शतरुद्र संहिता · अध्याय 4
ऋषभ के चरित्र का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.shatarudra.4.1)
नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शाङ्करं मुदा । रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा
nandīśvara uvāca sanatkumāra sarvajña caritaṁ śāṅkaraṁ mudā rudreṇa kathitaṁ prītyā brahmaṇe sukhadaṁ sadā
नन्दीश्वर ने कहा — हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! शांकर चरित्र, जो सदा सुखदायी है, रुद्र द्वारा हर्षपूर्वक और प्रीति से ब्रह्मा को कहा गया।
श्लोक 2 (shiva.shatarudra.4.2)
शिव उवाच । सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे । कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वलोकप्रकाशनः
śiva uvāca saptame caiva vārāhe kalpe manvantarābhidhe kalpeśvaro’tha bhagavānsarvalokaprakāśanaḥ
शिव ने कहा — वाराह नामक सातवें कल्प में, जो मन्वन्तर कहलाता है, उस कल्प के ईश्वर, सम्पूर्ण लोकों को प्रकाशित करने वाले भगवान् —
श्लोक 3 (shiva.shatarudra.4.3)
मनोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति । तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे
manorvaivasvatasyaiva te praputro bhaviṣyati tadā caturyugāścaiva tasminmanvantare vidhe
हे विधे (ब्रह्मा)! उस मन्वन्तर में मैं वैवस्वत मनु का प्रपौत्र बनूँगा, और उस मन्वन्तर में चारों युग होंगे।
श्लोक 4 (shiva.shatarudra.4.4)
अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च । उत्पत्स्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके
anugrahārthaṁ lokānāṁ brāhmaṇānāṁ hitāya ca utpatsyāmi vidhe brahmandvāparākhyayugāntike
हे ब्रह्मन् विधे! लोकों के अनुग्रह के लिए और ब्राह्मणों के हित के लिए मैं द्वापर नामक युग के अन्त में उत्पन्न होऊँगा।
श्लोक 5 (shiva.shatarudra.4.5)
युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे । द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयम्प्रभुः
yugapravṛttyā ca tadā tasmiṁśca prathame yuge dvāpare prathame brahmanyadā vyāsaḥ svayamprabhuḥ
और तब उस प्रथम युग में युग-प्रवृत्ति के अनुसार, हे ब्रह्मन्! जब प्रथम द्वापर में स्वयंप्रभु व्यास होंगे —
श्लोक 6 (shiva.shatarudra.4.6)
तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके । भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः
tadāhaṁ brāhmaṇārthāya kalau tasminyugāntike bhaviṣyāmi śivāyuktaḥ śveto nāma mahāmuniḥ
तब मैं ब्राह्मणों के हित के लिए, उस युग के अन्त में कलियुग में, शिव-शक्ति से युक्त श्वेत नामक महामुनि बनूँगा।
श्लोक 7 (shiva.shatarudra.4.7)
हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे । तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम
himavacchikhare ramye chāgale parvatottame tadā śiṣyāḥ śikhāyuktā bhaviṣyanti vidhe mama
हिमालय के रमणीय शिखर, श्रेष्ठ छागल पर्वत पर, हे विधे! तब मेरे शिखाधारी शिष्य होंगे।
श्लोक 8 (shiva.shatarudra.4.8)
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम
śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāśvaḥ śvetalohitaḥ catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṁ mama
श्वेत, श्वेतशिख, श्वेताश्व और श्वेतलोहित — ये चारों ध्यानयोग द्वारा मेरे पुर (शिवलोक) को प्राप्त होंगे।
श्लोक 9 (shiva.shatarudra.4.9)
ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् । जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः
tato bhaktā bhaviṣyanti jñātvā māṁ tattvato’vyayam janmamṛtyujarāhīnāḥ parabrahmasamādhayaḥ
वे मुझे तत्त्वतः अव्यय जानकर भक्त बनेंगे, जन्म-मृत्यु-जरा से रहित होकर परब्रह्म में समाधिस्थ होंगे।
