रुद्र संहिता · अध्याय 135
गणेश-देह में गजमुख-योजन एवं जीवनदान वर्णन
श्लोक 1 (shiva.rudra.135.1)
नारद उवाच ब्रह्मन् वद महाप्राज्ञ तद् वृत्तान्तेऽखिले श्रुते । किमकार्षीन्महादेवी श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
nārada uvāca brahman vada mahāprājña tad vṛttānte'khile śrute kimakārṣīnmahādevī śrotumicchāmi tattvataḥ
नारद ने कहा — हे महाप्राज्ञ ब्रह्मन्! वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनकर, अब बताइए महादेवी ने क्या किया — मैं तत्त्वतः सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 2 (shiva.rudra.135.2)
ब्रह्मोवाच श्रूयतां मुनिशार्दूल कथयाम्यद्य तद्ध्रुवम् । चरितं जगदम्बाया यज्जातं तदनन्तरम्
brahmovāca śrūyatāṁ muniśārdūla kathayāmyadya taddhruvam caritaṁ jagadambāyā yajjātaṁ tadanantaram
ब्रह्मा जी ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! सुनिए, अब मैं निश्चयपूर्वक जगदम्बा का वह चरित्र कहता हूँ जो उसके पश्चात् घटित हुआ।
श्लोक 3 (shiva.rudra.135.3)
मृदङ्गान्पटहांश्चैव गणाश्चावादयंस्तथा । महोत्सवं तदा चक्रुर्हते तस्मिन्गणाधिपे
mṛdaṅgānpaṭahāṁścaiva gaṇāścāvādayaṁstathā mahotsavaṁ tadā cakrurhate tasmingaṇādhipe
गणों ने मृदंग और नगाड़े बजाए और उस गणाधिप के मारे जाने पर महान् उत्सव मनाया।
श्लोक 4 (shiva.rudra.135.4)
शिवोऽपि तच्छिरश्छित्वा यावद्दुःखमुपाददे । तावच्च गिरिजा देवी चुक्रोधाति मुनीश्वर
śivo'pi tacchiraśchitvā yāvadduḥkhamupādade tāvacca girijā devī cukrodhāti munīśvara
हे मुनीश्वर! शिव अपने द्वारा उसका सिर काटे जाने पर जैसे ही दुःखी होने लगे, उसी क्षण गिरिजा देवी अत्यंत क्रुद्ध हो उठीं।
श्लोक 5 (shiva.rudra.135.5)
किं करोमि क्व गच्छामि हाहा दुःखमुपागतम् । कथं दुःखं विनश्येतास्याऽतिदुःखं ममाधुना
kiṁ karomi kva gacchāmi hāhā duḥkhamupāgatam kathaṁ duḥkhaṁ vinaśyetāsyā'tiduḥkhaṁ mamādhunā
'मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? हाय! मुझ पर दुःख आ पड़ा है — मेरा यह अत्यंत दुःख अब कैसे नष्ट हो?'
श्लोक 6 (shiva.rudra.135.6)
मत्सुतो नाशितश्चाद्य देवैः सर्वैर्गणैस्तथा । सर्वांस्तान्नाशयिष्यामि प्रलयं वा करोम्यहम्
matsuto nāśitaścādya devaiḥ sarvairgaṇaistathā sarvāṁstānnāśayiṣyāmi pralayaṁ vā karomyaham
'आज मेरे पुत्र को समस्त देवों और गणों ने मिलकर नष्ट कर दिया है; मैं उन सबको नष्ट कर दूँगी, अथवा प्रलय ही कर डालूँगी!'
