Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 42

द्वादश ज्योतिर्लिंग अवतार

अध्याय 41अध्याय-सूची

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.42.1)

नन्दीश्वर उवाच । अवतारान् शृणु विभोर्द्वादशप्रमितान्परान् । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपान्वै नानोतिकारकान्मुने

nandīśvara uvāca avatārān śṛṇu vibhordvādaśapramitānparān jyotirliṅgasvarūpānvai nānotikārakānmune

नन्दीश्वर ने कहा - हे विभो! शिव के बारह श्रेष्ठ, ज्योतिर्लिंग-स्वरूप, नाना प्रकार का उपकार करने वाले अवतारों को सुनो, हे मुने!

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.42.2)

सौराष्ट्रे सोमनाथश्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनः । उज्जयिन्यां महाकाल ओङ्कारे चामरेश्वरः

saurāṣṭre somanāthaśca śrīśaile mallikārjunaḥ ujjayinyāṁ mahākāla oṅkāre cāmareśvaraḥ

सौराष्ट्र में सोमनाथ, श्रीशैल में मल्लिकार्जुन, उज्जयिनी में महाकाल, ओंकार में अमरेश्वर।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.42.3)

केदारो हिमवत्पृष्टे डाकिन्याम्भीमशङ्करः । वाराणस्यां च विश्वेशस्त्र्यम्बको गौतमीतटे

kedāro himavatpṛṣṭe ḍākinyāmbhīmaśaṅkaraḥ vārāṇasyāṁ ca viśveśastryambako gautamītaṭe

हिमालय के शिखर पर केदार, डाकिनी में भीमशंकर, वाराणसी में विश्वेश, गौतमी-तट पर त्र्यम्बक।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.42.4)

वैद्यनाथश्चिताभूमौ नागेशो दारुकावने । सेतुबन्धे च रामेशो घुश्मेशश्च शिवालये

vaidyanāthaścitābhūmau nāgeśo dārukāvane setubandhe ca rāmeśo ghuśmeśaśca śivālaye

चिताभूमि में वैद्यनाथ, दारुकावन में नागेश, सेतुबन्ध में रामेश, और शिवालय में घुश्मेश।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.42.5)

अवतारद्वादशकमेतच्छम्भोः परात्मनः । सर्वानन्दकरं पुंसां दर्शनात्स्पर्शनान्मुने

avatāradvādaśakametacchambhoḥ parātmanaḥ sarvānandakaraṁ puṁsāṁ darśanātsparśanānmune

शम्भु परमात्मा के इन बारह अवतारों का दर्शन और स्पर्श मात्र से, हे मुने, मनुष्यों को सर्वानन्द प्राप्त होता है।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.42.6)

तत्राद्यः सोमनाथो हि चन्द्रदुःखक्षयङ्करः । क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनान्मुने

tatrādyaḥ somanātho hi candraduḥkhakṣayaṅkaraḥ kṣayakuṣṭhādirogāṇāṁ nāśakaḥ pūjanānmune

इनमें प्रथम सोमनाथ चन्द्रमा के दुःख का क्षय करने वाले हैं; हे मुने, पूजन से क्षय, कुष्ठ आदि रोगों के नाशक हैं।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.42.7)

शिवावतारः सोमेशो लिङ्गरूपेण संस्थितः । सौराष्ट्रे शुभदेशे च शशिना पूजितः पुरा

śivāvatāraḥ someśo liṅgarūpeṇa saṁsthitaḥ saurāṣṭre śubhadeśe ca śaśinā pūjitaḥ purā

यह शिवावतार सोमेश लिंग-रूप में सौराष्ट्र के शुभ प्रदेश में स्थित है, जिसे पूर्वकाल में चन्द्रमा ने पूजा था।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.42.8)

चन्द्रकुण्डं च तत्रैव सर्वपापविनाशकम् । तत्र स्नात्वा नरो धीमान्सर्वरोगैः प्रमुच्यते

candrakuṇḍaṁ ca tatraiva sarvapāpavināśakam tatra snātvā naro dhīmānsarvarogaiḥ pramucyate

