ्रचर्म धारण किए हुए, विश्व के आदि, विश्व के बीज, समस्त भय के हरने वाले, पञ्चमुख और त्रिनेत्र महेश का सदा ध्यान करे।

श्लोक 53 (shiva.vidyeshvara.20.53)

इति ध्यात्वा च सम्पूज्य पार्थिवं लिङ्गमुत्तमम् । जपेत्पञ्चाक्षरं मन्त्रं गुरुदत्तं यथाविधि ॥ 20.53 ॥

iti dhyātvā ca sampūjya pārthivaṁ liṅgamuttamam japetpañcākṣaraṁ mantraṁ gurudattaṁ yathāvidhi

इस प्रकार ध्यान करके और उत्तम पार्थिव लिंग की पूजा करके, गुरु द्वारा दिए गए पञ्चाक्षर मन्त्र का विधिपूर्वक जप करे।

श्लोक 54 (shiva.vidyeshvara.20.54)

स्तुतिभिश्चैव देवेशं स्तुवीत प्रणमन्सुधीः । नानाभिधाभिर्विप्रेन्द्राः पठेद् वै शतरुद्रियम् ॥ 20.54 ॥

stutibhiścaiva deveśaṁ stuvīta praṇamansudhīḥ nānābhidhābhirviprendrāḥ paṭhed vai śatarudriyam

फिर स्तुतियों से देवाधिदेव की स्तुति करते हुए, बुद्धिमान प्रणाम करे; ब्राह्मणश्रेष्ठ विभिन्न नामों सहित शतरुद्रिय का पाठ करे।

श्लोक 55 (shiva.vidyeshvara.20.55)

ततः साक्षतपुष्पाणि गृहीत्वाञ्जलिना मुदा । प्रार्थयेच्छङ्करं भक्त्या मन्त्रैरेभिः सुभक्तितः ॥ 20.55 ॥

tataḥ sākṣatapuṣpāṇi gṛhītvāñjalinā mudā prārthayecchaṅkaraṁ bhaktyā mantrairebhiḥ subhaktitaḥ

फिर अक्षत और पुष्प हाथों में लेकर, प्रसन्नतापूर्वक इन मन्त्रों से भक्तिपूर्वक शंकर से प्रार्थना करे।

श्लोक 56 (shiva.vidyeshvara.20.56)

तावकस्त्वद्गुणप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा भूतनाथ प्रसीद मे ॥ 20.56 ॥

tāvakastvadguṇaprāṇastvaccitto’haṁ sadā mṛḍa kṛpānidhe iti jñātvā bhūtanātha prasīda me

'हे मृड, मैं आपका ही हूँ, आपके गुण ही मेरे प्राण हैं, मेरा चित्त सदा आपमें है — हे भूतनाथ, आपको करुणा-निधि जानकर मुझ पर प्रसन्न होइए।'

श्लोक 57 (shiva.vidyeshvara.20.57)

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शङ्कर ॥ 20.57 ॥

ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṁ mayā kṛtaṁ tadastu saphalaṁ kṛpayā tava śaṅkara

'अज्ञान से हो या ज्ञान से, मैंने जो भी जप-पूजा आदि किया है, हे शंकर, वह आपकी कृपा से सफल हो।'

श्लोक 58 (shiva.vidyeshvara.20.58)

अहं पापी महानद्य पावनश्च भवान्महान् । इति विज्ञाय गौरीश यदिच्छसि तथा कुरु ॥ 20.58 ॥

ahaṁ pāpī mahānadya pāvanaśca bhavānmahān iti vijñāya gaurīśa yadicchasi tathā kuru

'मैं पापी हूँ, और यह अवसर महान है, और आप, हे महान, पवित्र करने वाले हैं — यह जानकर, हे गौरीश, जैसी आपकी इच्छा हो वैसा ही कीजिए।'

श्लोक 59 (shiva.vidyeshvara.20.59)

वेदैः पुराणैः सिद्धान्तैरृषिभिर्विविधैरपि । न ज्ञातोऽसि महादेव कुतोऽहं त्वां सदाशिव ॥ 20.59 ॥

vedaiḥ purāṇaiḥ siddhāntairṛṣibhirvividhairapi na jñāto’si mahādeva kuto’haṁ tvāṁ sadāśiva

'वेदों से, पुराणों से, सिद्धान्तों से, तथा विविध ऋषियों से भी, हे महादेव, आप नहीं जाने जा सके — तो हे सदाशिव, मैं आपको कैसे जान सकता हूँ?'

