Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 41

किरातेश्वर अवतार में अर्जुन के साथ शिव का युद्ध

अध्याय 40अध्याय-सूचीअध्याय 42

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.41.1)

तमागतं ततो दृष्ट्वा ध्यानं कृत्वा शिवस्य सः । गत्वा तत्रार्जुनस्तेन युद्धं चक्रे सुदारुणम्

tamāgataṁ tato dṛṣṭvā dhyānaṁ kṛtvā śivasya saḥ gatvā tatrārjunastena yuddhaṁ cakre sudāruṇam

उसे आते देख अर्जुन ने शिव का ध्यान कर, वहाँ जाकर उसके साथ अत्यंत भीषण युद्ध किया।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.41.2)

गणैश्च विविधैस्तीक्ष्णैरायुधैस्तं न्यपीडयत् । तैस्तदा पीडितः पार्थः सस्मार स्वामिनं शिवम्

gaṇaiśca vividhaistīkṣṇairāyudhaistaṁ nyapīḍayat taistadā pīḍitaḥ pārthaḥ sasmāra svāminaṁ śivam

नाना प्रकार के तीक्ष्ण अस्त्रों से गणों ने उसे पीड़ित किया; तब उससे पीड़ित पार्थ ने अपने स्वामी शिव का स्मरण किया।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.41.3)

अर्जुनश्च तदा तेषां बाणावलिमथाच्छिनत् । यदायुद्धं च तैः क्षिप्तं ततः शर्वं परामृशत्

arjunaśca tadā teṣāṁ bāṇāvalimathācchinat yadāyuddhaṁ ca taiḥ kṣiptaṁ tataḥ śarvaṁ parāmṛśat

अर्जुन ने तब उनकी बाण-पंक्ति को काट डाला; और उनके द्वारा जो भी अस्त्र फेंका गया, उसका सामना उन्होंने शिव का स्मरण कर किया।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.41.4)

पीडितास्ते गणास्तेन ययुश्चैव दिशो दश । गणेशा वारितास्ते च नाजग्मुः स्वामिनं प्रति

pīḍitāste gaṇāstena yayuścaiva diśo daśa gaṇeśā vāritāste ca nājagmuḥ svāminaṁ prati

उनसे पीड़ित वे गण दसों दिशाओं में भाग गए; और वे गणेश्वर, इस प्रकार रोके जाने पर, अपने स्वामी के पास नहीं लौटे।

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.41.5)

शिवश्चैवार्जुनश्चैव युयुधाते परस्परम् । नानाविधैश्चायुधैर्हि महाबलपराक्रमौ

śivaścaivārjunaścaiva yuyudhāte parasparam nānāvidhaiścāyudhairhi mahābalaparākramau

तब शिव और अर्जुन नाना प्रकार के अस्त्रों से परस्पर युद्ध करने लगे, दोनों ही महाबल-पराक्रमी।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.41.6)

शिवोऽपि मनसा नूनं दयां कृत्वार्जुनं ह्यगात् । अर्जुनश्च दृढं तत्र प्रहारं कृतवांस्तदा

śivo'pi manasā nūnaṁ dayāṁ kṛtvārjunaṁ hyagāt arjunaśca dṛḍhaṁ tatra prahāraṁ kṛtavāṁstadā

शिव ने भी निश्चय ही मन में दया करके अर्जुन पर हल्का प्रहार किया; परन्तु अर्जुन ने वहाँ दृढ़ प्रहार किया।

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.41.7)

आयुधानि शिवः सो वै ह्यर्जुनस्याच्छिनत्तदा । कवचानि च सर्वाणि शरीरं केवलं स्थितम्

āyudhāni śivaḥ so vai hyarjunasyācchinattadā kavacāni ca sarvāṇi śarīraṁ kevalaṁ sthitam

तब शिव ने अर्जुन के सभी अस्त्र और सभी कवच काट डाले; केवल उसका शरीर मात्र शेष रह गया।

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.41.8)

तदार्जुनः शिवं स्मृत्वा मल्लयुद्धं चकार सः । वाहिनीपतिना तेन भयात्क्लिष्टोऽपि धैर्यवान्

tadārjunaḥ śivaṁ smṛtvā mallayuddhaṁ cakāra saḥ vāhinīpatinā tena bhayātkliṣṭo'pi dhairyavān

