Skip to main content

रुद्र संहिता · अध्याय 20

कैलासोपाख्यान में शिव का कैलास-गमन

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21

श्लोक 1 (shiva.rudra.20.1)

ब्रह्मोवाच । नारद त्वं शृणु मुने शिवागमनमुत्तमम् । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे कुबेरस्य तपोबलात्

brahmovāca | nārada tvaṁ śṛṇu mune śivāgamanamuttamam | kailāse parvataśreṣṭhe kuberasya tapobalāt

ब्रह्मा ने कहा — हे नारद मुने! अब तुम शिव के कैलास-आगमन की उत्तम कथा सुनो, जो कुबेर के तपोबल से कैलास श्रेष्ठ पर्वत पर हुआ।

श्लोक 2 (shiva.rudra.20.2)

निधिपत्ववरं दत्त्वा गत्वा स्वस्थानमुत्तमम् । विचिन्त्य हृदि विश्वेशः कुबेरवरदायकः

nidhipatvavaraṁ dattvā gatvā svasthānamuttamam | vicintya hṛdi viśveśaḥ kuberavaradāyakaḥ

कुबेर को निधिपति का श्रेष्ठ वर देकर, अपने उत्तम स्थान को लौटकर, विश्वेश्वर वरदाता ने अपने हृदय में विचार किया —

श्लोक 3 (shiva.rudra.20.3)

विध्यङ्गजस्स्वरूपो मे पूर्णः प्रलयकार्यकृत् । तद्रूपेण गमिष्यामि कैलासं गुह्यकालयम्

vidhyaṅgajassvarūpo me pūrṇaḥ pralayakāryakṛt | tadrūpeṇa gamiṣyāmi kailāsaṁ guhyakālayam

'विध्य (विनायक?) का पुत्र मेरे ही पूर्ण स्वरूप में प्रलय-कार्य करने वाला है; उसी रूप से मैं गुह्यकों के निवास कैलास को जाऊँगा।

श्लोक 4 (shiva.rudra.20.4)

रुद्रो हृदयजो मे हि पूर्णांशो ब्रह्म निष्कलः । हरिब्रह्मादिभिः सेव्यो मदभिन्नो निरञ्जनः

rudro hṛdayajo me hi pūrṇāṁśo brahma niṣkalaḥ | haribrahmādibhiḥ sevyo madabhinno nirañjanaḥ

'रुद्र मेरे हृदय से उत्पन्न, मेरा पूर्णांश, निष्कल ब्रह्म है, हरि-ब्रह्मा आदि द्वारा सेवनीय, मुझसे अभिन्न, निर्मल है।

श्लोक 5 (shiva.rudra.20.5)

तत्स्वरूपेण तत्रैव सुहृद्भूत्वा विलास्यहम् । कुबेरस्य च वत्स्यामि करिष्यामि तपो महत्

tatsvarūpeṇa tatraiva suhṛdbhūtvā vilāsyaham | kuberasya ca vatsyāmi kariṣyāmi tapo mahat

'उसी रूप में वहीं जाकर, मित्र बनकर मैं विहार करूँगा, और कुबेर के समीप ही निवास करते हुए महान् तप करूँगा।'

श्लोक 6 (shiva.rudra.20.6)

इति सञ्चिन्त्य रुद्रोऽसौ शिवेच्छां गन्तुमुत्सुकः । ननाद तत्र ढक्कां स्वां सुगतिं नादरूपिणीम्

iti sañcintya rudro'sau śivecchāṁ gantumutsukaḥ | nanāda tatra ḍhakkāṁ svāṁ sugatiṁ nādarūpiṇīm

ऐसा विचार कर रुद्र, शिव की इच्छा को पूर्ण करने के लिए उत्सुक होकर, वहाँ अपनी नाद-स्वरूपा, सुंदर गति वाली डमरू को बजाने लगे।

श्लोक 7 (shiva.rudra.20.7)

त्रैलोक्यामानशे तस्या ध्वनिरुत्साहकारकः । आह्वानगतिसंयुक्तो विचित्रः सान्द्रशब्दकः

trailokyāmānaśe tasyā dhvanirutsāhakārakaḥ | āhvānagatisaṁyukto vicitraḥ sāndraśabdakaḥ

उसकी उत्साहवर्धक ध्वनि तीनों लोकों में व्याप्त हो गई — विचित्र, सघन शब्द वाली, आह्वान की गति से युक्त वह ध्वनि।

श्लोक 8 (shiva.rudra.20.8)