श्लोक 7 (shiva.rudra.135.7)
इत्येवं दुःखिता सा च शक्तीः शतसहस्रशः । निर्ममे तत्क्षणं क्रुद्धा सर्वलोकमहेश्वरी
ityevaṁ duḥkhitā sā ca śaktīḥ śatasahasraśaḥ nirmame tatkṣaṇaṁ kruddhā sarvalokamaheśvarī
इस प्रकार दुःखित होकर सर्वलोकमहेश्वरी देवी ने क्रुद्ध हो उसी क्षण लाखों शक्तियों को उत्पन्न कर दिया।
श्लोक 8 (shiva.rudra.135.8)
निर्मितास्ता नमस्कृत्य जगदम्बां शिवां तदा । जाज्वल्यमाना ह्यवदन्मातरादिश्यतामिति
nirmitāstā namaskṛtya jagadambāṁ śivāṁ tadā jājvalyamānā hyavadanmātarādiśyatāmiti
उन उत्पन्न शक्तियों ने जगदम्बा शिवा को नमस्कार कर, स्वयं प्रज्वलित होते हुए कहा — 'हे माता! आज्ञा दीजिए।'
श्लोक 9 (shiva.rudra.135.9)
तच्छुत्वा शम्भुशक्तिः सा प्रकृतिः क्रोधतत्परा । प्रत्युवाच तु ताः सर्वा महामाया मुनीश्वर
tacchutvā śambhuśaktiḥ sā prakṛtiḥ krodhatatparā pratyuvāca tu tāḥ sarvā mahāmāyā munīśvara
हे मुनीश्वर! यह सुनकर शम्भु की शक्ति, वह प्रकृति, क्रोध में तत्पर महामाया, उन सबको उत्तर देने लगीं।
श्लोक 10 (shiva.rudra.135.10)
देव्युवाच हे शक्तयोऽधुना देव्यो युष्माभिर्मन्निदेशतः । प्रलयश्चात्र कर्त्तव्यो नात्र कार्या विचारणा
devyuvāca he śaktayo'dhunā devyo yuṣmābhirmannideśataḥ pralayaścātra karttavyo nātra kāryā vicāraṇā
देवी ने कहा — 'हे शक्तियो, हे देवियो! अब मेरी आज्ञा से तुम्हें यहाँ संहार करना है — इसमें कोई विचार नहीं करना।'
श्लोक 11 (shiva.rudra.135.11)
देवांश्चैव ऋषींश्चैव यक्षराक्षसकांस्तथा । अस्मदीयान्परांश्चैव सख्यो भक्षत वै हठात्
devāṁścaiva ṛṣīṁścaiva yakṣarākṣasakāṁstathā asmadīyānparāṁścaiva sakhyo bhakṣata vai haṭhāt
'हे सखियो! देवों, ऋषियों, यक्षों और राक्षसों को — चाहे वे अपने हों या पराए — बलपूर्वक भक्षण कर डालो।'
श्लोक 12 (shiva.rudra.135.12)
ब्रह्मोवाच तदाज्ञप्ताश्च ताः सर्वाः शक्तयः क्रोधतत्पराः । देवादीनां च सर्वेषां संहारं कर्तुमुद्यताः
brahmovāca tadājñaptāśca tāḥ sarvāḥ śaktayaḥ krodhatatparāḥ devādīnāṁ ca sarveṣāṁ saṁhāraṁ kartumudyatāḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — इस प्रकार आज्ञा पाकर क्रोध में तत्पर वे सभी शक्तियाँ देवादि समस्त प्राणियों के संहार हेतु उद्यत हो गईं।
श्लोक 13 (shiva.rudra.135.13)
यथा च तृणसंहारमनलः कुरुते तथा । एवं ताः शक्तयः सर्वाः संहारं कर्तुमुद्यताः
yathā ca tṛṇasaṁhāramanalaḥ kurute tathā evaṁ tāḥ śaktayaḥ sarvāḥ saṁhāraṁ kartumudyatāḥ
जिस प्रकार अग्नि तृण-समूह को भस्म कर देती है, उसी प्रकार वे सभी शक्तियाँ संहार करने को तत्पर हो गईं।
श्लोक 14 (shiva.rudra.135.14)
गणपो वाथ विष्णुर्वा ब्रह्मा वा शङ्करस्तथा । इन्द्रो वा यक्षराजो वा स्कन्दो वा सूर्य एव वा
