Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 5

एकोनविंशति शिवावतारों का वर्णन

अध्याय 4अध्याय-सूचीअध्याय 6

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.5.1)

शिव उवाच । दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनिः । हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नगोत्तमे

śiva uvāca daśame dvāpare vyāsastridhāmā nāmato muniḥ himavacchikhare ramye bhṛgutuṅge nagottame

शिव ने कहा — दसवें द्वापर में त्रिधामा नामक मुनि व्यास होंगे; हिमालय के रमणीय शिखर, श्रेष्ठ पर्वत भृगुतुंग पर मैं अवतार लूँगा।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.5.2)

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसम्मिताः । बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः

tatrāpi mama putrāśca bhṛgvādyāḥ śrutisammitāḥ balabandhurnarāmitraḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ

वहाँ भी भृगु आदि श्रुतिसम्मत मेरे पुत्र होंगे — बलबन्धु, नरामित्र, केतुशृंग और तपोधन।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.5.3)

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा । गङ्गाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा

ekādaśe dvāpare tu vyāsaśca trivṛto yadā gaṅgādvāre kalau nāmnā tapo’haṁ bhavitā tadā

ग्यारहवें द्वापर में जब व्यास त्रिवृत होंगे, तब उस कलि में गंगाद्वार पर मैं तप नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.5.4)

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्बः प्रलम्बकः । तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः

lambodaraśca lambākṣaḥ keśalambaḥ pralambakaḥ tatrāpi putrāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ

लम्बोदर, लम्बाक्ष, केशलम्ब और प्रलम्बक — वहाँ भी दृढव्रत चार पुत्र होंगे।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.5.5)

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् । तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह

dvādaśe parivartte tu śatatejāśca vedakṛt tatrāpyahaṁ bhaviṣyāmi dvāparānte kalāviha

बारहवें परिवर्तन में शततेजा नामक वेदकर्ता व्यास होंगे; वहाँ भी द्वापर के अन्त में इस कलियुग में मैं उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.5.6)

हेमकञ्चुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः । व्यासस्यैव सहायार्थं निवृत्तिपथरोपणः

hemakañcukamāsādya nāmnā hyatriḥ pariplutaḥ vyāsasyaiva sahāyārthaṁ nivṛttipatharopaṇaḥ

हेमकंचुक नामक स्थान को प्राप्त कर, अत्रि नाम से परिपूर्ण होकर, व्यास की ही सहायता के लिए निवृत्तिपथ का रोपण करने वाला बनूँगा।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.5.7)

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वः सुयोगिनः । तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने

sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyaḥ śarvaḥ suyoginaḥ tatreti putrāścatvāro bhaviṣyanti mahāmune

हे महामुने! सर्वज्ञ, समबुद्धि, साध्य और शर्व — ये चार सुयोगी पुत्र वहाँ होंगे।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.5.8)

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा । व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः

trayodaśe yuge tasmindharmo nārāyaṇaḥ sadā vyāsastadāhaṁ bhavitā balirnāma mahāmuniḥ

उस तेरहवें युग में सदा धर्मस्वरूप नारायण व्यास होंगे; तब मैं बलि नामक महामुनि बनूँगा।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.5.9)

वालखिल्याश्रमे गन्धमादने पर्वतोत्तमे । सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः

vālakhilyāśrame gandhamādane parvatottame sudhāmā kāśyapaścaiva vasiṣṭho virajāḥ śubhāḥ

गन्धमादन नामक श्रेष्ठ पर्वत पर वालखिल्यों के आश्रम में — सुधामा, काश्यप, वसिष्ठ और शुभ विरजा मेरे पुत्र होंगे।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.5.10)

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे । वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः

yadā vyāsastu rakṣākhyaḥ paryāye tu caturdaśe vaṁśa āṅgirase tatra bhavitāhaṁ ca gautamaḥ

जब चौदहवें पर्याय में व्यास रक्ष नामक होंगे, तब मैं वहाँ आंगिरस वंश में गौतम नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.5.11)

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा । अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोऽथ श्रविष्कटः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti kalau tadā atrirdavaśadaścaiva śravaṇo’tha śraviṣkaṭaḥ

वहाँ भी उस कलियुग में मेरे पुत्र होंगे — अत्रि, दवशद, श्रवण और श्रविष्कट।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.5.12)

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा । तदाऽहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा

vyāsaḥ pañcadaśe trayyāruṇirvai dvāpare yadā tadā’haṁ bhavitā vedaśirā vedaśirastathā