तच्छ्रुत्वा विष्णुब्रह्माद्याः सुराश्च मुनयस्तथा । आगमा निगमा मूर्ताः सिद्धा जग्मुश्च तत्र वै

tacchrutvā viṣṇubrahmādyāḥ surāśca munayastathā | āgamā nigamā mūrtāḥ siddhā jagmuśca tatra vai

यह सुनकर विष्णु, ब्रह्मा आदि देवगण, तथा मुनिगण, आगम-निगमों के मूर्तिमान रूप, और सिद्धगण भी वहाँ गए।

श्लोक 9 (shiva.rudra.20.9)

सुरासुराद्याः सकलास्तत्र जग्मुश्च सोत्सवाः । सर्वेऽपि प्रमथा जग्मुर्यत्र कुत्रापि संस्थिताः

surāsurādyāḥ sakalāstatra jagmuśca sotsavāḥ | sarve'pi pramathā jagmuryatra kutrāpi saṁsthitāḥ

देव-असुर आदि सब वहाँ उत्सवपूर्वक गए, और समस्त प्रमथगण (शिवगण) भी, जहाँ-जहाँ भी स्थित थे, वहाँ से चल पड़े।

श्लोक 10 (shiva.rudra.20.10)

गणपाश्च महाभागाः सर्वलोकनमस्कृताः । तेषां सङ्ख्यामहं वच्मि सावधानतया शृणु

gaṇapāśca mahābhāgāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ | teṣāṁ saṅkhyāmahaṁ vacmi sāvadhānatayā śṛṇu

महाभाग्यशाली गणपति, जो सब लोकों द्वारा नमस्कृत हैं, उनकी संख्या मैं कहता हूँ — ध्यान से सुनो।

श्लोक 11 (shiva.rudra.20.11)

अभ्ययाच्छङ्खकर्णश्च गणकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च

abhyayācchaṅkhakarṇaśca gaṇakoṭyā gaṇeśvaraḥ | daśabhiḥ kekarākṣaśca vikṛto'ṣṭābhireva ca

शंखकर्ण, गणों के स्वामी, एक करोड़ गणों के साथ आए; केकराक्ष दस करोड़ के साथ, और विकृत आठ करोड़ के साथ।

श्लोक 12 (shiva.rudra.20.12)

चतुः षष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रकः । षड्भिः सर्वान्तकः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च

catuḥ ṣaṣṭyā viśākhaśca navabhiḥ pāriyātrakaḥ | ṣaḍbhiḥ sarvāntakaḥ śrīmāndundubho'ṣṭābhireva ca

विशाख चौंसठ करोड़ के साथ, पारियात्रक नौ करोड़ के साथ, श्रीमान् सर्वांतक छह करोड़ के साथ, और दुंदुभ आठ करोड़ के साथ आए।

श्लोक 13 (shiva.rudra.20.13)

जालङ्को हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुङ्गवः । सप्तभिः समदः श्रीमाँस्तथैव विकृताननः

jālaṅko hi dvādaśabhiḥ koṭibhirgaṇapuṅgavaḥ | saptabhiḥ samadaḥ śrīmā~stathaiva vikṛtānanaḥ

गणश्रेष्ठ जालंक बारह करोड़ के साथ, श्रीमान् समद सात करोड़ के साथ, तथा विकृतानन भी उतने ही के साथ आए।

श्लोक 14 (shiva.rudra.20.14)

पञ्चभिश्च कपाली हि षड्भिः सन्दारकः शुभः । कोटिकोटिभिरेवेह कण्डुकः कुण्डकस्तथा

pañcabhiśca kapālī hi ṣaḍbhiḥ sandārakaḥ śubhaḥ | koṭikoṭibhireveha kaṇḍukaḥ kuṇḍakastathā

कपाली पाँच करोड़ के साथ, शुभ संदारक छह करोड़ के साथ, और कंडुक तथा कुंडक तो करोड़ों-करोड़ों गणों के साथ आए।

श्लोक 15 (shiva.rudra.20.15)

विष्टम्भोऽष्टाभिरगमदष्टभिश्चन्द्रतापनः

viṣṭambho'ṣṭābhiragamadaṣṭabhiścandratāpanaḥ

विष्टंभ आठ करोड़ के साथ और चंद्रतापन भी आठ करोड़ के साथ आए।

श्लोक 16 (shiva.rudra.20.16)

महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः

mahākeśaḥ sahasreṇa koṭīnāṁ gaṇapo vṛtaḥ

महाकेश नामक गणपति एक सहस्र करोड़ गणों से घिरे हुए आए।

श्लोक 17 (shiva.rudra.20.17)

कुण्डी द्वादशभिर्वाहस्तथा पर्वतकः शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालः शतेन वै

kuṇḍī dvādaśabhirvāhastathā parvatakaḥ śubhaḥ | kālaśca kālakaścaiva mahākālaḥ śatena vai

कुंडी बारह करोड़ के साथ, वाह तथा शुभ पर्वतक भी अपनी-अपनी सेनाओं के साथ, और काल, कालक तथा महाकाल सौ करोड़ के साथ आए।

श्लोक 18 (shiva.rudra.20.18)

अग्निकः शतकोट्या वै कोट्याभिमुख एव च । आदित्यमूर्धा कोट्या च तथा चैव धनावहः

agnikaḥ śatakoṭyā vai koṭyābhimukha eva ca | ādityamūrdhā koṭyā ca tathā caiva dhanāvahaḥ

अग्निक सौ करोड़ के साथ और कोट्याभिमुख भी एक करोड़ के साथ, आदित्यमूर्धा एक करोड़ के साथ और धनावह भी उतने ही के साथ आए।

श्लोक 19 (shiva.rudra.20.19)

सन्नाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमन्त्रकः

sannāhaśca śatenaiva kumudaḥ koṭibhistathā | amoghaḥ kokilaścaiva koṭikoṭyā sumantrakaḥ

संनाह सौ के साथ, कुमुद भी करोड़ों के साथ, अमोघ और कोकिल, तथा सुमंत्रक करोड़ों-करोड़ों के साथ आए।

श्लोक 20 (shiva.rudra.20.20)

काकपादोऽपरः षष्ट्या षष्ट्या सन्तानकः प्रभुः । महाबलश्च नवभिर्मधुपिङ्गश्च पिङ्गलः

kākapādo'paraḥ ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā santānakaḥ prabhuḥ | mahābalaśca navabhirmadhupiṅgaśca piṅgalaḥ

काकपाद साठ के साथ, स्वामी संतानक भी साठ के साथ, महाबल नौ करोड़ के साथ, तथा मधुपिंग और पिंगल भी अपनी-अपनी सेनाओं सहित आए।

श्लोक 21 (shiva.rudra.20.21)

नीलो नवत्या देवेशं पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः

nīlo navatyā deveśaṁ pūrṇabhadrastathaiva ca | koṭīnāṁ caiva saptānāṁ caturvaktro mahābalaḥ

नील नब्बे करोड़ के साथ देवेश (शिव) के पास पहुँचे, तथा पूर्णभद्र भी, और महाबली चतुर्वक्त्र सात करोड़ के साथ आए।

श्लोक 22 (shiva.rudra.20.22)

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिर्वृतः । तत्राजगाम सर्वेशः कैलासगमनाय वै

koṭikoṭisahasrāṇāṁ śatairviṁśatibhirvṛtaḥ | tatrājagāma sarveśaḥ kailāsagamanāya vai

बीस सौ करोड़-करोड़ सहस्रों गणों से घिरे हुए सर्वेश्वर वहाँ कैलास-गमन के लिए पधारे।

श्लोक 23 (shiva.rudra.20.23)

काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । कोटिभिः सप्तभिश्चैत्रो नकुलीशस्स्वयं प्रभुः

kāṣṭhāgūḍhaścatuḥṣaṣṭyā sukeśo vṛṣabhastathā | koṭibhiḥ saptabhiścaitro nakulīśassvayaṁ prabhuḥ

काष्ठागूढ चौंसठ करोड़ के साथ, सुकेश और वृषभ भी अपनी सेनाओं सहित, चैत्र सात करोड़ के साथ, और स्वयं नकुलीश प्रभु भी आए।

श्लोक 24 (shiva.rudra.20.24)

लोकान्तकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तकः प्रभुः । देवो भृङ्गी रिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा

lokāntakaśca dīptātmā tathā daityāntakaḥ prabhuḥ | devo bhṛṅgī riṭiḥ śrīmāndevadevapriyastathā

तेजस्वी लोकांतक, दैत्यों का अंत करने वाले प्रभु दैत्यांतक, दिव्य भृंगी, श्रीमान् रिटि, तथा देवदेवप्रिय भी वहाँ आए।

श्लोक 25 (shiva.rudra.20.25)