gaṇapo vātha viṣṇurvā brahmā vā śaṅkarastathā indro vā yakṣarājo vā skando vā sūrya eva vā
गणप हों या विष्णु, ब्रह्मा हों या शंकर, इन्द्र हों या यक्षराज, स्कन्द हों अथवा स्वयं सूर्य—
श्लोक 15 (shiva.rudra.135.15)
सर्वेषां चैव संहारं कुर्वन्ति स्म निरन्तरम् । यत्र यत्र तु दृश्येत तत्र तत्रापि शक्तयः
sarveṣāṁ caiva saṁhāraṁ kurvanti sma nirantaram yatra yatra tu dṛśyeta tatra tatrāpi śaktayaḥ
—इन सबका वे निरन्तर संहार करने लगीं; जहाँ-जहाँ भी कोई दिखाई देता, वहाँ-वहाँ ही शक्तियाँ भी प्रकट हो जातीं।
श्लोक 16 (shiva.rudra.135.16)
कराली कुब्जका खञ्जा लम्बशीर्षा ह्यनेकशः । हस्ते धृत्वा तु देवांश्च मुखे चैवाक्षिपंस्तदा
karālī kubjakā khañjā lambaśīrṣā hyanekaśaḥ haste dhṛtvā tu devāṁśca mukhe caivākṣipaṁstadā
भयंकर, कुबड़ी, लंगड़ी, लटकते सिर वाली — अनेक रूपों में — वे देवताओं को हाथों में पकड़कर अपने मुख में डालने लगीं।
श्लोक 17 (shiva.rudra.135.17)
तं संहारं तदा दृष्ट्वा हरो ब्रह्मा तथा हरिः । इन्द्रादयोऽखिला देवा गणाश्च ऋषयस्तथा
taṁ saṁhāraṁ tadā dṛṣṭvā haro brahmā tathā hariḥ indrādayo'khilā devā gaṇāśca ṛṣayastathā
उस संहार को देखकर हर, ब्रह्मा और हरि, इन्द्र आदि समस्त देवगण, गण तथा ऋषिगण—
श्लोक 18 (shiva.rudra.135.18)
किं करिष्यति सा देवी संहारं वाप्यकालतः । इति संशयमापन्ना जीवनाशा हताऽभवत्
kiṁ kariṣyati sā devī saṁhāraṁ vāpyakālataḥ iti saṁśayamāpannā jīvanāśā hatā'bhavat
—संशय में पड़ गए कि वह देवी अब और क्या करेंगी, कहीं असमय संहार तो नहीं होगा — और जीवन की आशा खोकर व्याकुल हो उठे।
श्लोक 19 (shiva.rudra.135.19)
सर्वे च मिलिताश्चेमे किं कर्त्तव्यं विचिन्त्यताम् । एवं विचारयन्तस्ते तूर्णमूचुः परस्परम्
sarve ca militāśceme kiṁ karttavyaṁ vicintyatām evaṁ vicārayantaste tūrṇamūcuḥ parasparam
वे सभी मिलकर कहने लगे — 'अब क्या करना चाहिए, यह विचार करो' — इस प्रकार विचार करते हुए वे शीघ्र ही परस्पर बोले।
श्लोक 20 (shiva.rudra.135.20)
यदा च गिरिजा देवी प्रसन्ना हि भवेदिह । तदा चैव भवेत्स्वास्थ्यं नान्यथा कोटि यत्नतः
yadā ca girijā devī prasannā hi bhavediha tadā caiva bhavetsvāsthyaṁ nānyathā koṭi yatnataḥ
'जब गिरिजा देवी सचमुच प्रसन्न होंगी, तभी यहाँ शान्ति होगी — अन्यथा करोड़ों प्रयत्नों से भी नहीं।'
श्लोक 21 (shiva.rudra.135.21)
शिवोऽपि दुःखमापन्नो लौकिकीं गतिमाश्रितः । मोहयन्सकलांस्तत्र नानालीलाविशारदः
śivo'pi duḥkhamāpanno laukikīṁ gatimāśritaḥ mohayansakalāṁstatra nānālīlāviśāradaḥ
शिव भी दुःखी होकर, लौकिक व्यवहार का सहारा लेते हुए, नाना लीलाओं में निपुण होकर वहाँ सबको सांत्वना देने लगे।
श्लोक 22 (shiva.rudra.135.22)
सर्वेषां चैव देवानां कटिर्भग्ना यदा तदा । शिवा क्रोधमयी साक्षाद् गन्तुं न पुर उत्सहेत्