श्लोक 60 (shiva.vidyeshvara.20.60)

यथा तथा त्वदीयोऽस्मि सर्वभावैर्महेश्वर । रक्षणीयस्त्वयाहं वै प्रसीद परमेश्वर ॥ 20.60 ॥

yathā tathā tvadīyo’smi sarvabhāvairmaheśvara rakṣaṇīyastvayāhaṁ vai prasīda parameśvara

'फिर भी, हे महेश्वर, मैं अपने सम्पूर्ण भाव से आपका ही हूँ — मेरी रक्षा आपको ही करनी है, हे परमेश्वर, मुझ पर प्रसन्न होइए।'

श्लोक 61 (shiva.vidyeshvara.20.61)

इत्येवं चाक्षतान्पुष्पाण्यारोप्य च शिवोपरि । प्रणमेद्भक्तितः शम्भुं साष्टाङ्गं विधिवन्मुने ॥ 20.61 ॥

ityevaṁ cākṣatānpuṣpāṇyāropya ca śivopari praṇamedbhaktitaḥ śambhuṁ sāṣṭāṅgaṁ vidhivanmune

इस प्रकार अक्षत और पुष्प शिव पर चढ़ाकर, हे मुने, विधिपूर्वक भक्तिपूर्वक शम्भु को साष्टांग प्रणाम करे।

श्लोक 62 (shiva.vidyeshvara.20.62)

ततः प्रदक्षिणां कुर्याद्यथोक्तविधिना सुधीः । पुनः स्तुवीत देवेशं स्तुतिभिः श्रद्धयान्वितः ॥ 20.62 ॥

tataḥ pradakṣiṇāṁ kuryādyathoktavidhinā sudhīḥ punaḥ stuvīta deveśaṁ stutibhiḥ śraddhayānvitaḥ

फिर बुद्धिमान विधिपूर्वक प्रदक्षिणा करे; फिर श्रद्धायुक्त होकर स्तुतियों से देवाधिदेव की पुनः स्तुति करे।

श्लोक 63 (shiva.vidyeshvara.20.63)

ततो गलरवं कृत्वा प्रणमेच्छुचिनम्रधीः । कुर्याद्विज्ञप्तिमादृत्य विसर्जनमथाचरेत् ॥ 20.63 ॥

tato galaravaṁ kṛtvā praṇamecchucinamradhīḥ kuryādvijñaptimādṛtya visarjanamathācaret

फिर कण्ठ से मृदु ध्वनि करते हुए, शुद्ध और विनम्र चित्त से प्रणाम करे; आदरपूर्वक अपनी प्रार्थना निवेदन करके फिर विसर्जन करे।

श्लोक 64 (shiva.vidyeshvara.20.64)

इत्युक्ता मुनिशार्दूलाः पार्थिवार्चा विधानतः । भुक्तिदा मुक्तिदा चैव शिवभक्तिविवर्धिनी ॥ 20.64 ॥

ityuktā muniśārdūlāḥ pārthivārcā vidhānataḥ bhuktidā muktidā caiva śivabhaktivivardhinī

हे मुनिश्रेष्ठो, इस प्रकार विधिपूर्वक पार्थिव-पूजन का वर्णन किया गया, जो भोग और मोक्ष दोनों देने वाला तथा शिव-भक्ति को बढ़ाने वाला है।

श्लोक 65 (shiva.vidyeshvara.20.65)

इत्यध्यायं सुचित्तेन यः पठेच्छृणुयादपि । सर्वपापविशुद्धात्मा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ 20.65 ॥

ityadhyāyaṁ sucittena yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi sarvapāpaviśuddhātmā sarvānkāmānavāpnuyāt

जो इस अध्याय को शुद्ध चित्त से पढ़ता है अथवा सुनता भी है, उसकी आत्मा समस्त पापों से विशुद्ध होकर वह समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है।

श्लोक 66 (shiva.vidyeshvara.20.66)

आयुरारोग्यदं चैव यशस्यं स्वर्ग्यमेव च । पुत्रपौत्रादिसुखदमाख्यानमिदमुत्तमम् ॥ 20.66 ॥

āyurārogyadaṁ caiva yaśasyaṁ svargyameva ca putrapautrādisukhadamākhyānamidamuttamam

यह वर्णन आयु और आरोग्य देने वाला, यश और स्वर्ग देने वाला, तथा पुत्र-पौत्र आदि से सुख देने वाला है — यह अत्यन्त उत्तम आख्यान है।

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21