वहीं चन्द्रकुण्ड है, जो समस्त पापों का नाशक है; वहाँ स्नान कर बुद्धिमान मनुष्य सभी रोगों से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.42.9)

सोमेश्वरं महालिङ्गं शिवस्य परमात्मकम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापाद्भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति

someśvaraṁ mahāliṅgaṁ śivasya paramātmakam dṛṣṭvā pramucyate pāpādbhuktiṁ muktiṁ ca vindati

शिव के परमात्म-स्वरूप उस महालिंग सोमेश्वर को देखकर मनुष्य पाप से मुक्त हो, भुक्ति और मुक्ति दोनों को प्राप्त करता है।

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.42.10)

मल्लिकार्जुनसंज्ञश्चावतारः शकरस्य वै । द्वितीयः श्रीगिरौ तात भक्ताभीष्टफलप्रदः

mallikārjunasaṁjñaścāvatāraḥ śakarasya vai dvitīyaḥ śrīgirau tāta bhaktābhīṣṭaphalapradaḥ

शंकर का मल्लिकार्जुन नामक द्वितीय अवतार, हे तात, श्रीगिरि में है, भक्तों के अभीष्ट फल का दाता।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.42.11)

संस्तुतो लिङ्गरूपेण सुतदर्शनहेतुतः । गतस्तत्र महाप्रीत्या स शिवः स्वगिरेर्मुने

saṁstuto liṅgarūpeṇa sutadarśanahetutaḥ gatastatra mahāprītyā sa śivaḥ svagirermune

पुत्र-दर्शन की इच्छा से स्तुत होकर, वे शिव लिंग-रूप में अत्यंत प्रेमपूर्वक अपने पर्वत से वहाँ गए, हे मुने।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.42.12)

ज्योतिर्लिङ्गं द्वितीयं तद्दर्शनात्पूजनान्मुने । महासुखकरं चान्ते मुक्तिदं नात्र संशयः

jyotirliṅgaṁ dvitīyaṁ taddarśanātpūjanānmune mahāsukhakaraṁ cānte muktidaṁ nātra saṁśayaḥ

उस दूसरे ज्योतिर्लिंग के दर्शन और पूजन से, हे मुने, महान् सुख प्राप्त होता है, और अन्त में निःसन्देह मुक्ति मिलती है।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.42.13)

महाकालाभिधस्तातावतारः शङ्करस्य वै । उज्जयिन्यां नगर्यां च बभूव स्वजनावनः

mahākālābhidhastātāvatāraḥ śaṅkarasya vai ujjayinyāṁ nagaryāṁ ca babhūva svajanāvanaḥ

शंकर का महाकाल नामक अवतार, हे तात, उज्जयिनी नगरी में उत्पन्न हुआ, अपने भक्तों की रक्षा करने वाला।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.42.14)

दूषणाख्यासुरं यस्तु वेदधर्मप्रमर्दकम् । उज्जयिन्यां गतं विप्रद्वेषिणं सर्वनाशनम्

dūṣaṇākhyāsuraṁ yastu vedadharmapramardakam ujjayinyāṁ gataṁ vipradveṣiṇaṁ sarvanāśanam

दूषण नामक दैत्य, जो वेद-धर्म का विनाशक था, उज्जयिनी में जाकर विप्रों से द्वेष करने वाला और सर्वनाशी था —

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.42.15)

वेदविप्रसुतध्यातो हुङ्कारेणैव स द्रुतम् । भस्मसात्कृतवांस्तं च रत्नमाल निवासिनम्

vedaviprasutadhyāto huṅkāreṇaiva sa drutam bhasmasātkṛtavāṁstaṁ ca ratnamāla nivāsinam