sarveṣāṁ caiva devānāṁ kaṭirbhagnā yadā tadā śivā krodhamayī sākṣād gantuṁ na pura utsahet
जब समस्त देवताओं का साहस भी टूट गया, तब अत्यंत क्रोधमयी साक्षात् शिवा के समक्ष जाने का भी किसी को साहस न हुआ।
श्लोक 23 (shiva.rudra.135.23)
स्वीयो वा परकीयो वा देवो वा दानवोऽपि वा । गणो वापि च दिक्पालो यक्षो वा किन्नरो मुनिः
svīyo vā parakīyo vā devo vā dānavo'pi vā gaṇo vāpi ca dikpālo yakṣo vā kinnaro muniḥ
चाहे वह अपना हो या पराया, देव हो या दानव, गण हो अथवा दिक्पाल, यक्ष हो या किन्नर अथवा मुनि—
श्लोक 24 (shiva.rudra.135.24)
विष्णुर्वापि तथा ब्रह्मा शङ्करश्च तथा प्रभुः । न कश्चिद्गिरिजाग्रे च स्थातुं शक्तोऽभवन्मुने
viṣṇurvāpi tathā brahmā śaṅkaraśca tathā prabhuḥ na kaścidgirijāgre ca sthātuṁ śakto'bhavanmune
—हे मुनि! विष्णु हों, ब्रह्मा हों अथवा स्वयं प्रभु शंकर ही क्यों न हों, कोई भी गिरिजा के समक्ष खड़ा होने में समर्थ न हुआ।
श्लोक 25 (shiva.rudra.135.25)
जाज्वल्यमानं तत्तेजःसर्वतो दाहि तेऽखिलाः । दृष्ट्वा भीततरा आसन् सर्वे दूरतरं स्थिताः
jājvalyamānaṁ tattejaḥsarvato dāhi te'khilāḥ dṛṣṭvā bhītatarā āsan sarve dūrataraṁ sthitāḥ
उनके चारों ओर जलते हुए उस प्रचण्ड तेज को देखकर सब अत्यंत भयभीत हो दूर जा खड़े हुए।
श्लोक 26 (shiva.rudra.135.26)
एतस्मिन्समये तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । आगतस्त्वं मुने देवगणानां सुखहेतवे
etasminsamaye tatra nārado divyadarśanaḥ āgatastvaṁ mune devagaṇānāṁ sukhahetave
उसी समय, हे दिव्यदर्शी मुने! तुम, नारद, देवगणों के कल्याण हेतु वहाँ आ पहुँचे।
श्लोक 27 (shiva.rudra.135.27)
ब्रह्माणं मां भवं विष्णुं शङ्करं च प्रणम्य सः । समागत्य मिलित्वोचे विचार्य कार्यमेव वा
brahmāṇaṁ māṁ bhavaṁ viṣṇuṁ śaṅkaraṁ ca praṇamya saḥ samāgatya militvoce vicārya kāryameva vā
उसने ब्रह्मा, भव, विष्णु और शंकर को प्रणाम कर, समीप आकर तथा (देवों से) मिलकर, कर्तव्य पर विचार करके कहा।
श्लोक 28 (shiva.rudra.135.28)
सर्वे सम्मन्त्रयाञ्चक्रुस्त्वया देवा महात्मना । दुःखशान्तिः कथं स्याद्वै समूचुस्तत एव ते
sarve sammantrayāñcakrustvayā devā mahātmanā duḥkhaśāntiḥ kathaṁ syādvai samūcustata eva te
हे महात्मन्! समस्त देवों ने तुम्हारे साथ परामर्श किया — 'इस दुःख की शान्ति कैसे हो?' — यही वे आपस में कहने लगे।
श्लोक 29 (shiva.rudra.135.29)
यावच्च गिरिजा देवी कृपां नैव करिष्यति । तावन्नैव सुखं स्याद्वै नात्र कार्या विचारणा
yāvacca girijā devī kṛpāṁ naiva kariṣyati tāvannaiva sukhaṁ syādvai nātra kāryā vicāraṇā
'जब तक गिरिजा देवी कृपा नहीं करेंगी, तब तक सुख नहीं होगा — इसमें कोई विचार करने की आवश्यकता नहीं।'