जब पन्द्रहवें द्वापर में व्यास त्रय्यारुणि होंगे, तब मैं वेदशिरा नाम से वेदशिरस् नामक स्थान में उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.5.13)

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः । हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे

mahāvīryaṁ tadastraṁ ca vedaśīrṣaśca parvataḥ himavatpṛṣṭhamāsādya sarasvatyāstathottare

वहाँ महावीर्य नामक अस्त्र और वेदशीर्ष नामक पर्वत है, हिमालय के पृष्ठभाग में सरस्वती के उत्तर में स्थित।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.5.14)

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः । कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः

tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā dṛḍhāḥ kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ

वहाँ भी दृढ़ चार पुत्र होंगे — कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर और कुनेत्रक।

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.5.15)

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति । तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्

vyāso yuge ṣoḍaśe tu yadā devo bhaviṣyati tadā yogapradānāya gokarṇo bhavitā hyaham

जब सोलहवें युग में व्यास देव नामक होंगे, तब योगप्रदान के लिए मैं गोकर्ण नामक अवतार लूँगा।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.5.16)

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् । तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यन्त्यम्बुसम्मिताः

tatraiva ca supuṇyaṁ ca gokarṇaṁ nāma tadvanam tatrāpi yoginaḥ putra bhaviṣyantyambusammitāḥ

वहीं गोकर्ण नामक अत्यन्त पुण्य वन है; वहाँ भी योगी पुत्र होंगे, संख्या में जल के समान अर्थात् चार।

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.5.17)

काश्यपोऽप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः । तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्

kāśyapo’pyuśanāścaiva cyavano’tha bṛhaspatiḥ te’pi tenaiva mārgeṇa gamiṣyanti śivālayam

काश्यप, उशना, च्यवन और बृहस्पति — वे भी उसी मार्ग से शिवलोक को प्राप्त होंगे।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.5.18)

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतञ्जयः । गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे

parivartte saptadaśe vyāso devakṛtañjayaḥ guhāvāsīti nāmnāhaṁ himavacchikhare śubhe

सत्रहवें परिवर्तन में व्यास देवकृतंजय होंगे; हिमालय के शुभ शिखर पर मैं गुहावासी नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.5.19)

महालये महोत्तुङ्गे शिवक्षेत्रं हिमालयम् । उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः

mahālaye mahottuṅge śivakṣetraṁ himālayam utathyo vāmadevaśca mahāyogo mahābalaḥ

विशाल एवं अत्यन्त ऊँचे महालय नामक स्थान, शिवक्षेत्र हिमालय में — उतथ्य, वामदेव, महायोग और महाबल मेरे पुत्र होंगे।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.5.20)

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतञ्जयः । शिखण्डीनामतोऽहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे

parivartte’ṣṭādaśe tu yadā vyāsa ṛtañjayaḥ śikhaṇḍīnāmato’haṁ taddhimavacchikhare śubhe

जब अठारहवें परिवर्तन में व्यास ऋतंजय होंगे, तब हिमालय के उस शुभ शिखर पर मैं शिखण्डी नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.5.21)

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः । शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्

siddhakṣetre mahāpuṇye śikhaṇḍī nāma parvataḥ śikhaṇḍino vanaṁ vāpi yatra siddhaniṣevitam

उस महापुण्य सिद्धक्षेत्र में शिखण्डी नामक पर्वत है, अथवा शिखण्डी का वन है, जहाँ सिद्धगण सेवा करते हैं।

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.5.22)

वाचःश्रवा रुचीकश्च श्यावास्यश्च यतीश्वरः । एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः

vācaḥśravā rucīkaśca śyāvāsyaśca yatīśvaraḥ ete putrā bhaviṣyanti tatrāpi ca tapodhanāḥ

वाचःश्रवा, रुचीक, श्यावास्य और यतीश्वर — ये तपोधन पुत्र वहाँ भी होंगे।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.5.23)

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः । तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः

ekonaviṁśe vyāsastu bharadvājo mahāmuniḥ tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi jaṭī mālī ca nāmataḥ

उन्नीसवें परिवर्तन में महामुनि भरद्वाज व्यास होंगे; तब मैं जटी और माली नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.5.24)

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः । हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा

himavacchikhare tatra putrā me’mbudhisaṁhitāḥ hiraṇyanāmā kauśalyo lokākṣī pradhimistathā