वेद-विप्र पुत्रों द्वारा ध्यान किए जाने पर, उन्होंने मात्र हुंकार से उस रत्नमाल-निवासी को शीघ्र भस्म कर दिया।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.42.16)

तं हत्वा स महाकालो ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपतः । देवैः स प्रार्थितोऽतिष्ठत्स्वभक्तपरिपालकः

taṁ hatvā sa mahākālo jyotirliṅgasvarūpataḥ devaiḥ sa prārthito'tiṣṭhatsvabhaktaparipālakaḥ

उसे मारकर वे महाकाल, ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में, देवताओं द्वारा प्रार्थित होकर, अपने भक्तों के पालक बनकर वहीं स्थित हो गए।

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.42.17)

महाकालाह्वयं लिङ्गं दृष्ट्वाभ्यर्च्य प्रयत्नतः । सर्वान्कामानवाप्नोति लभते परतो गतिम्

mahākālāhvayaṁ liṅgaṁ dṛṣṭvābhyarcya prayatnataḥ sarvānkāmānavāpnoti labhate parato gatim

महाकाल नामक लिंग को देखकर और यत्नपूर्वक पूजन कर मनुष्य समस्त कामनाओं को प्राप्त करता है, और तत्पश्चात् परम गति को प्राप्त होता है।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.42.18)

ओङ्कारः परमेशानो धृतः शम्भोः परात्मनः । अवतारश्चतुर्थो हि भक्ताभीष्टफलप्रदः

oṅkāraḥ parameśāno dhṛtaḥ śambhoḥ parātmanaḥ avatāraścaturtho hi bhaktābhīṣṭaphalapradaḥ

ओंकार, परमेशान, शम्भु परमात्मा का ही स्वरूप, चतुर्थ अवतार, भक्तों के अभीष्ट फल का दाता है।

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.42.19)

विधिना स्थापितो भक्त्या स्वलिङ्गात्पार्थिवान्मुने । प्रादुर्भूतो महादेवो विन्ध्यकामप्रपूरकः

vidhinā sthāpito bhaktyā svaliṅgātpārthivānmune prādurbhūto mahādevo vindhyakāmaprapūrakaḥ

ब्रह्मा द्वारा भक्तिपूर्वक अपने पार्थिव लिंग से स्थापित किए जाने पर, हे मुने, वे महादेव विन्ध्य की कामना पूर्ण करते हुए प्रकट हुए।

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.42.20)

देवैः सम्प्रार्थितस्तत्र द्विधारूपेण संस्थितः । भुक्तिमुक्तिप्रदो लिङ्गरूपो वै भक्तवत्सलः

devaiḥ samprārthitastatra dvidhārūpeṇa saṁsthitaḥ bhuktimuktiprado liṅgarūpo vai bhaktavatsalaḥ

वहाँ देवताओं द्वारा प्रार्थित होकर वे द्विधा रूप में, भुक्ति-मुक्ति के दाता, भक्तवत्सल, लिंग-रूप में विराजमान हैं।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.42.21)

प्रणवे चैव चोङ्कारनामासील्लिङ्गमुत्तमम् । परमेश्वरनामासीत्पार्थिवश्च मुनीश्वर

praṇave caiva coṅkāranāmāsīlliṅgamuttamam parameśvaranāmāsītpārthivaśca munīśvara

हे मुनीश्वर! प्रणव में ही उत्तम लिंग का नाम ओंकार था, और पार्थिव लिंग का नाम परमेश्वर था।

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.42.22)

भक्ताभीष्टप्रदो ज्ञेयो योऽपि दृष्टोऽर्चितो मुने । ज्योतिर्लिङ्गे महादिव्ये वर्णिते ते महामुने

bhaktābhīṣṭaprado jñeyo yo'pi dṛṣṭo'rcito mune jyotirliṅge mahādivye varṇite te mahāmune

हे महामुने! जो कोई इसका दर्शन और पूजन करता है, वह भक्तों के अभीष्ट का दाता जानना चाहिए — इस प्रकार तुम्हें वह महादिव्य ज्योतिर्लिंग वर्णित किया गया।