अशनिर्भानुकश्चैव चतुःषष्ट्या सनातनः । नन्दीश्वरो गणाधीशः शतकोट्या महाबलः

aśanirbhānukaścaiva catuḥṣaṣṭyā sanātanaḥ | nandīśvaro gaṇādhīśaḥ śatakoṭyā mahābalaḥ

अशनि और भानुक, तथा सनातन चौंसठ करोड़ के साथ, और गणों के अधिपति महाबली नंदीश्वर सौ करोड़ के साथ आए।

श्लोक 26 (shiva.rudra.20.26)

एते चान्ये च गणपा असङ्ख्याता महाबलाः । सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः

ete cānye ca gaṇapā asaṅkhyātā mahābalāḥ | sarve sahasrahastāśca jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ

ये और अन्य असंख्य महाबली गणपति, सब सहस्र भुजाओं वाले और जटा-मुकुट धारण करने वाले —

श्लोक 27 (shiva.rudra.20.27)

सर्वे चन्द्रावतंसाश्च नीलकण्ठास्त्रिलोचनाः । हारकुण्डलकेयूरमुकुटाद्यैरलङ्कृताः

sarve candrāvataṁsāśca nīlakaṇṭhāstrilocanāḥ | hārakuṇḍalakeyūramukuṭādyairalaṅkṛtāḥ

— सब चंद्रमा को शिरोभूषण बनाने वाले, नीलकंठ, त्रिनेत्र, तथा हार, कुंडल, केयूर और मुकुट आदि से अलंकृत थे।

श्लोक 28 (shiva.rudra.20.28)

ब्रह्मेन्द्रविष्णुसङ्काशा अणिमादिगणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्राजग्मुर्गणेश्वराः

brahmendraviṣṇusaṅkāśā aṇimādigaṇairvṛtāḥ | sūryakoṭipratīkāśāstatrājagmurgaṇeśvarāḥ

ब्रह्मा, इंद्र और विष्णु के समान तेजस्वी, अणिमा आदि सिद्धियों के गणों से घिरे, करोड़ों सूर्यों के समान वे गणेश्वर वहाँ पहुँचे।

श्लोक 29 (shiva.rudra.20.29)

एते गणाधिपाश्चान्ये महात्मानोऽमलप्रभाः । जग्मुस्तत्र महाप्रीत्या शिवदर्शनलालसाः

ete gaṇādhipāścānye mahātmāno'malaprabhāḥ | jagmustatra mahāprītyā śivadarśanalālasāḥ

ये और अन्य महात्मा, निर्मल तेज वाले गणाधिपति, शिव-दर्शन की उत्कट लालसा से महान् प्रीतिपूर्वक वहाँ गए।

श्लोक 30 (shiva.rudra.20.30)

गत्वा तत्र शिवं दृष्ट्वा नत्वा चक्रुः परां नुतिम् । सर्वे साञ्जलयो विष्णुप्रमुखा नतमस्तकाः

gatvā tatra śivaṁ dṛṣṭvā natvā cakruḥ parāṁ nutim | sarve sāñjalayo viṣṇupramukhā natamastakāḥ

वहाँ पहुँचकर, शिव को देखकर, प्रणाम करके उन्होंने परम स्तुति की; विष्णु आदि सभी हाथ जोड़े और सिर झुकाए खड़े रहे।

श्लोक 31 (shiva.rudra.20.31)

इति विष्ण्वादिभिः सार्धं महेशः परमेश्वरः । कैलासमगमत्प्रीत्या कुबेरस्य महात्मनः

iti viṣṇvādibhiḥ sārdhaṁ maheśaḥ parameśvaraḥ | kailāsamagamatprītyā kuberasya mahātmanaḥ

इस प्रकार विष्णु आदि के साथ परमेश्वर महेश ने प्रीतिपूर्वक महात्मा कुबेर के कैलास पर्वत पर प्रस्थान किया।

श्लोक 32 (shiva.rudra.20.32)

कुबेरोऽप्यागतं शम्भुं पूजयामास सादरम् । भक्त्या नानोपहारैश्च परिवारसमन्वितः

kubero'pyāgataṁ śambhuṁ pūjayāmāsa sādaram | bhaktyā nānopahāraiśca parivārasamanvitaḥ

कुबेर ने भी आए हुए शंभु का, अपने परिवार सहित, भक्तिपूर्वक अनेक उपहारों से आदरपूर्वक पूजन किया।

श्लोक 33 (shiva.rudra.20.33)