श्लोक 10 (shiva.shatarudra.4.10)
द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह । दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः
draṣṭuṁ śakyo narairnāhamṛte dhyānātpitāmaha dānadharmādibhirvatsa sādhanaiḥ karmahetubhiḥ
हे पितामह! मैं ध्यान के बिना मनुष्यों द्वारा देखे जाने योग्य नहीं हूँ; हे वत्स! दान, धर्म आदि कर्म-प्रधान साधनों से भी नहीं।
श्लोक 11 (shiva.shatarudra.4.11)
द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः । यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ
dvitīye dvāpare vyāsaḥ satyo nāma prajāpatiḥ yadā tadā bhaviṣyāmi sutāro nāmataḥ kalau
द्वितीय द्वापर में जब व्यास सत्य नामक प्रजापति होंगे, तब मैं उस कलि में सुतार नाम से उत्पन्न होऊँगा।
श्लोक 12 (shiva.shatarudra.4.12)
तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः । दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा
tatrāpi me bhaviṣyanti śiṣyā vedavido dvijāḥ dundubhiḥ śatarūpaśca hṛṣīkaḥ ketumāṁstathā
वहाँ भी वेदविद् द्विज मेरे शिष्य होंगे — दुन्दुभि, शतरूप, हृषीक और केतुमान्।
श्लोक 13 (shiva.shatarudra.4.13)
चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम । ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्
catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṁ mama tato muktā bhaviṣyanti jñātvā māṁ tattvato’vyayam
वे चारों ध्यानयोग से मेरे पुर को प्राप्त होंगे; तब वे मुझे तत्त्वतः अव्यय जानकर मुक्त हो जाएँगे।
श्लोक 14 (shiva.shatarudra.4.14)
तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः । तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके
tṛtīye dvāpare caiva yadā vyāsastu bhārgavaḥ tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi damanastu yugāntike
तृतीय द्वापर में जब व्यास भार्गव होंगे, तब उस युग के अन्त में मैं दमन नामक अवतार लूँगा।
श्लोक 15 (shiva.shatarudra.4.15)
तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः । विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः
tatrāpi ca bhaviṣyanti catvāro mama putrakāḥ viśokaśca viśeṣaśca vipāpaḥ pāpanāśanaḥ
वहाँ भी मेरे चार पुत्र होंगे — विशोक, विशेष, विपाप और पापनाशन।
श्लोक 16 (shiva.shatarudra.4.16)
शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन । निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह
śiṣyaiḥ sāhāyaṁ vyāsasya kariṣye caturānana nivṛttimārgaṁ sudṛḍhaṁ varttayiṣye kalāviha
हे चतुरानन! मैं शिष्यों सहित व्यास की सहायता करूँगा और इस कलियुग में निवृत्तिमार्ग को सुदृढ़ रूप से स्थापित करूँगा।
श्लोक 17 (shiva.shatarudra.4.17)
चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिरा स्मृतः । तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः
caturthe dvāpare caiva yadā vyāsoṁ’girā smṛtaḥ tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi suhotro nāma nāmataḥ
चतुर्थ द्वापर में जब व्यास अंगिरा कहलाएँगे, तब मैं सुहोत्र नाम से उत्पन्न होऊँगा।
श्लोक 18 (shiva.shatarudra.4.18)
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे
tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ bhaviṣyanti mahātmānastannāmāni bruve vidhe
वहाँ भी मेरे चार योगसाधक पुत्र होंगे, महात्मा; हे विधे! उनके नाम बताता हूँ।
श्लोक 19 (shiva.shatarudra.4.19)
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः । शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे
sumukho durmukhaścaiva durdamo duratikramaḥ śiṣyaiḥ sāhāyaṁ vyāsasya kariṣye’haṁ tadā vidhe