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.42.23)

केदारेशोऽवतारस्तु पञ्चमः परमश्शिवः । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपेण केदारे संस्थितः स च

kedāreśo'vatārastu pañcamaḥ paramaśśivaḥ jyotirliṅgasvarūpeṇa kedāre saṁsthitaḥ sa ca

केदारेश, पंचम अवतार, स्वयं परम शिव हैं, जो केदार में ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में विराजमान हैं।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.42.24)

नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्मुने । तत्प्रार्थितः शिवस्तत्स्थैः केदारे हिमभूधरे

naranārāyaṇākhyau yāvavatārau harermune tatprārthitaḥ śivastatsthaiḥ kedāre himabhūdhare

हरि के नर-नारायण नामक दोनों अवतार, हे मुने, वहीं रहते हुए, उनके प्रार्थना करने पर शिव उस हिम-पर्वत केदार में प्रकट हुए।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.42.25)

ताभ्यां च पूजितो नित्यं केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदः शम्भुर्दर्शनादर्चनादपि

tābhyāṁ ca pūjito nityaṁ kedāreśvarasaṁjñakaḥ bhaktābhīṣṭapradaḥ śambhurdarśanādarcanādapi

उन दोनों द्वारा नित्य पूजित, केदारेश्वर नाम से प्रसिद्ध वे शम्भु, दर्शन और पूजन दोनों से भक्तों के अभीष्ट के दाता हैं।

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.42.26)

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोऽपि विशेषतः । सर्वकामप्रदस्तात सोऽवतारः शिवस्य वै

asya khaṇḍasya sa svāmī sarveśo'pi viśeṣataḥ sarvakāmapradastāta so'vatāraḥ śivasya vai

हे तात! वे इस खण्ड के स्वामी हैं, और विशेष रूप से सर्वेश भी हैं; शिव का वह अवतार समस्त कामनाओं का दाता है।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.42.27)

भीमशङ्करसंज्ञस्तु षष्ठः शम्भोर्महाप्रभोः । अवतारो महालीलो भीमासुरविनाशनः

bhīmaśaṅkarasaṁjñastu ṣaṣṭhaḥ śambhormahāprabhoḥ avatāro mahālīlo bhīmāsuravināśanaḥ

भीमशंकर नामक छठा अवतार महाप्रभु शम्भु का है, महालीलामय, भीम असुर का विनाशक।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.42.28)

सुदक्षिणाभिधं भक्तं कामरूपेश्वरं नृपम् । यो ररक्षाद्भुतं हत्वासुरं तं भक्तदुःखदम्

sudakṣiṇābhidhaṁ bhaktaṁ kāmarūpeśvaraṁ nṛpam yo rarakṣādbhutaṁ hatvāsuraṁ taṁ bhaktaduḥkhadam

उन्होंने भक्तों को दुःख देने वाले उस अद्भुत असुर को मारकर सुदक्षिण नामक भक्त, कामरूप के राजा, की रक्षा की।

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.42.29)

भीमशङ्करनामा स डाकिन्यां संस्थितः स्वयम् । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपेण प्रार्थितस्तेन शङ्करः

bhīmaśaṅkaranāmā sa ḍākinyāṁ saṁsthitaḥ svayam jyotirliṅgasvarūpeṇa prārthitastena śaṅkaraḥ

भीमशंकर नाम से वे स्वयं डाकिनी में ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में विराजमान हैं, उसी की प्रार्थना पर शंकर वहाँ स्थित हुए।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.42.30)

विश्वेश्वरावतारस्तु काश्यां जातो हि सप्तमः । सर्वब्रह्माण्डरूपश्च भुक्तिमुक्तिप्रदो मुने

viśveśvarāvatārastu kāśyāṁ jāto hi saptamaḥ sarvabrahmāṇḍarūpaśca bhuktimuktiprado mune