ततो विष्ण्वादिकान्देवान्गणांश्चान्यानपि ध्रुवम् । शिवानुगान्समानर्च शिवतोषणहेतवे

tato viṣṇvādikāndevāngaṇāṁścānyānapi dhruvam | śivānugānsamānarca śivatoṣaṇahetave

तत्पश्चात् उसने विष्णु आदि देवताओं का, गणों का, और शिव के अन्य अनुयायियों का भी, शिव को प्रसन्न करने के हेतु यथोचित पूजन किया।

श्लोक 34 (shiva.rudra.20.34)

अथ शम्भुः समालिङ्ग्य कुबेरं प्रीतमानसः । मूर्ध्निं चाघ्राय सन्तस्थावलकां निकषाखिलैः

atha śambhuḥ samāliṅgya kuberaṁ prītamānasaḥ | mūrdhniṁ cāghrāya santasthāvalakāṁ nikaṣākhilaiḥ

तब प्रसन्न मन शंभु ने कुबेर का आलिंगन कर, उसके मस्तक को सूँघकर (स्नेहपूर्वक चूमकर), सबके साथ अलका के निकट ही ठहर गए।

श्लोक 35 (shiva.rudra.20.35)

शशास विश्वकर्माणं निर्माणार्थं गिरौ प्रभुः । नानाभक्तनिवासाय स्वपरेषां यथोचितम्

śaśāsa viśvakarmāṇaṁ nirmāṇārthaṁ girau prabhuḥ | nānābhaktanivāsāya svapareṣāṁ yathocitam

प्रभु ने पर्वत पर विश्वकर्मा को नाना प्रकार के भक्तों के निवास के निर्माण के लिए, अपने और पराए सबके लिए यथोचित, आज्ञा दी।

श्लोक 36 (shiva.rudra.20.36)

विश्वकर्मा ततो गत्वा तत्र नानाविधां मुने । रचनां रचयामास द्रुतं शम्भोरनुज्ञया

viśvakarmā tato gatvā tatra nānāvidhāṁ mune | racanāṁ racayāmāsa drutaṁ śambhoranujñayā

तब हे मुने! विश्वकर्मा वहाँ जाकर शंभु की आज्ञा से शीघ्र ही नाना प्रकार की रचनाओं का निर्माण करने लगा।

श्लोक 37 (shiva.rudra.20.37)

अथ शम्भुः प्रमुदितो हरिप्रार्थनया तदा

atha śambhuḥ pramudito hariprārthanayā tadā

तत्पश्चात् शंभु, हरि (विष्णु) की प्रार्थना से अत्यंत प्रसन्न हुए।

श्लोक 38 (shiva.rudra.20.38)

कुबेरानुग्रहं कृत्वा ययौ कैलासपर्वतम् । सुमुहूर्ते प्रविश्यासौ स्वस्थानं परमेश्वरः

kuberānugrahaṁ kṛtvā yayau kailāsaparvatam | sumuhūrte praviśyāsau svasthānaṁ parameśvaraḥ

कुबेर को अनुग्रह प्रदान कर वे कैलास पर्वत की ओर गए, और शुभ मुहूर्त में परमेश्वर ने अपने स्थान में प्रवेश किया।

श्लोक 39 (shiva.rudra.20.39)

अकरोदखिलान्प्रीत्या सनाथान्भक्तवत्सलः । अथ सर्वे प्रमुदिता विष्णुप्रभृतयः सुराः । मुनयश्चापरे सिद्धा अभ्यषिञ्चन्मुदा शिवम्

akarodakhilānprītyā sanāthānbhaktavatsalaḥ | atha sarve pramuditā viṣṇuprabhṛtayaḥ surāḥ | munayaścāpare siddhā abhyaṣiñcanmudā śivam

भक्तवत्सल शंभु ने प्रीतिपूर्वक सबको स्वामी सहित (सनाथ) कर दिया। तब विष्णु आदि सभी प्रसन्न देवगण, तथा अन्य मुनि और सिद्ध, आनंदपूर्वक शिव का अभिषेक करने लगे।

श्लोक 40 (shiva.rudra.20.40)

समानर्चुः क्रमात्सर्वे नानोपायनपाणयः । नीराजनं समाकार्षुर्महोत्सवपुरःसरम्

samānarcuḥ kramātsarve nānopāyanapāṇayaḥ | nīrājanaṁ samākārṣurmahotsavapuraḥsaram