सुमुख, दुर्मुख, दुर्दम और दुरतिक्रम — हे विधे! तब मैं शिष्यों सहित व्यास की सहायता करूँगा।
श्लोक 20 (shiva.shatarudra.4.20)
पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः । तदा योगी भविष्यामि कङ्को नाम महातपाः
pañcame dvāpare caiva vyāsastu savitā smṛtaḥ tadā yogī bhaviṣyāmi kaṅko nāma mahātapāḥ
पाँचवें द्वापर में व्यास सविता कहलाएँगे; तब मैं कंक नामक महातपस्वी योगी बनूँगा।
श्लोक 21 (shiva.shatarudra.4.21)
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः । भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे
tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ bhaviṣyanti mahātmānastannāmāni śṛṇuṣva me
वहाँ भी मेरे चार योगसाधक महात्मा पुत्र होंगे; उनके नाम सुनो।
श्लोक 22 (shiva.shatarudra.4.22)
सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः । विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहङ्कृतिः
sanakaḥ sanātanaścaiva prabhuryaśca sanandanaḥ vibhuḥ sanatkumāraśca nirmalo nirahaṅkṛtiḥ
सनक, सनातन, यशस्वी प्रभु सनन्दन, विभु सनत्कुमार — ये निर्मल और अहंकाररहित।
श्लोक 23 (shiva.shatarudra.4.23)
तत्रापि कङ्कनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे । व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः
tatrāpi kaṅkanāmāhaṁ sāhāyyaṁ saviturvidhe vyāsasya hi kariṣyāmi nivṛttipathavarddhakaḥ
वहाँ भी हे विधे! कंक नाम से मैं सविता नामक व्यास की सहायता करूँगा और निवृत्तिपथ का वर्धन करूँगा।
श्लोक 24 (shiva.shatarudra.4.24)
परिवर्त्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः । कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति
parivartte punaḥ ṣaṣṭhe dvāpare lokakārakaḥ kartā vedavibhāgasya mṛtyurvyāso bhaviṣyati
फिर छठे परिवर्तन में, लोकों के कर्ता, वेद के विभाजनकर्ता मृत्यु नामक व्यास होंगे।
श्लोक 25 (shiva.shatarudra.4.25)
तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः । व्यासस्य सुसहायार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः
tadā’pyahaṁ bhaviṣyāmi lokākṣirnāma nāmataḥ vyāsasya susahāyārthaṁ nivṛttipathavarddhanaḥ
तब भी मैं लोकाक्षि नाम से उत्पन्न होऊँगा, व्यास की भली-भाँति सहायता के लिए और निवृत्तिपथ का वर्धन करने वाला।
श्लोक 26 (shiva.shatarudra.4.26)
तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः । सुधामा विरजाश्चैव सञ्जयो विजयस्तथा
tatrāpi śiṣyāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ sudhāmā virajāścaiva sañjayo vijayastathā
वहाँ भी दृढव्रत चार शिष्य होंगे — सुधामा, विरजा, संजय और विजय।
श्लोक 27 (shiva.shatarudra.4.27)
सप्तमे परिवर्त्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः । तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे
saptame parivartte tu yadā vyāsaḥ śatakratuḥ tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi jaigīṣavyo vibhurvidhe
सातवें परिवर्तन में जब व्यास शतक्रतु होंगे, तब हे विधे! मैं जैगीषव्य नामक विभु बनूँगा।
श्लोक 28 (shiva.shatarudra.4.28)
योगं सन्द्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः । काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः
yogaṁ sandraḍhayiṣyāmi mahāyogavicakṣaṇaḥ kāśyāṁ guhāntare saṁstho divyadeśe kuśāstariḥ
महायोग में निपुण होकर मैं योग को सुदृढ़ करूँगा, काशी में एक गुफा के भीतर, दिव्य स्थान में कुश के आसन पर स्थित होकर।
श्लोक 29 (shiva.shatarudra.4.29)
साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः । उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे
sāhāyyaṁ ca kariṣyāmi vyāsasya hi śatakratoḥ uddhariṣyāmi bhaktāṁśca saṁsārabhayato vidhe
मैं शतक्रतु व्यास की सहायता करूँगा और हे विधे! भक्तों का संसार-भय से उद्धार करूँगा।
श्लोक 30 (shiva.shatarudra.4.30)
तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे । सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः
tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā yuge sārasvataśca yogīśo meghavāhaḥ suvāhanaḥ
उस युग में भी मेरे चार पुत्र होंगे — सारस्वत, योगीश, मेघवाह और सुवाहन।
श्लोक 31 (shiva.shatarudra.4.31)
अष्टमे परिवर्त्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः । कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति
aṣṭame parivartte hi vasiṣṭho munisattamaḥ karttā vedavibhāgasya vedavyāso bhaviṣyati
आठवें परिवर्तन में मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ ही वेद के विभाजनकर्ता वेदव्यास होंगे।
श्लोक 32 (shiva.shatarudra.4.32)
तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः । व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम
tatrāpyahaṁ bhaviṣyāmi nāmato dadhivāhanaḥ vyāsasya hi kariṣyāmi sāhāyyaṁ yogavittama
वहाँ भी मैं दधिवाहन नाम से उत्पन्न होऊँगा, हे योगविद्वर! और व्यास की सहायता करूँगा।
श्लोक 33 (shiva.shatarudra.4.33)
कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः । चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम
kapilaścāsuriḥ pañcaśikhaḥ śālvalapūrvakaḥ catvāro yoginaḥ putrā bhaviṣyanti samā mama
कपिल, आसुरि, पंचशिख और शाल्वलपूर्वक — ये चार योगी मेरे समान पुत्र होंगे।
श्लोक 34 (shiva.shatarudra.4.34)
नवमे परिवर्त्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे । भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः
navame parivartte tu tasminneva yuge vidhe bhaviṣyati muniśreṣṭho vyāsaḥ sārasvatāhvayaḥ
नवें परिवर्तन में, उसी युग में, हे विधे! मुनिश्रेष्ठ सारस्वत नामक व्यास होंगे।
श्लोक 35 (shiva.shatarudra.4.35)
व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये । तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः
vyāsasya dhyāyatastasya nivṛttipathavṛddhaye tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi ṛṣabho nāmataḥ smṛtaḥ
उस ध्यानरत व्यास के निवृत्तिपथ की वृद्धि के लिए, तब मैं ऋषभ नाम से स्मरण किया जाने वाला अवतार लूँगा।
श्लोक 36 (shiva.shatarudra.4.36)
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा । चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः
parāśaraśca gargaśca bhārgavo giriśastathā catvārastatra śiṣyā me bhaviṣyanti suyoginaḥ
पराशर, गर्ग, भार्गव और गिरीश — ये चार सुयोगी वहाँ मेरे शिष्य होंगे।
श्लोक 37 (shiva.shatarudra.4.37)
तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते । करिष्यामि सहायं वै वेदव्यासस्य सन्मुने
taiḥ sākaṁ draḍhayiṣyāmi yogamārgaṁ prajāpate kariṣyāmi sahāyaṁ vai vedavyāsasya sanmune
हे प्रजापते! उनके साथ मैं योगमार्ग को सुदृढ़ करूँगा; हे सन्मुने! वेदव्यास की सहायता करूँगा।
श्लोक 38 (shiva.shatarudra.4.38)
तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे । उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः
tena rūpeṇa bhaktānāṁ bahūnāṁ duḥkhināṁ vidhe uddhāraṁ bhavato’haṁ vai kariṣyāmi dayākaraḥ
हे विधे! उस रूप में, दयालु होकर मैं संसार से दुःखी बहुत से भक्तों का उद्धार करूँगा।
श्लोक 39 (shiva.shatarudra.4.39)
सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यः सुयोगकृत् । सारस्वतव्यासमनःकर्त्ता नानोतिकारकः