श्लोक 30 (shiva.rudra.135.30)
ऋषयो हि त्वदाद्याश्च गतास्ते वै शिवान्तिकम् । सर्वे प्रसादयामासुः क्रोधशान्त्यै तदा शिवाम्
ṛṣayo hi tvadādyāśca gatāste vai śivāntikam sarve prasādayāmāsuḥ krodhaśāntyai tadā śivām
तब तुम्हारे सहित सभी ऋषि शिवा के समीप गए, और सबने उनके क्रोध की शान्ति हेतु देवी को प्रसन्न करने का प्रयत्न किया।
श्लोक 31 (shiva.rudra.135.31)
पुनः पुनः प्रणेमुश्च स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । सर्वे प्रसादयन्प्रीत्या प्रोचुर्देवगणाज्ञया
punaḥ punaḥ praṇemuśca stutvā stotrairanekaśaḥ sarve prasādayanprītyā procurdevagaṇājñayā
उन्होंने बार-बार प्रणाम किया, अनेक स्तोत्रों से स्तुति की, और भक्तिपूर्वक प्रसन्न करते हुए देवगणों की प्रेरणा से बोले।
श्लोक 32 (shiva.rudra.135.32)
सुरर्षय ऊचुः । जगदम्ब नमस्तुभ्यं शिवायै ते नमोऽस्तु ते । चण्डिकायै नमस्तुभ्यं कल्याण्यै च नमोऽस्तु ते
surarṣaya ūcuḥ jagadamba namastubhyaṁ śivāyai te namo'stu te caṇḍikāyai namastubhyaṁ kalyāṇyai ca namo'stu te
देवर्षियों ने कहा — 'हे जगदम्बा! तुम्हें नमस्कार है। हे शिवा! तुम्हें नमस्कार हो। हे चण्डिका! तुम्हें नमस्कार है, हे कल्याणी! तुम्हें नमस्कार हो।'
श्लोक 33 (shiva.rudra.135.33)
आदिशक्तिस्त्वमेवाम्ब सर्वसृष्टिकरी सदा । त्वमेव पालिनी शक्तिस्त्वमेव प्रलयङ्करी
ādiśaktistvamevāmba sarvasṛṣṭikarī sadā tvameva pālinī śaktistvameva pralayaṅkarī
'हे माता! तुम ही सदा सर्वसृष्टिकारिणी आदिशक्ति हो, तुम ही पालनकारिणी शक्ति हो, और तुम ही प्रलयंकारिणी हो।'
श्लोक 34 (shiva.rudra.135.34)
प्रसन्ना भव देवेशि शान्तिं कुरु नमोऽस्तु ते । सर्वं हि विकलं देवि त्रिजगत्तव कोपतः
prasannā bhava deveśi śāntiṁ kuru namo'stu te sarvaṁ hi vikalaṁ devi trijagattava kopataḥ
'हे देवेशि! प्रसन्न होओ, शान्ति करो, तुम्हें नमस्कार है। हे देवि! तुम्हारे कोप से समस्त त्रिलोक विकल हो गया है।'
श्लोक 35 (shiva.rudra.135.35)
ब्रह्मोवाच एवं स्तुता परा देवी ऋषिभिश्च त्वदादिभिः । क्रुद्धदृष्ट्या तदा तांश्च किञ्चिन्नोवाच सा शिवा
brahmovāca evaṁ stutā parā devī ṛṣibhiśca tvadādibhiḥ kruddhadṛṣṭyā tadā tāṁśca kiñcinnovāca sā śivā
ब्रह्मा जी ने कहा — तुम्हारे सहित ऋषियों द्वारा इस प्रकार स्तुति किए जाने पर भी, वह परा देवी शिवा उन्हें क्रुद्ध दृष्टि से देखती हुई कुछ न बोलीं।
श्लोक 36 (shiva.rudra.135.36)
तदा च ऋषयः सर्वे नत्वा तच्चरणाम्बुजम् । पुनरूचुश्शिवां भक्त्या कृताञ्जलिपुटाः शनैः
tadā ca ṛṣayaḥ sarve natvā taccaraṇāmbujam punarūcuśśivāṁ bhaktyā kṛtāñjalipuṭāḥ śanaiḥ
तब सभी ऋषि उनके चरण-कमलों में प्रणाम कर, हाथ जोड़े हुए, पुनः भक्तिपूर्वक धीरे-धीरे शिवा से कहने लगे।