सबने क्रमशः नाना प्रकार के उपहार हाथों में लिए पूजा की, और महोत्सवपूर्वक उनकी नीराजना (आरती) की।

श्लोक 41 (shiva.rudra.20.41)

तदासीत्सुमनोवृष्टिर्मङ्गलायतना मुने । सुप्रीता ननृतुस्तत्राप्सरसो गानतत्पराः

tadāsītsumanovṛṣṭirmaṅgalāyatanā mune | suprītā nanṛtustatrāpsaraso gānatatparāḥ

हे मुने! उस समय वहाँ मंगल के आश्रयस्वरूप पुष्पों की वर्षा हुई, और वहाँ प्रसन्न अप्सराएँ गान में तत्पर होकर नृत्य करने लगीं।

श्लोक 42 (shiva.rudra.20.42)

जयशब्दो नमः शब्दस्तत्रासीत्सर्वसंस्कृतः । तदोत्साहो महानासीत्सर्वेषां सुखवर्धनः

jayaśabdo namaḥ śabdastatrāsītsarvasaṁskṛtaḥ | tadotsāho mahānāsītsarveṣāṁ sukhavardhanaḥ

वहाँ 'जय' और 'नमः' के शब्द सब ओर से गूँज उठे; उस समय सबका उत्साह अत्यंत महान् और सुखवर्धक था।

श्लोक 43 (shiva.rudra.20.43)

स्थित्वा सिंहासने शम्भुर्विरराजाधिकं तदा । सर्वैः संसेवितोऽभीक्ष्णं विष्ण्वाद्यैश्च यथोचितम्

sthitvā siṁhāsane śambhurvirarājādhikaṁ tadā | sarvaiḥ saṁsevito'bhīkṣṇaṁ viṣṇvādyaiśca yathocitam

तब शंभु सिंहासन पर विराजमान होकर अत्यंत शोभायमान हुए, और विष्णु आदि सबने यथोचित रूप से उनकी निरंतर सेवा की।

श्लोक 44 (shiva.rudra.20.44)

अथ सर्वे सुराद्याश्च तुष्टुवुस्तं पृथक्पृथक् । अर्थ्याभिर्वाग्भिरिष्टाभिः शकरं लोकशङ्करम्

atha sarve surādyāśca tuṣṭuvustaṁ pṛthakpṛthak | arthyābhirvāgbhiriṣṭābhiḥ śakaraṁ lokaśaṅkaram

तब समस्त देवगण आदि ने भिन्न-भिन्न रूप से उत्तम, अभीष्ट वचनों द्वारा लोकों के कल्याणकारी शंकर की स्तुति की।

श्लोक 45 (shiva.rudra.20.45)

प्रसन्नात्मा स्तुतिं श्रुत्वा तेषां कामान्ददौ शिवः । मनोभिलषितान्प्रीत्या वरान्सर्वेश्वरः प्रभुः

prasannātmā stutiṁ śrutvā teṣāṁ kāmāndadau śivaḥ | manobhilaṣitānprītyā varānsarveśvaraḥ prabhuḥ

प्रसन्नचित्त शिव ने उनकी स्तुति सुनकर, सर्वेश्वर प्रभु ने प्रेमपूर्वक उन सबकी अभिलषित कामनाओं के अनुसार वर दिए।

श्लोक 46 (shiva.rudra.20.46)

शिवाज्ञयाथ ते सर्वे स्वं स्वं धाम ययुर्मुने । प्राप्तकामाः प्रमुदिता अहं च विष्णुना सह

śivājñayātha te sarve svaṁ svaṁ dhāma yayurmune | prāptakāmāḥ pramuditā ahaṁ ca viṣṇunā saha

हे मुने! तब शिव की आज्ञा से वे सब अपने-अपने धाम को गए, अपनी कामनाएँ पूर्ण कर अत्यंत प्रसन्न होकर — और मैं भी विष्णु के साथ (गया)।

श्लोक 47 (shiva.rudra.20.47)

उपवेश्यासने विष्णुं मां च शम्भुरुवाच ह । बहु सम्बोध्य सुप्रीत्यानुगृह्य परमेश्वरः

upaveśyāsane viṣṇuṁ māṁ ca śambhuruvāca ha | bahu sambodhya suprītyānugṛhya parameśvaraḥ

शंभु ने विष्णु को और मुझे भी आसन पर बिठाकर, बहुत सम्बोधन और अनुग्रह करते हुए, अत्यंत प्रीतिपूर्वक कहा —

श्लोक 48 (shiva.rudra.20.48)