वहाँ हिमालय के शिखर पर, संख्या में चार, मेरे पुत्र होंगे — हिरण्यनामा, कौशल्य, लोकाक्षी और प्रधिमि।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.5.25)

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः । तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः

parivartte viṁśatime bhavitā vyāsa gautamaḥ tatrāṭṭahāsanāmāhamaṭṭahāsapriyā narāḥ

बीसवें परिवर्तन में गौतम व्यास होंगे; वहाँ मैं अट्टहास नाम से उत्पन्न होऊँगा, जहाँ के लोग अट्टहास को प्रिय मानने वाले होंगे।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.5.26)

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः । देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः

tatraiva himavatpṛṣṭhe aṭṭahāso mahāgiriḥ devamānuṣayakṣendrasiddhacāraṇasevitaḥ

उसी हिमालय के पृष्ठभाग में अट्टहास नामक महान् पर्वत है, जो देव, मनुष्य, यक्षेन्द्र, सिद्ध और चारणों द्वारा सेवित है।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.5.27)

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः । सुमन्तुर्बर्बरिर्विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti suyoginaḥ sumanturbarbarirvidvān kabandhaḥ kuśikandharaḥ

वहाँ भी मेरे सुयोगी पुत्र होंगे — सुमन्तु, विद्वान् बर्बरि, कबन्ध और कुशिकन्धर।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.5.28)

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचः श्रवा यदा । तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्

ekaviṁśe yuge tasmin vyāso vācaḥ śravā yadā tadāhaṁ dāruko nāma tasmāddāruvanaṁ śubham

उस इक्कीसवें युग में जब व्यास वाचःश्रवा होंगे, तब मैं दारुक नाम से उत्पन्न होऊँगा, इसीलिए वह शुभ वन दारुवन कहलाएगा।

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.5.29)

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः । प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti suyoginaḥ plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā

वहाँ भी मेरे सुयोगी पुत्र होंगे — प्लक्ष, दार्भायणि, केतुमान् और गौतम।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.5.30)

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा । तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः

dvāviṁśe parivarte tu vyāsaḥ śuṣmāyaṇo yadā tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi vārāṇasyāṁ mahāmuniḥ

बाईसवें परिवर्तन में जब व्यास शुष्मायण होंगे, तब मैं वाराणसी में महामुनि रूप में उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.5.31)

नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्

nāmnā vai lāṅgalī bhīmo yatra devāḥ savāsavāḥ drakṣyanti māṁ kalau tasminbhavaṁ caiva halāyudham

वहाँ मैं लांगली और भीम नाम से रहूँगा, जहाँ इन्द्र सहित देवगण उस कलियुग में मुझे भव और हलायुध रूप में देखेंगे।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.5.32)

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः । भल्लवी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti sudhārmikāḥ bhallavī madhupiṅgaśca śvetaketustathaiva ca

वहाँ भी मेरे सुधार्मिक पुत्र होंगे — भल्लवि, मधुपिंग और श्वेतकेतु।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.5.33)

परिवर्त्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः । श्वेतो नाम तदाऽहं वै गिरौ कालञ्जरे शुभे

parivartte trayoviṁśe tṛṇabinduryadā muniḥ śveto nāma tadā’haṁ vai girau kālañjare śubhe

तेईसवें परिवर्तन में जब तृणबिन्दु मुनि व्यास होंगे, तब शुभ कालंजर पर्वत पर मैं श्वेत नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.5.34)

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapasvinaḥ uśiko bṛhadaśvaśca devalaḥ kavireva ca

वहाँ भी मेरे तपस्वी पुत्र होंगे — उशिक, बृहदश्व, देवल और कवि।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.5.35)

परिवर्त्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः । शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा

parivartte caturviṁśe vyāso yakṣo yadā vibhuḥ śūlī nāma mahāyogī tadyuge naimiṣe tadā

चौबीसवें परिवर्तन में जब विभु व्यास यक्ष होंगे, तब उस युग में नैमिष वन में मैं शूली नामक महायोगी बनूँगा।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.5.36)

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ śālihotro’gniveśaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ

वहाँ भी मेरे तपस्वी शिष्य होंगे — शालिहोत्र, अग्निवेश, युवनाश्व और शरद्वसु।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.5.37)

