शतरुद्र संहिता · अध्याय 3
शिव के अर्धनारीश्वर अवतार का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.3.1)
नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् । अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्
nandīśvara uvāca śṛṇu tāta mahāprājña vidhikāmaprapūrakam arddhanārīnarākhyaṁ hi śivarūpamanuttamam
नन्दीश्वर ने कहा — हे तात महाप्राज्ञ, विधाता (ब्रह्मा) की कामना को पूर्ण करने वाले, शिव के उस सर्वोत्तम अर्धनारीनर नामक रूप को सुनो।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.3.2)
यदा सृष्टाः प्रजाः सर्वाः न व्यवर्द्धन्त वेधसा । तदा चिन्ताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः
yadā sṛṣṭāḥ prajāḥ sarvāḥ na vyavarddhanta vedhasā tadā cintākulo’bhūtsa tena duḥkhena dukhitaḥ
जब विधाता द्वारा सृजित सभी प्रजाएँ वृद्धि को प्राप्त नहीं हुईं, तब वे चिन्ता से आकुल होकर उस दुःख से दुखी हुए।
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.3.3)
नभोवाणी तदाभूद्वै सृष्टिं मिथुनजां कुरु । तच्छ्रुत्वा मैथुनीं सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
nabhovāṇī tadābhūdvai sṛṣṭiṁ mithunajāṁ kuru tacchrutvā maithunīṁ sṛṣṭiṁ brahmā kartumamanyata
तब आकाशवाणी हुई — मैथुन से उत्पन्न सृष्टि करो। यह सुनकर ब्रह्मा ने मैथुनी सृष्टि करने का विचार किया।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.3.4)
नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः । ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः
nārīṇāṁ kulamīśānānnirgataṁ na purā yataḥ tato maithunajāṁ sṛṣṭiṁ kartuṁ śeke na padmabhūḥ
चूँकि ईशान (शिव) से पूर्व नारी-कुल उत्पन्न नहीं हुआ था, इसलिए कमलजन्मा ब्रह्मा मैथुनी सृष्टि करने में समर्थ न हुए।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.3.5)
प्रभावेण विना शम्भोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः । एवं सञ्चिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे
prabhāveṇa vinā śambhorna jāyerannimāḥ prajāḥ evaṁ sañcintayanbrahmā tapaḥ karttuṁ pracakrame
शम्भु के प्रभाव के बिना ये प्रजाएँ उत्पन्न नहीं हो सकतीं — ऐसा विचार करते हुए ब्रह्मा तपस्या करने के लिए प्रवृत्त हुए।
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.3.6)
शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् । सञ्चिन्त्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः
śivayā parayā śaktyā saṁyuktaṁ parameśvaram sañcintya hṛdaye prītyā tepe sa paramaṁ tapaḥ
परम शक्ति शिवा से युक्त परमेश्वर का हृदय में प्रेमपूर्वक ध्यान करते हुए उन्होंने परम तप किया।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.3.7)
तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयम्भुवः । अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्
tīvreṇa tapasā tasya saṁyuktasya svayambhuvaḥ acireṇaiva kālena tutoṣa sa śivo drutam
स्वयम्भू ब्रह्मा के उस तीव्र तप से युक्त होकर, शिव अल्प समय में ही शीघ्र प्रसन्न हो गए।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.3.8)
ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् । अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः
tataḥ pūrṇacidīśasya mūrtimāviśya kāmadām arddhanārīnaro bhūtvā tato brahmāntikaṁ haraḥ
तब पूर्ण चित्स्वरूप ईश की उस कामनापूर्ण करने वाली मूर्ति में प्रविष्ट होकर, हर अर्धनारीनर होकर ब्रह्मा के समीप गए।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.3.9)
तं दृष्ट्वा शङ्करं देवं शक्त्या परमयान्वितम् । प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः
taṁ dṛṣṭvā śaṅkaraṁ devaṁ śaktyā paramayānvitam praṇamya daṇḍavadbrahmā sa tuṣṭāva kṛtāñjaliḥ
परम शक्ति से युक्त उस शंकर देव को देखकर, ब्रह्मा ने दण्डवत् प्रणाम कर हाथ जोड़कर उनकी स्तुति की।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.3.10)
अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया । सम्भवाय सुसम्प्रीतो विश्वकर्ता महेश्वरः
atha devo mahādevo vācā meghagabhīrayā sambhavāya susamprīto viśvakartā maheśvaraḥ
तब वे देव महादेव, विश्व के कर्ता महेश्वर, अत्यन्त प्रसन्न होकर मेघ के समान गम्भीर वाणी से (ब्रह्मा के) कल्याण हेतु बोले।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.3.11)