तब अर्जुन ने शिव का स्मरण कर मल्लयुद्ध करना आरम्भ किया; उस सेनापति से भयभीत होते हुए भी वे धैर्यवान् बने रहे।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.41.9)

तद्युद्धेन मही सर्वा चकम्पे ससमुद्रका । देवा दुःखं समापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः

tadyuddhena mahī sarvā cakampe sasamudrakā devā duḥkhaṁ samāpannāḥ kiṁ bhaviṣyati vā punaḥ

उस युद्ध से समुद्र-सहित सारी पृथ्वी काँप उठी; देवता दुःखी हो गए - "अब आगे क्या होगा?"

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.41.10)

एतस्मित्रन्तरे देवः शिवो गगनमास्थितः । युद्धं चकार तत्रस्थः सोऽर्जुनश्च तथाकरोत्

etasmitrantare devaḥ śivo gaganamāsthitaḥ yuddhaṁ cakāra tatrasthaḥ so'rjunaśca tathākarot

इसी बीच देव शिव आकाश में स्थित हो गए; वहीं रहकर उन्होंने युद्ध किया, और अर्जुन ने भी वैसा ही किया।

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.41.11)

उड्डीयोड्डीय तौ युद्धं चक्रतुर्देवपार्थिवौ । देवाश्च विस्मयं प्रापू रणं दृष्ट्वा तदाद्भुतम्

uḍḍīyoḍḍīya tau yuddhaṁ cakraturdevapārthivau devāśca vismayaṁ prāpū raṇaṁ dṛṣṭvā tadādbhutam

बार-बार उड़ते हुए देव और भूपति ने युद्ध किया; उस अद्भुत संग्राम को देखकर देवता विस्मित हो गए।

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.41.12)

अथार्जुनोत्तरं ज्ञात्वा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । दधार पादयोस्तं वै तद्ध्यानादाप्तसद्बलः

athārjunottaraṁ jñātvā smṛtvā śivapadāmbujam dadhāra pādayostaṁ vai taddhyānādāptasadbalaḥ

तब अर्जुन ने उन्हें श्रेष्ठ जानकर, शिव के चरण-कमलों का स्मरण कर, उस ध्यान से प्राप्त सच्चे बल से उनके चरण पकड़ लिए।

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.41.13)

धृत्वा पादौ तदा तस्य भ्रामयामास सोऽर्जुनः । विजहास महादेवो भक्तवत्सल ऊतिकृत्

dhṛtvā pādau tadā tasya bhrāmayāmāsa so'rjunaḥ vijahāsa mahādevo bhaktavatsala ūtikṛt

उनके चरण पकड़कर अर्जुन ने उन्हें घुमाया; और भक्तवत्सल, कल्याणकारी महादेव जोर से हँस पड़े।

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.41.14)

दातुं स्वदासतां तस्मै भक्तवश्यतया मुने । शिवेनैव कृतं ह्येतच्चरितं नान्यथा भवेत्

dātuṁ svadāsatāṁ tasmai bhaktavaśyatayā mune śivenaiva kṛtaṁ hyetaccaritaṁ nānyathā bhavet

हे मुने! उसे अपना दास बनाने के लिए, भक्त-वश्यता के कारण, यह चरित्र स्वयं शिव द्वारा ही किया गया, अन्यथा नहीं हो सकता था।

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.41.15)

पश्चाद्विहस्य तत्रैव शङ्करो रूपमद्भुतम् । दर्शयामास सहसा भक्तवश्यतया शुभम्

paścādvihasya tatraiva śaṅkaro rūpamadbhutam darśayāmāsa sahasā bhaktavaśyatayā śubham

तत्पश्चात् वहीं हँसते हुए शंकर ने भक्त-वश्यतावश सहसा अपना अद्भुत, शुभ रूप दिखाया।

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.41.16)

यथोक्तं वेदशास्त्रेषु पुराणे पुरुषोत्तम । व्यासोपदिष्टं ध्यानाय तस्य यत्सर्वसिद्धिदम्

yathoktaṁ vedaśāstreṣu purāṇe puruṣottama vyāsopadiṣṭaṁ dhyānāya tasya yatsarvasiddhidam