पञ्चविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति । तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

pañcaviṁśe yadā vyāsaḥ śaktirnāmnā bhaviṣyati tadāpyahaṁ mahāyogī daṇḍī muṇḍīśvaraḥ prabhuḥ

जब पच्चीसवें परिवर्तन में शक्ति नामक व्यास होंगे, तब मैं महायोगी प्रभु दण्डी और मुण्डीश्वर नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.5.38)

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ chagalaḥ kuṇḍakarṇaśca kumbhāṇḍaśca pravāhakaḥ

वहाँ भी मेरे तपस्वी शिष्य होंगे — छगल, कुण्डकर्ण, कुम्भाण्ड और प्रवाहक।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.5.39)

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् । पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः

vyāsaḥ parāśaro yarhi ṣaḍviṁśe bhavitāpyaham puraṁ bhadravaṭaṁ prāpya sahiṣṇurnāma nāmataḥ

जब छब्बीसवें परिवर्तन में व्यास पराशर होंगे, तब भद्रवट नामक नगर को प्राप्त कर मैं सहिष्णु नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.5.40)

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ ulūko vidyutaścaiva śambūko hyāśvalāyanaḥ

वहाँ भी मेरे तपस्वी शिष्य होंगे — उलूक, विद्युत्, शम्बूक और आश्वलायन।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.5.41)

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति । प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्

saptaviṁśe yadā vyāso jātūkarṇyo bhaviṣyati prabhāsatīrthamāśritya somaśarmā tadāpyaham

जब सत्ताईसवें परिवर्तन में व्यास जातूकर्ण्य होंगे, तब प्रभास तीर्थ का आश्रय लेकर मैं सोमशर्मा नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.5.42)

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । अक्षपादः कुमारश्चोलूको वत्सस्तथैव च

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ akṣapādaḥ kumāraścolūko vatsastathaiva ca

वहाँ भी मेरे तपस्वी शिष्य होंगे — अक्षपाद, कुमार, उलूक और वत्स।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.5.43)

अष्टाविंशे द्वापरे तु पराशरसुतो हरिः । यदा भविष्यामि व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः

aṣṭāviṁśe dvāpare tu parāśarasuto hariḥ yadā bhaviṣyāmi vyāso nāmnā dvaipāyanaḥ pramuḥ

अट्ठाईसवें द्वापर में जब पराशर के पुत्र हरि, प्रभु, द्वैपायन नामक व्यास होंगे —

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.5.44)

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः । वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

tadā ṣaṣṭhena cāṁśena kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ vasudevasutaḥ śreṣṭho vāsudevo bhaviṣyati

तब पुरुषोत्तम कृष्ण अपने छठे अंश से वसुदेव के श्रेष्ठ पुत्र वासुदेव के रूप में अवतरित होंगे।

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.5.45)

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया । लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

tadāpyahaṁ bhaviṣyāmi yogātmā yogamāyayā lokavismāpanārthāya brahmacāriśarīrakaḥ

तब मैं भी योगस्वरूप होकर, योगमाया से, लोगों को विस्मित करने के लिए ब्रह्मचारी के शरीर में प्रकट होऊँगा।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.5.46)

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् । ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

śmaśāne mṛtamutsṛjya dṛṣṭvā kāyamanāmayam brāhmaṇānāṁ hitārthāya praviṣṭo yogamāyayā

श्मशान में मृत शरीर को छोड़कर, रोगरहित शरीर को धारण करके, ब्राह्मणों के हित के लिए योगमाया से प्रवेश करूँगा।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.5.47)

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्धं च विष्णुना । भविष्यामि तदा ब्रह्मन् लङ्कुली नाम नामतः

divyāṁ meruguhāṁ puṇyāṁ tvayā sārdhaṁ ca viṣṇunā bhaviṣyāmi tadā brahman laṅkulī nāma nāmataḥ

हे ब्रह्मन्! तब मैं तुम्हारे और विष्णु के साथ मेरु की उस दिव्य पुण्य गुफा में लंकुली नाम से उत्पन्न होऊँगा।

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.5.48)

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा । भविष्यति सुविख्यातं यावद् भूमिर्धरिष्यति

kāyāvatāra ityevaṁ siddhakṣetraṁ paraṁ tadā bhaviṣyati suvikhyātaṁ yāvad bhūmirdhariṣyati

इस प्रकार वह "कायावतार" नामक परम सिद्धक्षेत्र, जब तक पृथ्वी टिकी रहेगी, तब तक सुविख्यात रहेगा।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.5.49)