ईश्वर उवाच । वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातवानस्मि सर्वं तत्तत्त्वतस्ते मनोरथम्
īśvara uvāca vatsa vatsa mahābhāga mama putra pitāmaha jñātavānasmi sarvaṁ tattattvataste manoratham
ईश्वर ने कहा — हे वत्स, वत्स, महाभाग, मेरे पुत्र पितामह! मैं तुम्हारे उस मनोरथ को यथार्थ रूप से पूर्णतः जान चुका हूँ।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.3.12)
प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्
prajānāmeva vṛddhyarthaṁ tapastaptaṁ tvayādhunā tapasā tena tuṣṭo’smi dadāmi ca tavepsitam
तुमने अभी प्रजाओं की वृद्धि के लिए ही तप किया है; उस तप से मैं प्रसन्न हूँ और तुम्हें अभीष्ट वस्तु प्रदान करता हूँ।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.3.13)
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः
ityuktvā paramodāraṁ svabhāvamadhuraṁ vacaḥ pṛthakcakāra vapuṣo bhāgāddevīṁ śivāṁ śivaḥ
यह अत्यन्त उदार और स्वभाव से मधुर वचन कहकर, शिव ने अपने शरीर के भाग से देवी शिवा को पृथक् किया।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.3.14)
तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् । प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः
tāṁ dṛṣṭvā paramāṁ śaktiṁ pṛthagbhūtāṁ śivāgatām praṇipatya vinītātmā prārthayāmāsa tāṁ vidhiḥ
शिव से पृथक् हुई उस परम शक्ति को देखकर, विनम्र चित्त वाले विधाता ने प्रणाम कर उनसे प्रार्थना की।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.3.15)
ब्रह्मोवाच । देवदेवेन सृष्टोऽहमादौ त्वत्पतिना शिवे । प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शम्भुना परमात्मना
brahmovāca devadevena sṛṣṭo’hamādau tvatpatinā śive prajāḥ sarvā niyuktāśca śambhunā paramātmanā
ब्रह्मा ने कहा — हे शिवे! देवों के देव, आपके पति, परमात्मा शम्भु द्वारा ही मैं आदि में सृजा गया और सम्पूर्ण प्रजाओं की सृष्टि में नियुक्त किया गया।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.3.16)
मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनःपुनः
manasā nirmitāḥ sarve śive devādayo mayā na vṛddhimupagacchanti sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ
हे शिवे! मेरे द्वारा मानस रूप से सृजे गए देव आदि सभी, बार-बार सृजे जाने पर भी वृद्धि को प्राप्त नहीं होते।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.3.17)
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
mithunaprabhavāmeva kṛtvā sṛṣṭimataḥ param saṁvarddhayitumicchāmi sarvā eva mama prajāḥ
अतः अब मैथुन से उत्पन्न होने वाली सृष्टि करके अपनी सम्पूर्ण प्रजाओं को भली-भाँति बढ़ाना चाहता हूँ।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.3.18)
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं स्रष्टुं मम शक्तिर्न विद्यते
na nirgataṁ purā tvatto nārīṇāṁ kulamavyayam tena nārīkulaṁ sraṣṭuṁ mama śaktirna vidyate
पूर्वकाल में आपसे नारियों का अविनाशी कुल उत्पन्न नहीं हुआ, इसीलिए नारी-कुल की सृष्टि करने की शक्ति मुझमें नहीं है।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.3.19)
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्त्वां परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्
sarvāsāmeva śaktīnāṁ tvattaḥ khalu samudbhavaḥ tasmāttvāṁ paramāṁ śaktiṁ prārthayāmyakhileśvarīm
सम्पूर्ण शक्तियों की उत्पत्ति निश्चय ही आपसे होती है; अतः हे अखिलेश्वरी, मैं आप परम शक्ति से प्रार्थना करता हूँ।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.3.20)
शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते । चराचरजगद्वृद्धिहेतोर्मातः शिवप्रिये
śive nārīkulaṁ sraṣṭuṁ śaktiṁ dehi namo’stu te carācarajagadvṛddhihetormātaḥ śivapriye
हे शिवे! नारी-कुल की सृष्टि के लिए मुझे शक्ति प्रदान करें, आपको नमस्कार है। हे माता, हे शिवप्रिये! चराचर जगत् की वृद्धि के हेतु ऐसा कीजिए।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.3.21)
अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि । देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते
anyaṁ tvattaḥ prārthayāmi varaṁ ca varadeśvari dehi me taṁ kṛpāṁ kṛtvā jaganmātarnamo’stu te