हे पुरुषोत्तम! जैसा वेद-शास्त्रों में, पुराण में कहा गया है, और जैसा व्यास द्वारा ध्यान हेतु उपदिष्ट, सर्वसिद्धिदायक रूप है —

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.41.17)

तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं ध्यानप्राप्तं शिवस्य तु । बभूव विस्मितोऽतीव ह्यर्जुनो लज्जितः स्वयम्

taddṛṣṭvā sundaraṁ rūpaṁ dhyānaprāptaṁ śivasya tu babhūva vismito'tīva hyarjuno lajjitaḥ svayam

शिव के उस ध्यान-प्राप्त सुन्दर रूप को देखकर अर्जुन अत्यंत विस्मित हो गए, और स्वयं लज्जित हुए।

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.41.18)

अहो शिवश्शिवः सोऽयं यो मे प्रभुतया वृतः । त्रिलोकेशः स्वयं साक्षाद् हा कृतं किं मयाधुना

aho śivaśśivaḥ so'yaṁ yo me prabhutayā vṛtaḥ trilokeśaḥ svayaṁ sākṣād hā kṛtaṁ kiṁ mayādhunā

"अहो! यह वही शिव, शिव हैं — जिनकी प्रभुता से मैं घिरा हूँ, स्वयं साक्षात् त्रिलोकेश — हाय! मैंने अभी यह क्या कर दिया?"

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.41.19)

प्रभोर्बलवती माया मायिनामपि मोहिनी । किं कृतं रूपमाच्छाद्य प्रभुणा छलितो ह्यहम्

prabhorbalavatī māyā māyināmapi mohinī kiṁ kṛtaṁ rūpamācchādya prabhuṇā chalito hyaham

"प्रभु की माया अत्यंत बलवती है, जो मायावियों को भी मोहित कर देती है; अपना रूप छिपाकर प्रभु ने क्या किया — मैं तो छला गया!"

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.41.20)

धियेति संविचार्यैवं साञ्जलिर्नतमस्तकः । प्रणनाम प्रभुं प्रीत्या तदोवाच स खिन्नधीः

dhiyeti saṁvicāryaivaṁ sāñjalirnatamastakaḥ praṇanāma prabhuṁ prītyā tadovāca sa khinnadhīḥ

अपने मन में ऐसा विचार कर, हाथ जोड़कर और सिर झुकाकर, उसने प्रेमपूर्वक प्रभु को प्रणाम किया, और तब खिन्न-चित्त होकर यह कहा।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.41.21)

अर्जुन उवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शङ्कर । ममापराधंः सर्वेश क्षन्तव्यश्च त्वया पुनः

arjuna uvāca devadeva mahādeva karuṇākara śaṅkara mamāparādhaṁḥ sarveśa kṣantavyaśca tvayā punaḥ

अर्जुन ने कहा - "हे देवदेव! हे महादेव! हे करुणाकर शंकर! हे सर्वेश! मेरा अपराध आपके द्वारा पुनः क्षमा किया जाए।"

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.41.22)

किं कृतं रूपमाच्छाद्य च्छलितोऽस्मि त्वयाधुना । धिङ् मां समरकर्तारं स्वामिना भवता प्रभो

kiṁ kṛtaṁ rūpamācchādya cchalito'smi tvayādhunā dhiṅ māṁ samarakartāraṁ svāminā bhavatā prabho

"अपना रूप छिपाकर अभी आपने मुझे छला है; धिक्कार है मुझे, जिसने अपने ही स्वामी प्रभु से युद्ध किया।"

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.41.23)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं पाण्डवः सोऽथ पश्चात्तापमवाप सः । पादयोर्निपपाताशु शङ्करस्य महाप्रभोः

nandīśvara uvāca ityevaṁ pāṇḍavaḥ so'tha paścāttāpamavāpa saḥ pādayornipapātāśu śaṅkarasya mahāprabhoḥ

नन्दीश्वर ने कहा - इस प्रकार पश्चाताप को प्राप्त हुए पाण्डव शीघ्र ही महाप्रभु शंकर के चरणों में गिर पड़े।

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.41.24)

अथेश्वरः प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचार्जुनं च तम् । समाश्वास्येति बहुशो महेशो भक्तवत्सलः

atheśvaraḥ prasannātmā pratyuvācārjunaṁ ca tam samāśvāsyeti bahuśo maheśo bhaktavatsalaḥ

