Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 14

गृहपति अवतार वर्णन २

अध्याय 13अध्याय-सूचीअध्याय 15

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.14.1)

नन्दीश्वर उवाच । स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः । प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः

nandīśvara uvāca sa vipro gṛhamāgatya mahāharṣasamanvitaḥ priyāyai kathayāmāsa tadvṛttāntamaśeṣataḥ

नन्दीश्वर बोले - वह ब्राह्मण अत्यन्त हर्ष से भरकर घर लौटा और अपनी प्रिय पत्नी को वह सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाया।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.14.2)

तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदं प्राप शुचिष्मती । अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिं निजम्

tacchrutvā viprapatnī sā mudaṁ prāpa śuciṣmatī atīva premasaṁyuktā praśaśaṁsa vidhiṁ nijam

यह सुनकर उस ब्राह्मणपत्नी शुचिष्मती को आनन्द प्राप्त हुआ; अत्यन्त प्रेमभाव से युक्त होकर उसने अपने ही भाग्य की प्रशंसा की।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.14.3)

अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह । विधिवद् विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि

atha kālena tadyoṣidantarvatnī babhūva ha vidhivad vihite tena garbhādhānākhyakarmaṇi

फिर समय आने पर उस स्त्री ने गर्भधारण किया, जब उन्होंने विधिपूर्वक गर्भाधान नामक संस्कार सम्पन्न किया।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.14.4)

ततः पुंसवनं तेन स्पन्दनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक् कृतं पुंस्त्वविवृद्धये

tataḥ puṁsavanaṁ tena spandanātprāgvipaścitā gṛhyoktavidhinā samyak kṛtaṁ puṁstvavivṛddhaye

फिर उस विद्वान् ने गर्भ के स्पन्दन से पहले, गृह्यसूत्रों में कहे विधि के अनुसार, पुंसत्व की वृद्धि के लिए पुंसवन संस्कार सम्यक् रूप से किया।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.14.5)

सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकरि क्रियाविदा

sīmanto’thāṣṭame māse garbharūpasamṛddhikṛt sukhaprasavasiddhau ca tenākari kriyāvidā

फिर आठवें मास में, गर्भ के स्वरूप को समृद्ध करने वाला तथा सुखपूर्वक प्रसव सिद्ध करने वाला सीमन्तोन्नयन संस्कार उस विधिवेत्ता ने किया।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.14.6)

अथातः शुभतारासु ताराधिपवराननः । केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च

athātaḥ śubhatārāsu tārādhipavarānanaḥ kendre gurau śubhe lagne sugraheṣu yugeṣu ca

फिर शुभ नक्षत्रों में, चन्द्रमा के समान सुन्दर मुख वाला, गुरु के केन्द्र में स्थित होने पर, शुभ लग्न में, शुभ ग्रहों और शुभ योगों में—

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.14.7)

अरिष्टदीपनिर्वाणः सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह

ariṣṭadīpanirvāṇaḥ sarvāriṣṭavināśakṛt tanayo nāma tasyāṁ tu śuciṣmatyāṁ babhūva ha

—अनिष्ट की ज्वाला को शान्त करने वाला, समस्त अरिष्टों का नाश करने वाला एक पुत्र उस शुचिष्मती से उत्पन्न हुआ।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.14.8)

शर्वः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्न्निवासिनाम् । गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः

śarvaḥ samastasukhado bhūrbhuvaḥsvarnnivāsinām gandhavāhanavāhāśca digvadhūrmukhavāsasaḥ

भूः, भुवः और स्वः लोकों के निवासियों को सम्पूर्ण सुख देने वाले शर्व - सुगन्ध बहाने वाला वायु और दिशाओं की वधुएँ मानो अपने वस्त्रों से आच्छादित हो गईं।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.14.9)

इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतो दिशः

iṣṭagandhaprasūnaughairvavṛṣuste ghanāghanāḥ devadundubhayo neduḥ praseduḥ sarvato diśaḥ

मेघों ने मनोवांछित सुगन्ध और पुष्पों की धारा बरसाई; देवताओं की दुन्दुभियाँ बज उठीं, और सभी दिशाएँ शान्त हो गईं।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.14.10)

परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह । तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्

paritaḥ saritaḥ svacchā bhūtānāṁ mānasaiḥ saha tamo’tāmyattu nitarāṁ rajo’pi virajo’bhavat

चारों ओर नदियाँ प्राणियों के मन के साथ ही निर्मल हो गईं; अन्धकार पूर्णतः क्षीण हो गया और रज भी विरज हो गया।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.14.11)

सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै । कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्

sattvāḥ sattvasamāyuktāḥ sudhāvṛṣṭirbabhūva vai kalyāṇī sarvathā vāṇī prāṇinaḥ priyavatyabhūt

समस्त प्राणी सत्त्वगुण से युक्त हो गए, अमृत की वर्षा हुई; और सर्वथा कल्याणकारी वाणी सभी प्राणियों को प्रिय हो गई।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.14.12)

रम्भामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः । विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथामर्यः सहस्रशः

rambhāmukhyā apsaraso maṅgaladravyapāṇayaḥ vidyādharyaśca kinnaryastathāmaryaḥ sahasraśaḥ

रम्भा आदि अप्सराएँ मंगल द्रव्य हाथों में लिए हुए, विद्याधरियाँ, किन्नरियाँ तथा सहस्रों देवांगनाएँ,

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.14.13)

गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः । गायन्त्यो मङ्गलं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः

gandharvoragayakṣāṇāṁ sumāniyaḥ śubhasvarāḥ gāyantyo maṅgalaṁ gītaṁ tatrājagmuranekaśaḥ

और गन्धर्व, नाग, यक्षों की सुन्दर, मधुर-स्वर वाली पत्नियाँ, मंगलगीत गाती हुई अनेक संख्या में वहाँ आईं।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.14.14)

मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः । वसिष्ठः कश्यपोऽगस्त्यो विभाण्डो माण्डवीसुतः

marīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturaṅgirāḥ vasiṣṭhaḥ kaśyapo’gastyo vibhāṇḍo māṇḍavīsutaḥ

मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु, अंगिरा, वसिष्ठ, कश्यप, अगस्त्य, विभाण्डक, मण्डवीपुत्र—

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.14.15)

लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः

lomaśo romacaraṇo bharadvājo’tha gautamaḥ bhṛgustu gālavo gargo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ

लोमश, रोमचरण, भरद्वाज, गौतम, भृगु, गालव, गर्ग, जातूकर्ण्य, पराशर—

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.14.16)

आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः । शातातपश्च लिखितः शिलादः शङ्ख उञ्छभुक्

āpastambo yājñavalkyo dakṣavālmīkimudgalāḥ śātātapaśca likhitaḥ śilādaḥ śaṅkha uñchabhuk

आपस्तम्ब, याज्ञवल्क्य, दक्ष, वाल्मीकि, मुद्गल, शातातप, लिखित, शिलाद, शंख, तथा उंछवृत्ति से जीवन चलाने वाले मुनि—

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.14.17)

जमदग्निश्च संवर्तो मतङ्गो भरतोंऽशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः

jamadagniśca saṁvarto mataṅgo bharatoṁ’śumān vyāsaḥ kātyāyanaḥ kutsaḥ śaunakaḥ suśrutaḥ śukaḥ

जमदग्नि, संवर्त, मतंग, भरत, अंशुमान, व्यास, कात्यायन, कुत्स, शौनक, सुश्रुत, शुक—

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.14.18)

ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्वासाः शुचिर्नारदतुम्बुरु । उत्तङ्को वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ

ṛṣyaśṛṅgo’tha durvāsāḥ śucirnāradatumburu uttaṅko vāmadevaśca pavano’sitadevalau

ऋष्यशृंग, दुर्वासा, शुचि, नारद, तुम्बुरु, उत्तंक, वामदेव, पवन, असित और देवल—

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.14.19)

सालङ्कायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः । मृकण्डः सह पुत्रेण पर्वतो दारुकस्तथा

sālaṅkāyanahārītau viśvāmitro’tha bhārgavaḥ mṛkaṇḍaḥ saha putreṇa parvato dārukastathā