श्लोक 37 (shiva.rudra.135.37)
क्षम्यतां क्षम्यतां देवि संहारो जायतेऽधुना । तव स्वामी स्थितश्चात्र पश्य पश्य तमम्बिके
kṣamyatāṁ kṣamyatāṁ devi saṁhāro jāyate'dhunā tava svāmī sthitaścātra paśya paśya tamambike
'हे देवि! क्षमा करो, क्षमा करो! यह संहार अभी हो रहा है — देखो, देखो हे अम्बिके, तुम्हारे स्वामी यहीं खड़े हैं।'
श्लोक 38 (shiva.rudra.135.38)
वयं के च इमे देवा विष्णुब्रह्मादयस्तथा । प्रजाश्च भवदीयाश्च कृताञ्जलिपुटाः स्थिताः
vayaṁ ke ca ime devā viṣṇubrahmādayastathā prajāśca bhavadīyāśca kṛtāñjalipuṭāḥ sthitāḥ
'हम कौन हैं, और ये विष्णु-ब्रह्मा आदि देव ही क्या हैं? हम तो तुम्हारी ही सन्तान हैं, हाथ जोड़े यहाँ खड़े हैं।'
श्लोक 39 (shiva.rudra.135.39)
क्षन्तव्यश्चापराधो वै सर्वेषां परमेश्वरि । सर्वे हि विकलाश्चाद्य शान्तिं तेषां शिवे कुरु
kṣantavyaścāparādho vai sarveṣāṁ parameśvari sarve hi vikalāścādya śāntiṁ teṣāṁ śive kuru
'हे परमेश्वरि! हम सबका अपराध क्षमा किया जाए; आज सब व्याकुल हैं, हे शिवे! उन्हें शान्ति प्रदान करो।'
श्लोक 40 (shiva.rudra.135.40)
ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा ऋषयःसर्वे सुदीनतरमाकुलाः । सन्तस्थिरे चण्डिकाग्रे कृताञ्जलिपुटास्तदा
brahmovāca ityuktvā ṛṣayaḥsarve sudīnataramākulāḥ santasthire caṇḍikāgre kṛtāñjalipuṭāstadā
ब्रह्मा जी ने कहा — ऐसा कहकर सभी ऋषि अत्यंत दीन और व्याकुल होकर हाथ जोड़े चण्डिका के समक्ष खड़े हो गए।
श्लोक 41 (shiva.rudra.135.41)
एवं श्रुत्वा वचस्तेषां प्रसन्ना चण्डिकाऽभवत् । प्रत्युवाच ऋषींस्तान्वै करुणाविष्टमानसा
evaṁ śrutvā vacasteṣāṁ prasannā caṇḍikā'bhavat pratyuvāca ṛṣīṁstānvai karuṇāviṣṭamānasā
उनके इन वचनों को सुनकर चण्डिका प्रसन्न हो गईं, और करुणा से भरे मन से उन ऋषियों को उत्तर देने लगीं।
श्लोक 42 (shiva.rudra.135.42)
देव्युवाच मत्पुत्रो यदि जीवेत तदा संहरणं न हि । यथा हि भवतां मध्ये पूज्योऽयं च भविष्यति
devyuvāca matputro yadi jīveta tadā saṁharaṇaṁ na hi yathā hi bhavatāṁ madhye pūjyo'yaṁ ca bhaviṣyati
देवी ने कहा — 'यदि मेरा पुत्र जीवित हो जाए, तो संहार नहीं होगा — बशर्ते वह तुम सबके मध्य पूज्य बने।'
श्लोक 43 (shiva.rudra.135.43)
सर्वाध्यक्षो भवेदद्य यूयं कुरुत तद्यदि । तदा शान्तिर्भवेल्लोके नान्यथा सुखमाप्स्यथ
sarvādhyakṣo bhavedadya yūyaṁ kuruta tadyadi tadā śāntirbhavelloke nānyathā sukhamāpsyatha
'वह आज ही सबका अधिपति बने — यदि तुम ऐसा करो, तो लोक में शान्ति होगी; अन्यथा तुम्हें सुख नहीं मिलेगा।'
श्लोक 44 (shiva.rudra.135.44)
ब्रह्मोवाच इत्युक्तास्ते तदा सर्वे ऋषयो युष्मदादयः । तेभ्यो देवेभ्य आगत्य सर्वं वृत्तं न्यवेदयन्