तब प्रसन्नचित्त ईश्वर ने अर्जुन को उत्तर दिया, और भक्तवत्सल महेश ने उसे बार-बार आश्वस्त किया।

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.41.25)

शङ्कर उवाच । न खिद्य पार्थ भक्तोऽसि मम त्वं हि विशेषतः । परीक्षार्थं मया तेऽद्य कृतमेवं शुचं जहि

śaṅkara uvāca na khidya pārtha bhakto'si mama tvaṁ hi viśeṣataḥ parīkṣārthaṁ mayā te'dya kṛtamevaṁ śucaṁ jahi

शंकर ने कहा - "हे पार्थ! शोक मत करो, तुम तो विशेष रूप से मेरे भक्त हो; यह मैंने आज केवल तुम्हारी परीक्षा के लिए किया है, शोक त्याग दो।"

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.41.26)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं स्वहस्ताभ्यामुत्थाप्य प्रभुरर्जुनम् । विलज्जं कारयामास गणैश्च स्वामिनो गुणैः

nandīśvara uvāca ityuktvā taṁ svahastābhyāmutthāpya prabhurarjunam vilajjaṁ kārayāmāsa gaṇaiśca svāmino guṇaiḥ

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर प्रभु ने अपने ही हाथों से अर्जुन को उठाया, और स्वामी के गणों के गुणों से उसकी लज्जा दूर की।

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.41.27)

पुनः शिवोऽर्जुनं प्राह पाण्डवं वीरसम्मतम् । हर्षयन् सर्वथा प्रीत्या शङ्करो भक्तवत्सलः

punaḥ śivo'rjunaṁ prāha pāṇḍavaṁ vīrasammatam harṣayan sarvathā prītyā śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

तब शंकर ने पुनः वीर-सम्मानित पाण्डव अर्जुन से कहा, उसे सर्वथा प्रेमपूर्वक हर्षित करते हुए, वे भक्तवत्सल शंकर।

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.41.28)

शिव उवाच । हे पार्थ पाण्डवश्रेष्ठ प्रसन्नोऽस्मि वरं वृणु । प्रहारैस्ताडनैस्तेऽद्य पूजनम्मानितम्मया

śiva uvāca he pārtha pāṇḍavaśreṣṭha prasanno'smi varaṁ vṛṇu prahāraistāḍanaiste'dya pūjanammānitammayā

शिव ने कहा - "हे पार्थ! हे पाण्डवश्रेष्ठ! मैं प्रसन्न हूँ, वर माँगो। तुम्हारे प्रहारों और आघातों से आज मानो मेरा पूजन ही हुआ है।"

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.41.29)

इच्छया च कृतं मेऽद्य नापराधस्तवाधुना । नादेयं विद्यते तुभ्यं यदिच्छसि वृणीष्व तत्

icchayā ca kṛtaṁ me'dya nāparādhastavādhunā nādeyaṁ vidyate tubhyaṁ yadicchasi vṛṇīṣva tat

"यह आज मेरी ही इच्छा से किया गया है, अब इसमें तुम्हारा कोई दोष नहीं है। तुम्हें देने योग्य कुछ भी अदेय नहीं है, जो चाहो वह माँगो।"

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.41.30)

ते शत्रुषु यशोराज्यस्थापनाय शुभं कृतम् । एतद्दुःखं न कर्तव्यं वैक्लव्यं च त्यजाखिलम्

te śatruṣu yaśorājyasthāpanāya śubhaṁ kṛtam etadduḥkhaṁ na kartavyaṁ vaiklavyaṁ ca tyajākhilam

"तुम्हारे शत्रुओं के मध्य यश और राज्य की स्थापना हेतु तुम्हारा कल्याण किया गया है; इस पर दुःख नहीं करना चाहिए, समस्त व्याकुलता त्याग दो।"

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.41.31)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्त्वर्जुनस्तेन प्रभुणा शङ्करेण सः । उवाच शङ्करं भक्त्या सावधानतया स्थितः

nandīśvara uvāca ityuktastvarjunastena prabhuṇā śaṅkareṇa saḥ uvāca śaṅkaraṁ bhaktyā sāvadhānatayā sthitaḥ