सालंकायन, हारीत, विश्वामित्र, भार्गव, अपने पुत्र सहित मृकण्डु, पर्वत, तथा दारुक—

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.14.20)

धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्

dhaumyopamanyuvatsādyā munayo munikanyakāḥ tacchāntyarthaṁ samājagmurdhanyaṁ viśvānarāśramam

धौम्य, उपमन्यु, वत्स आदि मुनिगण, तथा मुनिकन्याएँ - सब उस शान्तिकर्म के लिए विश्वानर के धन्य आश्रम में एकत्रित हुए।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.14.21)

ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नन्दिभृङ्गिसमायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः

brahmā bṛhaspatiyuto devo garuḍavāhanaḥ nandibhṛṅgisamāyukto gauryā saha vṛṣadhvajaḥ

बृहस्पति सहित ब्रह्मा, गरुड़वाहन विष्णु देव, तथा नन्दी-भृंगी सहित गौरी के साथ वृषभध्वज शिव—

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.14.22)

महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः

mahendramukhyā gīrvāṇā nāgāḥ pātālavāsinaḥ ratnānyādāya bahuśaḥ sasaritkā mahābdhayaḥ

महेन्द्र आदि देवगण, पाताल में निवास करने वाले नागगण, तथा अपनी-अपनी नदियों सहित महासमुद्र भी अनेक रत्न लेकर—

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.14.23)

स्थावरा जङ्गमं रूपं धृत्वायाताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन् बभूवाकालकौमुदी

sthāvarā jaṅgamaṁ rūpaṁ dhṛtvāyātāḥ sahasraśaḥ mahāmahotsave tasmin babhūvākālakaumudī

स्थावर पदार्थ भी चर रूप धारण कर सहस्रों की संख्या में वहाँ आ पहुँचे; उस महान् उत्सव में मानो असमय में ही चाँदनी छा गई।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.14.24)

जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपं नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्

jātakarma svayaṁ tasya kṛtavānvidhirānataḥ śrutiṁ vicārya tadrūpaṁ nāmnā gṛhapatistvayam

स्वयं विनम्र ब्रह्मा ने उसका जातकर्म संस्कार सम्पन्न किया; और वेद का विचार कर उसके स्वरूप के अनुसार उसका नाम 'गृहपति' रखा।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.14.25)

इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्

iti nāma dadau tasmai deyamekādaśe’hani nāmakarmavidhānena tadarthaṁ śrutimuccaran

इस प्रकार उसे यह नाम दिया, जो ग्यारहवें दिन नामकरण-विधि के अनुसार, उचित वैदिक मन्त्र का उच्चारण कर, दिया जाना था।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.14.26)

चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च । समयाद्धं समारुह्य सर्वेषां च पितामहः

caturnigamamantroktairāśīrbhirabhinandya ca samayāddhaṁ samāruhya sarveṣāṁ ca pitāmahaḥ

और चारों वेदों के मन्त्रों में कहे आशीर्वादों से उसे अभिनन्दित कर, उचित समय पर अपने वाहन पर आरूढ़ होकर, सबके पितामह ब्रह्मा—

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.14.27)

कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः । आरुह्य यानं स्वं धाम हरोऽपि हरिणा ययौ

kṛtvā bālocitāṁ rakṣāṁ laukikīṁ gatimāśritaḥ āruhya yānaṁ svaṁ dhāma haro’pi hariṇā yayau

—बालक के योग्य रक्षाविधि सम्पन्न कर तथा लौकिक मार्ग का अवलम्बन कर अपने वाहन पर चढ़कर अपने धाम को गए; और हर भी हरि के साथ अपने धाम को चले गए।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.14.28)

अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वाङ्गलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः

aho rūpamaho tejastvaho sarvāṅgalakṣaṇam aho śuciṣmatībhāgyamāvirāsītsvayaṁ haraḥ

'अहो! कैसा रूप है! अहो! कैसा तेज है! अहो! समस्त अंगों में शुभ लक्षण हैं! अहो! शुचिष्मती का भाग्य, कि स्वयं हर प्रकट हुए!' -

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.14.29)

अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । स्वयमाविरभूद् रुद्रो यतो रुद्रस्तदर्चितः

athavā kimidaṁ citraṁ śarvabhaktajaneṣvaho svayamāvirabhūd rudro yato rudrastadarcitaḥ

'अथवा शर्व के भक्तों में यह आश्चर्य ही क्या है? रुद्र स्वयं इसलिए प्रकट हुए क्योंकि वे स्वयं रुद्ररूप में पूजित हुए थे।'

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.14.30)

इति स्तुवन्तस्तेऽन्योऽन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः । विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्

iti stuvantaste’nyo’nyaṁ samprahṛṣṭatanūruhaḥ viśvānaraṁ samāpṛcchya jagmuḥ sarve yathāgatam

इस प्रकार परस्पर स्तुति करते हुए, रोमांचित शरीर वाले वे सब विश्वानर से विदा लेकर जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.14.31)

अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी

ataḥ putraṁ samīhante gṛhasthāśramavāsinaḥ putreṇa lokāñjayati śrutireṣā sanātanī

इसीलिए गृहस्थाश्रम में रहने वाले पुत्र की कामना करते हैं; 'पुत्र से लोकों पर विजय प्राप्त होती है' - यह सनातन वैदिक वचन है।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.14.32)

अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः

aputrasya gṛhaṁ śūnyamaputrasyārjanaṁ vṛthā aputrasya tapaśchinnaṁ no pavitratyaputrataḥ

पुत्रहीन का घर शून्य है, पुत्रहीन का धनार्जन व्यर्थ है, पुत्रहीन की तपस्या अधूरी रह जाती है; पुत्रहीनता से पवित्रता नहीं मिलती।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.14.33)

न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्

na putrātparamo lābho na putrātparamaṁ sukham na putrātparamaṁ mitraṁ paratreha ca kutracit

पुत्र से बढ़कर कोई लाभ नहीं, पुत्र से बढ़कर कोई सुख नहीं; पुत्र से बढ़कर कोई मित्र नहीं, न इस लोक में, न परलोक में, कहीं भी नहीं।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.14.34)

निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता

niṣkramo’tha caturthe’sya māsi pitrā kṛto gṛhāt annaprāśanamabdārddhe cūḍābde cārthavatkṛtā

फिर चौथे मास में पिता ने उसका निष्क्रमण संस्कार घर से बाहर कराया; आधे वर्ष पर अन्नप्राशन तथा एक वर्ष पर विधिपूर्वक चूड़ाकरण सम्पन्न हुआ।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.14.35)

कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतं ददौ

karṇavedhaṁ tataḥ kṛtvā śravaṇarkṣe sa karmavit brahmatejobhivṛddhyarthaṁ pañcame’bde vrataṁ dadau

फिर श्रवण नक्षत्र में कर्णवेध संस्कार करके, उस कर्मवेत्ता ने पाँचवें वर्ष में ब्रह्मतेज की वृद्धि के लिए उपनयन व्रत प्रदान किया।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.14.36)

उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्स विधिनाध्यैष्ट साङ्गपदक्रमान्

upākarma tataḥ kṛtvā vedānadhyāpayatsudhīḥ tryabdaṁ vedānsa vidhinādhyaiṣṭa sāṅgapadakramān

फिर उपाकर्म संस्कार करके उस विद्वान् ने उसे वेद पढ़ाना आरम्भ किया; तीन वर्षों तक उसने विधिपूर्वक अंगों और पदक्रमों सहित वेदों का अध्ययन किया।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.14.37)

विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्

vidyājātaṁ samastaṁ ca sākṣimātraṁ gurormukhāt vinayādiguṇānāviṣkurvañjagrāha śaktimān

वह शक्तिशाली बालक विनय आदि गुणों को प्रकट करते हुए गुरु के मुख से केवल एक बार सुनकर ही समस्त विद्याओं को ग्रहण कर लेता था।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.14.38)

ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः

tato’tha navame varṣe pitroḥ śuśrūṣaṇe ratam vaiśvānaraṁ gṛhapatiṁ draṣṭumāyācca nāradaḥ

फिर नवें वर्ष में, माता-पिता की सेवा में रत उस विश्वानरपुत्र गृहपति को देखने के लिए नारद पधारे।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.14.39)

विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी । अपृच्छत्कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्

viśvānaroṭajaṁ prāpya devarṣistaṁ tu kautukī apṛcchatkuśalaṁ tatra gṛhītārghāsanaḥ kramāt

विश्वानर की कुटिया में पहुँचकर वह कौतुकी देवर्षि विधिपूर्वक अर्घ्य और आसन ग्रहण कर वहाँ कुशल-क्षेम पूछने लगे।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.14.40)

ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे । विश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

tataḥ sarvaṁ ca tadbhāgyaṁ putradharmaṁ ca sammukhe viśvānaraṁ samavadatsmṛtvā śivapadāmbujam

फिर शिव के चरणकमलों का स्मरण कर उन्होंने विश्वानर को सामने ही उसके पुत्र के सम्पूर्ण भाग्य और भावी धर्म के विषय में बताया।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.14.41)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत

nandīśvara uvāca ityukto muninā bālaḥ pitrorājñāmavāpya saḥ praṇamya nāradaṁ śrīmān bhaktyā prahva upāviśata

नन्दीश्वर बोले - मुनि द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, माता-पिता की अनुमति पाकर, वह श्रीमान् बालक नारद को भक्तिपूर्वक प्रणाम कर विनम्रतापूर्वक बैठ गया।

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.14.42)

नारद उवाच । वैश्वानर समभ्येहि ममोत्सङ्गे निषीद भोः । लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्

nārada uvāca vaiśvānara samabhyehi mamotsaṅge niṣīda bhoḥ lakṣaṇāni parīkṣe’haṁ pāṇiṁ darśaya dakṣiṇam

नारद बोले - हे वैश्वानर! मेरे पास आओ, मेरी गोद में बैठो; मैं तुम्हारे लक्षण देखना चाहता हूँ, अपना दाहिना हाथ दिखाओ।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.14.43)

ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः । विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः

tato dṛṣṭvā tu sarvaṁ hi tālujihvādi nāradaḥ viśvānaraṁ samavadacchivapreraṇayā sudhīḥ

फिर तालु, जिह्वा आदि सब कुछ देखकर नारद ने शिव की प्रेरणा से, बुद्धिमानी से, विश्वानर से यह कहा।

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.14.44)

नारद उवाच । विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्राङ्कमादरात् । सर्वाङ्गस्वङ्कवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्

nārada uvāca viśvānara mune vacmi śṛṇu putrāṅkamādarāt sarvāṅgasvaṅkavānputro mahālakṣaṇavānayam

नारद बोले - हे विश्वानर मुने! मैं तुम्हारे पुत्र के लक्षणों के विषय में आदरपूर्वक कहता हूँ, सुनो; यह पुत्र सभी अंगों में शुभ चिह्नों वाला, महान् लक्षणों से सम्पन्न है।

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.14.45)

किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः

kintu sarvaguṇopetaṁ sarvalakṣaṇalakṣitam sampūrṇanirmalakalaṁ pālayedvidhuvadvidhiḥ

परन्तु समस्त गुणों से युक्त, समस्त शुभ लक्षणों से चिह्नित, पूर्ण और निर्मल इस बालक की विधाता चन्द्रमा की भाँति रक्षा करें।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.14.46)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि

tasmātsarvaprayatnena rakṣaṇīyastvasau śiśuḥ guṇo’pi doṣatāṁ yāti vakrībhūte vidhātari

इसलिए इस शिशु की समस्त प्रयत्नों से रक्षा करनी चाहिए; क्योंकि विधाता के प्रतिकूल हो जाने पर गुण भी दोष बन जाता है।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.14.47)

शङ्केऽस्य द्वादशे वर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्

śaṅke’sya dvādaśe varṣe pratyūho vidyudagnitaḥ ityuktvā nārado’gacchaddevalokaṁ yathāgatam

मुझे आशंका है कि इसके बारहवें वर्ष में बिजली की अग्नि से कोई विघ्न आएगा। ऐसा कहकर नारद जैसे आए थे वैसे ही देवलोक को चले गए।

अध्याय 13अध्याय-सूचीअध्याय 15