विश्वेश्वर अवतार, सप्तम, काशी में उत्पन्न हुआ; सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड-रूप, भुक्ति-मुक्ति का दाता, हे मुने।

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.42.31)

पूजितः सर्वदेवैश्च भक्त्या विष्ण्वादिभिः सदा । कैलासपतिना चापि भैरवेणापि नित्यशः

pūjitaḥ sarvadevaiśca bhaktyā viṣṇvādibhiḥ sadā kailāsapatinā cāpi bhairaveṇāpi nityaśaḥ

सभी देवताओं द्वारा, विष्णु आदि द्वारा, तथा कैलासपति द्वारा और भैरव द्वारा भी सदा भक्तिपूर्वक पूजित।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.42.32)

ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपेण संस्थितस्तत्र मुक्तिदः । स्वयं सिद्धस्वरूपो हि तथा स्वपुरि स प्रभुः

jyotirliṅgasvarūpeṇa saṁsthitastatra muktidaḥ svayaṁ siddhasvarūpo hi tathā svapuri sa prabhuḥ

वहाँ ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में स्थित, मुक्तिदाता, स्वयं सिद्ध-स्वरूप, वे प्रभु अपनी ही नगरी में विराजमान हैं।

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.42.33)

काशीविश्वेशयोर्भक्त्या तन्नामजपकारकाः । निर्लिप्ताः कर्मभिर्नित्यं केवल्यपदभागिनः

kāśīviśveśayorbhaktyā tannāmajapakārakāḥ nirliptāḥ karmabhirnityaṁ kevalyapadabhāginaḥ

काशी और विश्वेश की भक्ति से उनके नाम का जप करने वाले नित्य कर्मों से निर्लिप्त रहकर कैवल्य-पद के भागी बनते हैं।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.42.34)

त्र्यम्बकाख्योऽवतारो यः सोऽष्टमो गौतमीतटे । प्रार्थितो गौतमेनाविर्बभूव शशिमौलिनः

tryambakākhyo'vatāro yaḥ so'ṣṭamo gautamītaṭe prārthito gautamenāvirbabhūva śaśimaulinaḥ

त्र्यम्बक नामक अवतार, अष्टम, गौतमी के तट पर, गौतम की प्रार्थना पर, चन्द्रमौलि शिव से प्रकट हुआ।

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.42.35)

गौतमस्य प्रार्थनया ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपतः । स्थितस्तत्राचलः प्रीत्या तन्मुनेः प्रीतिकाम्यया

gautamasya prārthanayā jyotirliṅgasvarūpataḥ sthitastatrācalaḥ prītyā tanmuneḥ prītikāmyayā

गौतम की प्रार्थना से, ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में, उस मुनि को प्रसन्न करने की कामना से, वे वहाँ प्रेमपूर्वक अचल होकर स्थित हुए।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.42.36)

तस्य सन्दर्शनात्स्पर्शादर्चनाच्च महेशितुः । सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति ततो मुक्तिर्भवेदहो

tasya sandarśanātsparśādarcanācca maheśituḥ sarve kāmāḥ prasidhyanti tato muktirbhavedaho

उन महेश्वर के दर्शन, स्पर्श और पूजन से समस्त कामनाएँ सिद्ध होती हैं, और अहो! तत्पश्चात् मुक्ति प्राप्त होती है।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.42.37)

शिवानुग्रहतस्तत्र गङ्गा नाम्ना तु गौतमी । संस्थिता गौतमप्रीत्या पावनी शङ्करप्रिया

śivānugrahatastatra gaṅgā nāmnā tu gautamī saṁsthitā gautamaprītyā pāvanī śaṅkarapriyā

शिव की कृपा से वहाँ गौतमी नाम की गंगा, गौतम के प्रेमवश, पावनी, शंकर-प्रिया के रूप में स्थित हुई।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.42.38)