नन्दीश्वर ने कहा - प्रभु शंकर द्वारा ऐसा कहे जाने पर अर्जुन ने सावधानीपूर्वक खड़े होकर शंकर से भक्तिपूर्वक कहा।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.41.32)

अर्जुन उवाच । भक्तप्रियस्य शम्भोस्ते सुप्रभो किं समीहितम् । वर्णनीयं मया देव कृपालुस्त्वं सदाशिव

arjuna uvāca bhaktapriyasya śambhoste suprabho kiṁ samīhitam varṇanīyaṁ mayā deva kṛpālustvaṁ sadāśiva

अर्जुन ने कहा - "हे सुप्रभो! हे भक्त-प्रिय शम्भो! मैं आपकी क्या इच्छा का वर्णन करूँ? हे देव! आप सदा कृपालु हैं, हे सदाशिव!"

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.41.33)

इत्युक्त्वा संस्तुतिं तस्य शङ्करस्य महाप्रभोः । चकार पाण्डवः सोऽथ सद्भक्तिं वेदसम्मताम्

ityuktvā saṁstutiṁ tasya śaṅkarasya mahāprabhoḥ cakāra pāṇḍavaḥ so'tha sadbhaktiṁ vedasammatām

ऐसा कहकर उस पाण्डव ने महाप्रभु शंकर की वेदसम्मत सच्ची भक्तिपूर्ण स्तुति की।

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.41.34)

अर्जुन उवाच । नमस्ते देवदेवाय नमः कैलासवासिने । सदाशिव नमस्तुभ्यं पञ्चवक्त्राय ते नमः

arjuna uvāca namaste devadevāya namaḥ kailāsavāsine sadāśiva namastubhyaṁ pañcavaktrāya te namaḥ

अर्जुन ने कहा - "देवाधिदेव को नमस्कार, कैलासवासी को नमस्कार। हे सदाशिव! आपको नमस्कार, हे पंचमुख! आपको नमस्कार।"

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.41.35)

कपर्दिने नमस्तुभ्यन्त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते । मनः प्रसन्नरूपाय सहस्रवदनाय च

kapardine namastubhyantrinetrāya namo'stu te manaḥ prasannarūpāya sahasravadanāya ca

"हे कपर्दी! आपको नमस्कार, हे त्रिनेत्र! आपको नमस्कार; मन को प्रसन्न करने वाले रूप वाले और सहस्रमुख को नमस्कार।"

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.41.36)

नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सद्योजाताय वै नमः । वृषध्वज नमस्तेऽस्तु वामाङ्गगिरिजाय च

nīlakaṇṭha namaste'stu sadyojātāya vai namaḥ vṛṣadhvaja namaste'stu vāmāṅgagirijāya ca

"हे नीलकण्ठ! आपको नमस्कार, हे सद्योजात! आपको नमस्कार। हे वृषभध्वज! आपको नमस्कार, वामांग में गिरिजा को धारण करने वाले को नमस्कार।"

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.41.37)

दशदोष नमस्तुभ्यं नमस्ते परमात्मने । डमरूकपालहस्ताय नमस्ते मुण्डमालिने

daśadoṣa namastubhyaṁ namaste paramātmane ḍamarūkapālahastāya namaste muṇḍamāline

"हे दशदोषहर! आपको नमस्कार, हे परमात्मन्! आपको नमस्कार। हाथ में डमरू और कपाल धारण करने वाले को नमस्कार, मुण्डमाला धारण करने वाले को नमस्कार।"

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.41.38)

शुद्धस्फटिकसङ्काशशुद्धकर्पूरवर्ष्मणे । पिनाकपाणये तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे

śuddhasphaṭikasaṅkāśaśuddhakarpūravarṣmaṇe pinākapāṇaye tubhyaṁ triśūlavaradhāriṇe

"शुद्ध स्फटिक के समान, शुद्ध कर्पूर के समान शरीर वाले को; पिनाकधारी को, उत्तम त्रिशूल धारण करने वाले को नमस्कार।"

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.41.39)

व्याघ्रचर्मोत्तरीयाय गजाम्बरविधारिणे । नागाङ्गाय नमस्तुभ्यं गङ्गाधर नमोऽस्तु ते

vyāghracarmottarīyāya gajāmbaravidhāriṇe nāgāṅgāya namastubhyaṁ gaṅgādhara namo'stu te