शिव उवाच । हे हरे हे विधे तातौ युवां प्रियतरौ मम । सुरोत्तमौ त्रिजगतोऽवनसर्गकरौ सदा

śiva uvāca | he hare he vidhe tātau yuvāṁ priyatarau mama | surottamau trijagato'vanasargakarau sadā

शिव ने कहा — 'हे हरि! हे विधे (ब्रह्मा)! तुम दोनों मेरे परम प्रिय पिता (के समान) हो, तीनों लोकों के संरक्षण और सृष्टि करने वाले श्रेष्ठ देवगण हो।

श्लोक 49 (shiva.rudra.20.49)

गच्छतं निर्भयं नित्यं स्वस्थानं च मदाज्ञया । सुखप्रदाताहं वै वां विशेषात्प्रेक्षकः सदा

gacchataṁ nirbhayaṁ nityaṁ svasthānaṁ ca madājñayā | sukhapradātāhaṁ vai vāṁ viśeṣātprekṣakaḥ sadā

'मेरी आज्ञा से सदा निर्भय होकर अपने-अपने स्थान को जाओ; मैं ही तुम्हें सुख देने वाला और सदा तुम्हारा विशेष रक्षक हूँ।'

श्लोक 50 (shiva.rudra.20.50)

इत्याकर्ण्य वचः शम्भोः सुप्रणम्य तदाज्ञया । अहं हरिश्च स्वं धामागमाव प्रीतमानसौ

ityākarṇya vacaḥ śambhoḥ supraṇamya tadājñayā | ahaṁ hariśca svaṁ dhāmāgamāva prītamānasau

शंभु का यह वचन सुनकर, भलीभाँति प्रणाम कर, उनकी आज्ञा से मैं और हरि दोनों प्रसन्नचित्त होकर अपने-अपने धाम को गए।

श्लोक 51 (shiva.rudra.20.51)

तदानीमेव सुप्रीतः शङ्करो निधिपं मुदा । उपवेश्य गृहीत्वा तं कर आह शुभं वचः

tadānīmeva suprītaḥ śaṅkaro nidhipaṁ mudā | upaveśya gṛhītvā taṁ kara āha śubhaṁ vacaḥ

उसी समय अत्यंत प्रसन्न शंकर ने निधिपति (कुबेर) को हर्षपूर्वक बिठाकर, उसका हाथ थामकर, यह शुभ वचन कहा —

श्लोक 52 (shiva.rudra.20.52)

तव प्रेम्णा वशीभूतो मित्रतामगमं सखे । स्वस्थानं गच्छ विभयः सहायोऽहं सदानघ

tava premṇā vaśībhūto mitratāmagamaṁ sakhe | svasthānaṁ gaccha vibhayaḥ sahāyo'haṁ sadānagha

'हे सखे! तुम्हारे प्रेम से वशीभूत होकर मैं तुम्हारी मित्रता को प्राप्त हुआ हूँ। हे निष्पाप! निर्भय होकर अपने स्थान को जाओ, मैं सदा तुम्हारा सहायक हूँ।'

श्लोक 53 (shiva.rudra.20.53)

इत्याकर्ण्य वचः शम्भोः कुबेरः प्रीतमानसः । तदाज्ञया स्वकं धाम जगाम प्रमुदान्वितः

ityākarṇya vacaḥ śambhoḥ kuberaḥ prītamānasaḥ | tadājñayā svakaṁ dhāma jagāma pramudānvitaḥ

शंभु का यह वचन सुनकर अत्यंत प्रसन्नचित्त कुबेर उनकी आज्ञा से हर्षपूर्वक अपने ही धाम को चला गया।

श्लोक 54 (shiva.rudra.20.54)

स उवास गिरौ शम्भुः कैलासे पर्वतोत्तमे । सगणो योगनिरतः स्वच्छन्दो ध्यानतत्परः

sa uvāsa girau śambhuḥ kailāse parvatottame | sagaṇo yoganirataḥ svacchando dhyānatatparaḥ

शंभु उस पर्वतों में श्रेष्ठ कैलास पर, गणों सहित, योगनिरत, स्वच्छंद और सदा ध्यानपरायण होकर निवास करने लगे।

श्लोक 55 (shiva.rudra.20.55)

क्वचिद्दध्यौ स्वमात्मानं क्वचिद्योगरतोऽभवत् । इतिहासं गणान्प्रीत्यावादीत्स्वच्छन्दमानसः

kvaciddadhyau svamātmānaṁ kvacidyogarato'bhavat | itihāsaṁ gaṇānprītyāvādītsvacchandamānasaḥ