वैद्यनाथावतारो हि नवमस्तत्र कीर्तितः । आविर्भूतो रावणार्थं बहुलीलाकरः प्रभुः

vaidyanāthāvatāro hi navamastatra kīrtitaḥ āvirbhūto rāvaṇārthaṁ bahulīlākaraḥ prabhuḥ

वैद्यनाथ अवतार, नवम, वहाँ प्रसिद्ध है; नाना लीलाओं के कर्ता वे प्रभु रावण के हेतु प्रकट हुए।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.42.39)

तदानयनरूपं हि व्याजं कृत्वा महेश्वरः । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपेण चिताभूमौ प्रतिष्ठितः

tadānayanarūpaṁ hi vyājaṁ kṛtvā maheśvaraḥ jyotirliṅgasvarūpeṇa citābhūmau pratiṣṭhitaḥ

उस ले जाने के रूप को ही व्याज बनाकर महेश्वर ने चिताभूमि में ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में अपनी स्थापना की।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.42.40)

वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोऽभूज्जगत्त्रये । दर्शनात्पूजनाद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदः स हि

vaidyanātheśvaro nāmnā prasiddho'bhūjjagattraye darśanātpūjanādbhaktyā bhuktimuktipradaḥ sa hi

वैद्यनाथेश्वर नाम से वे त्रिलोक में प्रसिद्ध हुए; दर्शन, पूजन और भक्ति से वे भुक्ति-मुक्ति के दाता हैं।

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.42.41)

वैद्यनाथेश्वरशिवमाहात्म्यमनुशासनम् । पठतां शृण्वतां चापि भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने

vaidyanātheśvaraśivamāhātmyamanuśāsanam paṭhatāṁ śṛṇvatāṁ cāpi bhuktimuktipradaṁ mune

वैद्यनाथेश्वर शिव की इस महिमा-उपदेश का पाठ करने वालों और सुनने वालों को भी, हे मुने, भुक्ति और मुक्ति प्राप्त होती है।

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.42.42)

नागेश्वरावतारस्तु दशमः परिकीर्तितः । आविर्भूतः स्वभक्तार्थं दुष्टानां दण्डदः सदा

nāgeśvarāvatārastu daśamaḥ parikīrtitaḥ āvirbhūtaḥ svabhaktārthaṁ duṣṭānāṁ daṇḍadaḥ sadā

नागेश्वर अवतार, दशम, कहा गया है; अपने भक्त के हेतु प्रकट हुए, दुष्टों को सदा दण्ड देने वाले।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.42.43)

हत्वा दारुकनामानं राक्षसं धर्मघातकम् । स्वभक्तं वैश्यनाथं च प्रारक्षत्सुप्रियाभिधम्

hatvā dārukanāmānaṁ rākṣasaṁ dharmaghātakam svabhaktaṁ vaiśyanāthaṁ ca prārakṣatsupriyābhidham

धर्म का घातक दारुक नामक राक्षस को मारकर उन्होंने सुप्रिय नामक अपने वैश्य भक्त की रक्षा की।

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.42.44)

लोकानामुपकारार्थं ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपधृक् । सन्तस्थौ साम्बिकः शम्भुर्बहुलीलाकरः परः

lokānāmupakārārthaṁ jyotirliṅgasvarūpadhṛk santasthau sāmbikaḥ śambhurbahulīlākaraḥ paraḥ

लोकों के उपकार हेतु ज्योतिर्लिंग-स्वरूप धारण किए हुए, अम्बिका सहित शम्भु, नाना लीलाओं के परम कर्ता, वहीं विराजमान हुए।

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.42.45)

तद् दृष्ट्वा शिवलिङ्गं तु मुने नागेश्वराभिधम् । विनश्यन्ति द्रुतं चार्च्य महापातकराशयः

tad dṛṣṭvā śivaliṅgaṁ tu mune nāgeśvarābhidham vinaśyanti drutaṁ cārcya mahāpātakarāśayaḥ