"व्याघ्रचर्म के उत्तरीय वाले, गजचर्म धारण करने वाले, सर्प को अंग पर धारण करने वाले को नमस्कार; हे गंगाधर! आपको नमस्कार।"

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.41.40)

सुपादाय नमस्तेऽस्तु आरक्तचरणाय च । नन्द्यादिगणसेव्याय गणेशाय च ते नमः

supādāya namaste'stu āraktacaraṇāya ca nandyādigaṇasevyāya gaṇeśāya ca te namaḥ

"सुन्दर चरणों वाले, अरुण चरण-तल वाले को नमस्कार। नन्दी आदि गणों द्वारा सेवित, गणों के स्वामी को नमस्कार।"

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.41.41)

नमो गणेशरूपाय कार्तिकेयानुगाय च । भक्तिदाय च भक्तानां मुक्तिदाय नमो नमः

namo gaṇeśarūpāya kārtikeyānugāya ca bhaktidāya ca bhaktānāṁ muktidāya namo namaḥ

"गणेश-रूप को नमस्कार, कार्तिकेय के अनुगामी को नमस्कार; भक्तों को भक्ति देने वाले, मुक्ति देने वाले को बार-बार नमस्कार।"

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.41.42)

अगुणाय नमस्तेऽस्तु सगुणाय नमो नमः । अरूपाय सरूपाय सकलायाकलाय च

aguṇāya namaste'stu saguṇāya namo namaḥ arūpāya sarūpāya sakalāyākalāya ca

"निर्गुण को नमस्कार, सगुण को भी नमस्कार; अरूप को और सरूप को, सम्पूर्ण को और कलारहित को भी नमस्कार।"

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.41.43)

नमः किरातरूपाय मदनुग्रहकारिणे । युद्धप्रियाय वीराणां नानालीलानुकारिणे

namaḥ kirātarūpāya madanugrahakāriṇe yuddhapriyāya vīrāṇāṁ nānālīlānukāriṇe

"हे किरातरूप! मुझ पर अनुग्रह करने वाले को नमस्कार; वीरों के युद्ध-प्रिय, नाना लीलाओं के अनुकरण करने वाले को नमस्कार।"

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.41.44)

यत्किञ्चित् दृश्यते रूपं तत्तेजस्तावकं स्मृतम् । चिद्रूपस्त्वं त्रिलोकेषु रमसेऽन्वयभेदतः

yatkiñcit dṛśyate rūpaṁ tattejastāvakaṁ smṛtam cidrūpastvaṁ trilokeṣu ramase'nvayabhedataḥ

"जो भी रूप दिखाई देता है, वह आपका ही तेज माना गया है; चित्स्वरूप आप त्रिलोकों में अन्वय-भेद से क्रीड़ा करते हैं।"

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.41.45)

गुणानां ते न सङ्ख्यास्ति यथा भूरजसामिह । आकाशे तारकाणां हि कणानां वृष्ट्यपामपि

guṇānāṁ te na saṅkhyāsti yathā bhūrajasāmiha ākāśe tārakāṇāṁ hi kaṇānāṁ vṛṣṭyapāmapi

"आपके गुणों की गणना नहीं की जा सकती, जैसे इस पृथ्वी के रजकणों की, आकाश के तारों की, अथवा वर्षा की बूँदों की नहीं हो सकती।"

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.41.46)

न ते गुणांस्तु सङ्ख्यातुं वेदा वै सम्भवन्ति हि । मन्दबुद्धिरहं नाथ वर्णयामि कथम्पुनः

na te guṇāṁstu saṅkhyātuṁ vedā vai sambhavanti hi mandabuddhirahaṁ nātha varṇayāmi kathampunaḥ

"वेद भी आपके गुणों की गणना करने में समर्थ नहीं हैं; फिर हे नाथ! मन्दबुद्धि मैं उनका वर्णन कैसे करूँ?"