brahmovāca ityuktāste tadā sarve ṛṣayo yuṣmadādayaḥ tebhyo devebhya āgatya sarvaṁ vṛttaṁ nyavedayan
ब्रह्मा जी ने कहा — ऐसा कहे जाने पर तुम्हारे सहित वे सभी ऋषि उन देवताओं के पास जाकर सारा वृत्तान्त सुनाने लगे।
श्लोक 45 (shiva.rudra.135.45)
ते च सर्वे तथा श्रुत्वा शङ्कराय न्यवेदयन् । नत्वा प्राञ्जलयो दीनाः शक्रप्रभृतयः सुराः
te ca sarve tathā śrutvā śaṅkarāya nyavedayan natvā prāñjalayo dīnāḥ śakraprabhṛtayaḥ surāḥ
यह सुनकर उन सबने शंकर को निवेदन किया; और इन्द्र आदि दीन देवगण हाथ जोड़कर प्रणाम करने लगे।
श्लोक 46 (shiva.rudra.135.46)
प्रोवाचेति सुराञ्छ्रुत्वा शिवश्चापि तथा पुनः । कर्त्तव्यं च तथा सर्वलोकस्वास्थ्यं भवेदिह
provāceti surāñchrutvā śivaścāpi tathā punaḥ karttavyaṁ ca tathā sarvalokasvāsthyaṁ bhavediha
देवों से यह सुनकर शिव ने पुनः कहा — 'यह अवश्य करना होगा, जिससे यहाँ समस्त लोकों का कल्याण हो सके।'
श्लोक 47 (shiva.rudra.135.47)
उत्तरस्यां पुनर्यात प्रथमं यो मिलेदिह । तच्छिरश्च समाहृत्य योजनीयं कलेवरे
uttarasyāṁ punaryāta prathamaṁ yo milediha tacchiraśca samāhṛtya yojanīyaṁ kalevare
'तुम पुनः उत्तर दिशा में जाओ; वहाँ जो भी प्रथम मिले, उसका सिर लाकर इस शरीर में जोड़ देना।'
श्लोक 48 (shiva.rudra.135.48)
ब्रह्मोवाच ततस्तैस्तत्कृतं सर्वं शिवाज्ञाप्रतिपालकैः । कलेवरं समानीय प्रक्षाल्य विधिवच्च तत्
brahmovāca tatastaistatkṛtaṁ sarvaṁ śivājñāpratipālakaiḥ kalevaraṁ samānīya prakṣālya vidhivacca tat
ब्रह्मा जी ने कहा — तब शिव की आज्ञा का पालन करने वाले उन सबने यह सब किया; शरीर को लाकर, उसे विधिपूर्वक धोकर—
श्लोक 49 (shiva.rudra.135.49)
पूजयित्वा पुनस्ते वै गताश्चोदङ्मुखास्तदा । प्रथमं मिलितस्तत्र हस्ती चाप्येकदन्तकः
pūjayitvā punaste vai gatāścodaṅmukhāstadā prathamaṁ militastatra hastī cāpyekadantakaḥ
—और उसकी पूजा करके वे उत्तराभिमुख होकर चले; वहाँ उन्हें सबसे पहले एकदन्त हाथी मिला।
श्लोक 50 (shiva.rudra.135.50)
तच्छिरश्च तदा नीत्वा तत्र तेऽयोजयन् ध्रुवम् । संयोज्य देवताःसर्वाः शिवं विष्णुं विधिं तदा
tacchiraśca tadā nītvā tatra te'yojayan dhruvam saṁyojya devatāḥsarvāḥ śivaṁ viṣṇuṁ vidhiṁ tadā
तब उसका सिर लाकर उन्होंने उसे वहाँ दृढ़तापूर्वक जोड़ दिया, समस्त देवताओं के साथ शिव, विष्णु और ब्रह्मा ने उसे संयोजित किया।
श्लोक 51 (shiva.rudra.135.51)
प्रणम्य वचनं प्रोचुर्भवदुक्तं कृतं च नः । अनन्तरं च तत्कार्यं भवताद्भवशेषितम्
praṇamya vacanaṁ procurbhavaduktaṁ kṛtaṁ ca naḥ anantaraṁ ca tatkāryaṁ bhavatādbhavaśeṣitam
प्रणाम कर वे बोले — 'आपने जो कहा था, वह हमने कर दिया; अब जो कार्य शेष है, वह आप ही पूर्ण करें।'
श्लोक 52 (shiva.rudra.135.52)