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ kuśikaścaiva gargaśca mitraḥ kauruṣya eva ca

वहाँ भी मेरे तपस्वी शिष्य होंगे — कुशिक, गर्ग, मित्र और कौरुष्य।

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.5.50)

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः । प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यन्ति शिवं पुरम्

yogino brāhmaṇā vedapāragā ūrddhvaretasaḥ prāpya māheśvaraṁ yogaṁ gamiṣyanti śivaṁ puram

वेदपारंगत, ब्रह्मचर्यरत, योगी ब्राह्मण माहेश्वर योग को प्राप्त कर शिवलोक को प्राप्त होंगे।

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.5.51)

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना । योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः

vaivasvate’ntare samyak proktā hi paramātmanā yogeśvarāvatārāśca sarvāvarteṣu suvratāḥ

इस प्रकार वैवस्वत मन्वन्तर में परमात्मा द्वारा भली-भाँति कहे गए, सभी चक्रों में सुव्रत योगेश्वर-अवतार वर्णित हुए।

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.5.52)

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरे द्वापरे विभो । योगेश्वरावताराश्च प्रारम्भे च कलौ कलौ

vyāsāścaivāṣṭaviṁśatkā dvāpare dvāpare vibho yogeśvarāvatārāśca prārambhe ca kalau kalau

हे विभो! प्रत्येक द्वापर में अट्ठाईस व्यास होते हैं, और प्रत्येक कलियुग के आरम्भ में योगेश्वर-अवतार होते हैं।

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.5.53)

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः । महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः

yogeśvarāvatārāṇāṁ yogamārgapravarddhakāḥ mahāśaivāśca catvāraḥ śiṣyāḥ pratyekamavyayāḥ

इन योगेश्वर-अवतारों के, योगमार्ग का विस्तार करने वाले, महाशैव, अविनाशी चार-चार शिष्य होते हैं।

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.5.54)

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः । रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः

ete pāśupatāḥ śiṣyā bhasmoddhūlitavigrahāḥ rudrākṣamālābharaṇāstripuṇḍrāṅkitamastakāḥ

ये पाशुपत शिष्य भस्म से लिप्त शरीर वाले, रुद्राक्ष की माला से अलंकृत, और त्रिपुण्ड्र से अंकित मस्तक वाले होते हैं।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.5.55)

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः । लिङ्गार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः

śiṣyā dharmaratāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ liṅgārcanaratā nityaṁ bāhyābhyantarataḥ sthitāḥ

वे सभी शिष्य धर्मपरायण, वेद-वेदांग में पारंगत, नित्य लिंगपूजा में रत, और बाह्य तथा आन्तरिक रूप से स्थिर रहते हैं।

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.5.56)

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः । सङ्ख्यया द्वादशाधिक्यशतं च गणिता बुधैः

bhaktyā mayi ca yogena dhyānaniṣṭhā jitendriyāḥ saṅkhyayā dvādaśādhikyaśataṁ ca gaṇitā budhaiḥ

भक्ति और योग द्वारा वे मुझमें ध्याननिष्ठ और जितेन्द्रिय रहते हैं; विद्वानों ने उनकी संख्या एक सौ बारह गिनी है।

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.5.57)

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् । मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्

ityetadvai mayā proktamavatāreṣu lakṣaṇam manvādikṛṣṇaparyantamaṣṭāviṁśadyugakramāt

इस प्रकार यह मेरे द्वारा अवतारों का लक्षण कहा गया, मनु के आरम्भ से लेकर कृष्ण तक, अट्ठाईस युगों के क्रम से।

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.5.58)

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् । भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

tatra śrutisamūhānāṁ vidhānaṁ brahmalakṣaṇam bhaviṣyati tadā kalpe kṛṣṇadvaipāyano yadā

उस समय, उस कल्प में, जब कृष्णद्वैपायन व्यास होंगे, तब वेदसमूहों का विभाजन ब्रह्म के लक्षणरूप में होगा।

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.5.59)

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः । पुनः सम्प्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

ityevamuktvā brahmāṇamanugṛhya maheśvaraḥ punaḥ samprekṣya deveśastatraivāntaradhīyata

इस प्रकार कहकर, ब्रह्मा पर अनुग्रह करके, महेश्वर देवेश ने पुनः उन्हें देखकर वहीं अन्तर्धान हो गए।

अध्याय 4अध्याय-सूचीअध्याय 6