हे वरदेश्वरि! मैं आपसे एक और वर माँगता हूँ; कृपा करके वह मुझे प्रदान कीजिए, हे जगन्माता, आपको नमस्कार है।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.3.22)
चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे । दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके
carācaravivṛddhyarthamīśenaikena sarvage dakṣasya mama putrasya putrī bhava bhavāmbike
हे सर्वगे! चराचर जगत् की वृद्धि के लिए, एकमात्र ईश (शिव) के साथ, हे भवाम्बिके! मेरे पुत्र दक्ष की पुत्री बनिए।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.3.23)
एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी । तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ
evaṁ saṁyācitā devī brahmaṇā parameśvarī tathāstviti vacaḥ procya tacchaktiṁ vidhaye dadau
इस प्रकार ब्रह्मा द्वारा भली-भाँति प्रार्थित परमेश्वरी देवी ने "तथास्तु" कहकर वह शक्ति विधाता को प्रदान की।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.3.24)
तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी । शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्
tasmāddhi sā śivā devī śivaśaktirjaganmayī śaktimekāṁ bhruvormadhyātsasarjātmasamaprabhām
तब वह शिवा देवी, शिव की शक्ति, जगन्मयी, अपनी भौंहों के मध्य से अपने ही समान तेजस्विनी एक शक्ति को उत्पन्न किया।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.3.25)
तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः । कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्
tāmāha prahasanprekṣya śaktiṁ devavaro haraḥ kṛpāsindhurmaheśāno līlākārī bhavāmbikām
उस शक्ति को देखकर, देवश्रेष्ठ, कृपासागर, लीलाकारी महेशान हर हँसते हुए भवाम्बिका से बोले।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.3.26)
शिव उवाच । तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्
śiva uvāca tapasārādhitā devi brahmaṇā parameṣṭhinā prasannā bhava suprītyā kuru tasyākhilepsitam
शिव ने कहा — हे देवि! परमेष्ठी ब्रह्मा द्वारा तप से आराधित होकर, प्रसन्न होइए और प्रीतिपूर्वक उनका सम्पूर्ण अभीष्ट पूर्ण कीजिए।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.3.27)
तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा । ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताऽभवत्
tāmājñāṁ parameśasya śirasā pratigṛhya sā brahmaṇo vacanāddevī dakṣasya duhitā’bhavat
परमेश की उस आज्ञा को सिर झुकाकर स्वीकार करके, वह देवी ब्रह्मा के वचन से दक्ष की पुत्री बनीं।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.3.28)
दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे सा शिवा मुने । विवेश देहं शम्भोर्हि शम्भुश्चान्तर्दधे प्रभुः
dattvaivamatulāṁ śaktiṁ brahmaṇe sā śivā mune viveśa dehaṁ śambhorhi śambhuścāntardadhe prabhuḥ
हे मुने! इस प्रकार वह अनुपम शक्ति ब्रह्मा को प्रदान कर, वह शिवा शम्भु के शरीर में समा गईं और प्रभु शम्भु अन्तर्धान हो गए।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.3.29)
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः । आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी
tadāprabhṛti loke’sminstriyā bhāgaḥ prakalpitaḥ ānandaṁ prāpa sa vidhiḥ sṛṣṭirjātā ca maithunī
तभी से इस लोक में स्त्री का भाग निश्चित हुआ; विधाता ने आनन्द प्राप्त किया और मैथुनी सृष्टि उत्पन्न हुई।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.3.30)
एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् । अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामङ्गलदं सताम्
etatte kathitaṁ tāta śivarūpaṁ mahottamam arddhanārīnarārddhaṁ hi mahāmaṅgaladaṁ satām
हे तात! यह शिव का महोत्तम रूप तुमसे कहा गया, जो अर्धनारीनर स्वरूप है और सज्जनों को महामङ्गल प्रदान करने वाला है।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.3.31)
एतदाख्यानमनघं यः पठेच्छृणुयादपि । स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्
etadākhyānamanaghaṁ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi sa bhuktvā sakalānbhogānprayāti paramāṁ gatim
जो कोई इस पवित्र आख्यान को पढ़ता या सुनता है, वह समस्त भोगों को भोगकर परम गति को प्राप्त होता है।