ततस्ते तु विरेजुश्च पार्षदाश्च सुराः सुखम् । अथ तद्वचनं श्रुत्वा शिवोक्तं पर्यपालयन्
tataste tu virejuśca pārṣadāśca surāḥ sukham atha tadvacanaṁ śrutvā śivoktaṁ paryapālayan
तब पार्षद और देवगण सुखपूर्वक शोभायमान हुए; और उस वचन को सुनकर शिव के कथनानुसार पालन करने लगे।
श्लोक 53 (shiva.rudra.135.53)
ऊचुस्ते च तदा तत्र ब्रह्मविष्णुसुरास्तथा । प्रणम्येशं शिवं देवं स्वप्रभुं गुणवर्जितम्
ūcuste ca tadā tatra brahmaviṣṇusurāstathā praṇamyeśaṁ śivaṁ devaṁ svaprabhuṁ guṇavarjitam
तब ब्रह्मा, विष्णु और देवगण, अपने स्वामी गुणातीत ईश्वर शिव को प्रणाम कर, वहाँ बोले।
श्लोक 54 (shiva.rudra.135.54)
यस्मात्त्वत्तेजसःसर्वे वयं जाता महात्मनः । त्वत्तेजस्तत्समायातु वेदमन्त्राभियोगतः
yasmāttvattejasaḥsarve vayaṁ jātā mahātmanaḥ tvattejastatsamāyātu vedamantrābhiyogataḥ
'हे महात्मन्! चूँकि हम सब आपके ही तेज से उत्पन्न हुए हैं, अतः वेद-मन्त्रों के प्रयोग से आपका वह तेज इस शरीर में समा जाए।'
श्लोक 55 (shiva.rudra.135.55)
इत्येवमभिमन्त्रेण मन्त्रितं जलमुत्तमम् । स्मृत्वा शिवं समेतास्ते चिक्षिपुस्तत्कलेवरे
ityevamabhimantreṇa mantritaṁ jalamuttamam smṛtvā śivaṁ sametāste cikṣipustatkalevare
इस प्रकार मन्त्रोच्चारण से उन्होंने उत्तम जल को अभिमन्त्रित किया, और शिव का स्मरण कर सब मिलकर उसे उस शरीर पर छिड़क दिया।
श्लोक 56 (shiva.rudra.135.56)
तज्जलस्पर्शमात्रेण चिद्युतो जीवितो द्रुतम् । तदोत्तस्थौ सुप्त इव स बालश्च शिवेच्छया
tajjalasparśamātreṇa cidyuto jīvito drutam tadottasthau supta iva sa bālaśca śivecchayā
उस जल के स्पर्शमात्र से चेतनायुक्त होकर वह तुरन्त जीवित हो उठा; और शिव की इच्छा से वह बालक मानो सोकर जागा हो, ऐसे उठ बैठा।
श्लोक 57 (shiva.rudra.135.57)
सुभगः सुन्दरतरो गजवक्त्रः सुरक्तकः । प्रसन्नवदनश्चाति सुप्रभो ललिताकृतिः
subhagaḥ sundarataro gajavaktraḥ suraktakaḥ prasannavadanaścāti suprabho lalitākṛtiḥ
वह सुन्दर, अत्यंत मनोहर, गजमुख, रक्तवर्ण, प्रसन्नमुख, अत्यंत तेजस्वी तथा ललित आकृति वाला था।
श्लोक 58 (shiva.rudra.135.58)
तं दृष्ट्वा जीवितं बालं शिवापुत्रं मुनीश्वर । सर्वे मुमुदिरे तत्र सर्वं दुःखं क्षयं गतम्
taṁ dṛṣṭvā jīvitaṁ bālaṁ śivāputraṁ munīśvara sarve mumudire tatra sarvaṁ duḥkhaṁ kṣayaṁ gatam
हे मुनीश्वर! शिवा-पुत्र उस बालक को जीवित देखकर सब वहाँ हर्षित हुए और समस्त दुःख नष्ट हो गया।
श्लोक 59 (shiva.rudra.135.59)
देव्यै सन्दर्शयामासुः सर्वे हर्षसमन्विताः । जीवितं तनयं दृष्ट्वा देवी हृष्टतराभवत्
devyai sandarśayāmāsuḥ sarve harṣasamanvitāḥ jīvitaṁ tanayaṁ dṛṣṭvā devī hṛṣṭatarābhavat
हर्ष से भरे हुए सबने उसे देवी को दिखाया; और अपने पुत्र को जीवित देखकर देवी अत्यंत प्रसन्न हो गईं।