कभी वे अपनी ही आत्मा का ध्यान करते, कभी योग में रत हो जाते; और कभी स्वच्छंद मन से प्रीतिपूर्वक गणों को इतिहास (पुरातन कथाएँ) सुनाते।

श्लोक 56 (shiva.rudra.20.56)

क्वचित्कैलासकुधरसुस्थानेषु महेश्वरः । विजहार गणैः प्रीत्या विविधेषु विहारवित्

kvacitkailāsakudharasusthāneṣu maheśvaraḥ | vijahāra gaṇaiḥ prītyā vividheṣu vihāravit

कभी महेश्वर कैलास पर्वत के सुंदर स्थानों में विहार के ज्ञाता होकर, प्रीतिपूर्वक गणों के साथ नाना प्रकार से विहार करते थे।

श्लोक 57 (shiva.rudra.20.57)

इत्थं रुद्रस्वरूपोऽसौ शङ्करः परमेश्वरः । अकार्षीत्स्वगिरौ लीला नाना योगिवरोऽपि यः

itthaṁ rudrasvarūpo'sau śaṅkaraḥ parameśvaraḥ | akārṣītsvagirau līlā nānā yogivaro'pi yaḥ

इस प्रकार वे रुद्ररूपधारी परमेश्वर शंकर, जो स्वयं भी योगियों में श्रेष्ठ हैं, अपने पर्वत पर इस प्रकार की लीलाएँ करते रहे।

श्लोक 58 (shiva.rudra.20.58)

नीत्वा कालं कियन्तं सोऽपत्नीकः परमेश्वरः । पश्चादवाप स्वां पत्नीं दक्षपत्नीसमुद्भवाम्

nītvā kālaṁ kiyantaṁ so'patnīkaḥ parameśvaraḥ | paścādavāpa svāṁ patnīṁ dakṣapatnīsamudbhavām

कुछ काल तक बिना पत्नी के रहकर, परमेश्वर ने बाद में दक्ष-पत्नी से उत्पन्न अपनी पत्नी (सती) को प्राप्त किया।

श्लोक 59 (shiva.rudra.20.59)

विजहार तया सत्या दक्षपुत्र्या महेश्वरः । सुखी बभूव देवर्षे लोकाचारपरायणः

vijahāra tayā satyā dakṣaputryā maheśvaraḥ | sukhī babhūva devarṣe lokācāraparāyaṇaḥ

हे देवर्षे! महेश्वर ने दक्ष-पुत्री सती के साथ विहार किया, और लोकाचार का पालन करते हुए सुखी हुए।

श्लोक 60 (shiva.rudra.20.60)

इत्थं रुद्रावतारस्ते वर्णितोऽयं मुनीश्वर । कैलासागमनं चास्य सखित्वं निधिपस्य हि

itthaṁ rudrāvatāraste varṇito'yaṁ munīśvara | kailāsāgamanaṁ cāsya sakhitvaṁ nidhipasya hi

हे मुनीश्वर! इस प्रकार तुमसे यह रुद्र का अवतार वर्णित किया गया, उनका कैलास-आगमन, और निधिपति (कुबेर) के साथ उनकी मित्रता।

श्लोक 61 (shiva.rudra.20.61)

तदन्तर्गतलीलापि वर्णिता ज्ञानवर्धिनी । इहामुत्र च या नित्यं सर्वकामफलप्रदा

tadantargatalīlāpi varṇitā jñānavardhinī | ihāmutra ca yā nityaṁ sarvakāmaphalapradā

इसके भीतर छिपी हुई लीला भी वर्णित की गई, जो ज्ञान की वृद्धि करने वाली है, और जो इस लोक और परलोक में सदा समस्त कामनाओं का फल देने वाली है।

श्लोक 62 (shiva.rudra.20.62)

इमां कथां पठेद्यस्तु शृणुयाद्वा समाहितः । इह भुक्तिं समासाद्य लभेन्मुक्तिं परत्र सः

imāṁ kathāṁ paṭhedyastu śṛṇuyādvā samāhitaḥ | iha bhuktiṁ samāsādya labhenmuktiṁ paratra saḥ

जो कोई इस कथा को पढ़े या एकाग्रचित्त होकर सुने, वह इस लोक में भोग प्राप्त कर, परलोक में मुक्ति को प्राप्त होता है।

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21