so’vatāro vidhe me hi ṛṣabhākhyaḥ suyogakṛt sārasvatavyāsamanaḥkarttā nānotikārakaḥ
हे विधे! ऋषभ नामक वह मेरा अवतार सुयोगकर्ता है, जो सारस्वत व्यास के मन को शान्त करने वाला और अनेक प्रकार से उपकार करने वाला है।
श्लोक 40 (shiva.shatarudra.4.40)
अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः । जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः
avatāreṇa me yena bhadrāyurnṛpabālakaḥ jīvito hi mṛtaḥ kṣveḍadoṣato janakojjhitaḥ
इसी अवतार के द्वारा, विष के दोष से मृत हुए और पिता द्वारा त्यागे गए राजकुमार भद्रायु को जीवित किया गया।
श्लोक 41 (shiva.shatarudra.4.41)
प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः । ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः
prāpte’tha ṣoḍaśe varṣe tasya rājaśiśoḥ punaḥ yayau tadveśma sahasā ṛṣabhaḥ sa madātmakaḥ
उस राजकुमार के सोलहवें वर्ष में पहुँचने पर, मेरे ही स्वरूप वाले वे ऋषभ पुनः सहसा उसके घर गए।
श्लोक 42 (shiva.shatarudra.4.42)
पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः । उपादिदेश तद्धर्मान् राजयोगान्प्रजापते
pūjitastena sa muniḥ sadrūpaśca kṛpānidhiḥ upādideśa taddharmān rājayogānprajāpate
हे प्रजापते! उस राजकुमार द्वारा पूजित होकर, सत्स्वरूप कृपानिधि उन मुनि ने उसे राजधर्म और राजयोग का उपदेश दिया।
श्लोक 43 (shiva.shatarudra.4.43)
ततः स कवचं दिव्यं शङ्खं खङ्गं च भास्वरम् । ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्
tataḥ sa kavacaṁ divyaṁ śaṅkhaṁ khaṅgaṁ ca bhāsvaram dadau tasmai prasannātmā sarvaśatruvināśanam
तब प्रसन्नचित्त होकर उन्होंने उसे दिव्य कवच, शंख और चमकता हुआ खड्ग प्रदान किया, जो सम्पूर्ण शत्रुओं का विनाश करने वाला था।
श्लोक 44 (shiva.shatarudra.4.44)
तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः । स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ
tadaṅga bhasmanāmṛśya kṛpayā dīnavatsalaḥ sa dvādaśasahasrasya gajānāṁ ca balaṁ dadau
दीनवत्सल उन्होंने कृपापूर्वक भस्म से उसके अंगों का स्पर्श करके उसे बारह हजार हाथियों के बल के समान बल प्रदान किया।
श्लोक 45 (shiva.shatarudra.4.45)
इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् । ययौ स्वैरगतिस्ताभ्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः
iti bhadrāyuṣaṁ samyaganuśvāsya samātṛkam yayau svairagatistābhyāṁ pūjitastvṛṣabhaḥ prabhuḥ
इस प्रकार भद्रायु और उसकी माता को भली-भाँति आश्वस्त करके, उन दोनों द्वारा पूजित प्रभु ऋषभ स्वेच्छा से चले गए।
श्लोक 46 (shiva.shatarudra.4.46)
भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे । राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्
bhadrāyurapi rājarṣirjitvā ripugaṇānvidhe rājyaṁ cakāra dharmeṇa vivāhya kīrttimālinīm
हे विधे! भद्रायु भी राजर्षि बनकर, शत्रुसमूहों को जीतकर, कीर्तिमालिनी से विवाह करके धर्मपूर्वक राज्य करने लगे।
श्लोक 47 (shiva.shatarudra.4.47)
इत्थम्प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे । सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव
itthamprabhāvaṁ ṛṣabho’vatāraḥ śaṅkarasya me satāṁ gatirdīnabandhurnavamaḥ kathitastava
इस प्रकार शंकर के मेरे इस प्रभावशाली ऋषभ अवतार को, जो सज्जनों की गति और दीनबन्धु है, तुम्हें नवम अवतार के रूप में बताया गया।
श्लोक 48 (shiva.shatarudra.4.48)
ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः
ṛṣabhasya caritraṁ hi paramaṁ pāvanaṁ mahat svargyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ śrotavyaṁ ca prayatnataḥ
ऋषभ का यह चरित्र परम पवित्र, महान्, स्वर्ग देने वाला, यश और आयु देने वाला है, तथा प्रयत्नपूर्वक सुनने योग्य है।