हे मुने! उस नागेश्वर नामक शिव-लिंग को देखकर और पूजकर महापातकों की राशियाँ शीघ्र नष्ट हो जाती हैं।

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.42.46)

रामेश्वरावतारस्तु शिवस्यैकादशः स्मृतः । रामचन्द्रप्रियकरो रामसंस्थापितो मुने

rāmeśvarāvatārastu śivasyaikādaśaḥ smṛtaḥ rāmacandrapriyakaro rāmasaṁsthāpito mune

रामेश्वर अवतार शिव का ग्यारहवाँ माना गया है, रामचन्द्र का प्रिय-कारक, स्वयं राम द्वारा स्थापित, हे मुने।

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.42.47)

ददौ जयवरं प्रीत्या यो रामाय सुतोषितः । आविर्भूतः य लिङ्गस्तु शङ्करो भक्तवत्सलः

dadau jayavaraṁ prītyā yo rāmāya sutoṣitaḥ āvirbhūtaḥ ya liṅgastu śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

जिन्होंने राम से अत्यंत सन्तुष्ट होकर उन्हें प्रेमपूर्वक विजय का वरदान दिया — वे भक्तवत्सल शंकर लिंग-रूप में प्रकट हुए।

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.42.48)

रामेण प्रार्थितोऽत्यर्थं ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपतः । सन्तस्थौ सेतुबन्धे च रामसंसेवितो मुने

rāmeṇa prārthito'tyarthaṁ jyotirliṅgasvarūpataḥ santasthau setubandhe ca rāmasaṁsevito mune

राम द्वारा अत्यंत प्रार्थित होकर, ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में, वे सेतुबन्ध में विराजमान हुए, हे मुने, राम द्वारा भलीभाँति सेवित।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.42.49)

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

rāmeśvarasya mahimādbhuto'bhūdbhuvi cātulaḥ bhuktimuktipradaścaiva sarvadā bhaktakāmadaḥ

रामेश्वर की महिमा पृथ्वी पर अद्भुत और अतुल हो गई; सदा भुक्ति-मुक्ति के दाता, सदा भक्तों की कामनाओं को पूर्ण करने वाले।

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.42.50)

तं च गङ्गाजलेनैव स्नापयिष्यति यो नरः । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

taṁ ca gaṅgājalenaiva snāpayiṣyati yo naraḥ rāmeśvaraṁ ca sadbhaktyā sa jīvanmukta eva hi

जो मनुष्य गंगाजल से ही सद्भक्तिपूर्वक रामेश्वर को स्नान कराता है, वह जीवन्मुक्त ही हो जाता है।

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.42.51)

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवतादुर्ल्लभानपि । अतः प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं मोक्षमाप्नुयात्

iha bhuktvākhilānbhogāndevatādurllabhānapi ataḥ prāpya paraṁ jñānaṁ kaivalyaṁ mokṣamāpnuyāt

यहाँ देवताओं के लिए भी दुर्लभ समस्त भोगों को भोगकर, तत्पश्चात् परम ज्ञान प्राप्त कर वह कैवल्य मोक्ष को प्राप्त करता है।

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.42.52)

घुश्मेश्वरावतारस्तु द्वादशः शङ्करस्य हि । नानालीलाकरो घुश्मानन्ददो भक्तवत्सलः

ghuśmeśvarāvatārastu dvādaśaḥ śaṅkarasya hi nānālīlākaro ghuśmānandado bhaktavatsalaḥ

घुश्मेश्वर अवतार शंकर का द्वादश है; नाना लीलाओं के कर्ता, घुश्मा को आनन्द देने वाले, भक्तवत्सल।

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.42.53)

दक्षिणस्यां दिशि मुने देवशैलसमीपतः । आविर्बभूव सरसि घुश्माप्रियकरः प्रभुः

dakṣiṇasyāṁ diśi mune devaśailasamīpataḥ āvirbabhūva sarasi ghuśmāpriyakaraḥ prabhuḥ

हे मुने! दक्षिण दिशा में, देवशैल के समीप, वे प्रभु सरोवर में घुश्मा को प्रिय करने वाले होकर प्रकट हुए।

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.42.54)

सुदेहामारितं घुश्मापुत्रं साकल्यतो मुने । तुष्टस्तद्भक्तितः शम्भुर्योऽरक्षद्भक्तवत्सलः

sudehāmāritaṁ ghuśmāputraṁ sākalyato mune tuṣṭastadbhaktitaḥ śambhuryo'rakṣadbhaktavatsalaḥ

हे मुने! घुश्मा के सुदेह नामक पुत्र को, जो सर्वथा मार डाला गया था, उसकी भक्ति से प्रसन्न भक्तवत्सल शम्भु ने रक्षा की।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.42.55)

तत्प्रार्थितः स वै शम्भुस्तडागे तत्र कामदाः । ज्योतिर्लिङ्गस्वरूपेण तस्थौ घुश्मेश्वराभिधः

tatprārthitaḥ sa vai śambhustaḍāge tatra kāmadāḥ jyotirliṅgasvarūpeṇa tasthau ghuśmeśvarābhidhaḥ

उसकी प्रार्थना पर वे शम्भु, कामनाओं के दाता, उस सरोवर में ज्योतिर्लिंग-स्वरूप में घुश्मेश्वर नाम से विराजमान हुए।

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.42.56)

तं दृष्ट्वा शिवलिङ्गं तु समभ्यर्च्य च भक्तितः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा ततो मुक्तिं च विन्दति

taṁ dṛṣṭvā śivaliṅgaṁ tu samabhyarcya ca bhaktitaḥ iha sarvasukhaṁ bhuktvā tato muktiṁ ca vindati

उस शिव-लिंग को देखकर और भक्तिपूर्वक पूजकर मनुष्य यहाँ समस्त सुख भोगकर तत्पश्चात् मुक्ति प्राप्त करता है।

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.42.57)

इति ते हि समाख्याता ज्योतिर्लिङ्गावली मया । द्वादशप्रमिता दिव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

iti te hi samākhyātā jyotirliṅgāvalī mayā dvādaśapramitā divyā bhuktimuktipradāyinī

इस प्रकार तुम्हें मेरे द्वारा यह ज्योतिर्लिंगावली बताई गई — बारह, दिव्य, भुक्ति-मुक्ति प्रदान करने वाली।

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.42.58)

एतां ज्योतिर्लिङ्गकथां यः पठेच्छृणुयादपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति

etāṁ jyotirliṅgakathāṁ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi mucyate sarvapāpebhyo bhuktiṁ muktiṁ ca vindati

जो कोई इस ज्योतिर्लिंग-कथा को पढ़ता है अथवा सुनता भी है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर भुक्ति और मुक्ति दोनों को प्राप्त करता है।

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.42.59)

शतरुद्राभिधा चेयं वर्णिता संहिता मया । शतावतारसत्कीर्तिः सर्वकामफलप्रदा

śatarudrābhidhā ceyaṁ varṇitā saṁhitā mayā śatāvatārasatkīrtiḥ sarvakāmaphalapradā

इस प्रकार यह शतरुद्र नामक संहिता मेरे द्वारा वर्णित की गई — शत-अवतारों की सत्कीर्ति से युक्त, समस्त कामनाओं के फल की दाता।

श्लोक 60 (shiva.shatarudra.42.60)

इमां यः पठते नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेद् ध्रुवम्

imāṁ yaḥ paṭhate nityaṁ śṛṇuyādvā samāhitaḥ sarvānkāmānavāpnoti tato muktiṁ labhed dhruvam

जो कोई इसे सदा पढ़ता है अथवा एकाग्रचित्त होकर सुनता है, वह समस्त कामनाओं को प्राप्त कर तत्पश्चात् निश्चय ही मुक्ति पाता है।

अध्याय 41अध्याय-सूची