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.41.47)

सोऽसि योऽसि नमस्तेऽस्तु कृपां कर्तुमिहार्हसि । दासोऽहं ते महेशान स्वामी त्वं मे महेश्वर

so'si yo'si namaste'stu kṛpāṁ kartumihārhasi dāso'haṁ te maheśāna svāmī tvaṁ me maheśvara

"आप जो भी हैं, जैसे भी हैं, आपको नमस्कार; आप ही यहाँ कृपा करने योग्य हैं। हे महेशान! मैं आपका दास हूँ, हे महेश्वर! आप मेरे स्वामी हैं।"

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.41.48)

नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पुनः प्रोवाच शङ्करः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा विहसन्प्रभुरर्जुनम्

nandīśvara uvāca iti śrutvā vacastasya punaḥ provāca śaṅkaraḥ suprasannataro bhūtvā vihasanprabhurarjunam

नन्दीश्वर ने कहा - उसका यह वचन सुनकर शंकर ने पुनः कहा, वे प्रभु अत्यंत प्रसन्न होकर अर्जुन पर मुस्कुराए।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.41.49)

शङ्कर उवाच । वचसा किम्बहूक्तेन शृणुष्व वचनं मम । शीघ्रं वृणु वरं पुत्र सर्वं तच्च ददामि ते

śaṅkara uvāca vacasā kimbahūktena śṛṇuṣva vacanaṁ mama śīghraṁ vṛṇu varaṁ putra sarvaṁ tacca dadāmi te

शंकर ने कहा - "बहुत वचनों से क्या? मेरा वचन सुनो; हे पुत्र! शीघ्र वर माँगो, मैं तुम्हें वह सब दूँगा।"

श्लोक 50 (shiva.shatarudra.41.50)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तश्चार्जुनस्तेन प्रणिपत्य सदाशिवम् । साञ्जलिर्नतकः प्रेम्णा प्रोवाच गद्गदाक्षरम्

nandīśvara uvāca ityuktaścārjunastena praṇipatya sadāśivam sāñjalirnatakaḥ premṇā provāca gadgadākṣaram

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहे जाने पर अर्जुन ने सदाशिव को प्रणाम कर, हाथ जोड़े हुए, प्रेमपूर्वक गद्गद वाणी में यह कहा।

श्लोक 51 (shiva.shatarudra.41.51)

अर्जुन उवाच । किं ब्रूयां त्वं च सर्वेषामन्तर्यामितया स्थितः । तथापि वर्णितं मेऽद्य श्रूयतां च त्वया विभो

arjuna uvāca kiṁ brūyāṁ tvaṁ ca sarveṣāmantaryāmitayā sthitaḥ tathāpi varṇitaṁ me'dya śrūyatāṁ ca tvayā vibho

अर्जुन ने कहा - "मैं क्या कहूँ, जब आप सबके अन्तर्यामी होकर विराजमान हैं? फिर भी, हे विभो! जो मैं आज कहता हूँ, उसे सुनिए।"

श्लोक 52 (shiva.shatarudra.41.52)

शत्रूणां सङ्कटं यच्च तद्गतन्दर्शनात्तव । ऐहिकीं च परां सिद्धिं प्राप्नुयां वै तथा कुरु

śatrūṇāṁ saṅkaṭaṁ yacca tadgatandarśanāttava aihikīṁ ca parāṁ siddhiṁ prāpnuyāṁ vai tathā kuru

"मेरे शत्रुओं का जो भी संकट है, वह आपके दर्शन से दूर हो जाए; और मुझे ऐहिक और परम सिद्धि दोनों प्राप्त हों, ऐसा कीजिए।"

श्लोक 53 (shiva.shatarudra.41.53)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तं नमस्कृत्य शङ्करं भक्तवत्सलम् । नतस्कन्धोऽर्जुनस्तत्र बद्धाञ्जलिरुपस्थितः

nandīśvara uvāca ityuktvā taṁ namaskṛtya śaṅkaraṁ bhaktavatsalam nataskandho'rjunastatra baddhāñjalirupasthitaḥ

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर और भक्तवत्सल शंकर को प्रणाम कर अर्जुन वहाँ नतस्कन्ध और हाथ जोड़े खड़े रहे।

श्लोक 54 (shiva.shatarudra.41.54)

शिवोऽपि च तथाभूतं ज्ञात्वा पाण्डवमर्जुनम् । निजभक्तवरं स्वामी महातुष्टो बभूव ह

śivo'pi ca tathābhūtaṁ jñātvā pāṇḍavamarjunam nijabhaktavaraṁ svāmī mahātuṣṭo babhūva ha

शिव ने भी अर्जुन पाण्डव को ऐसा जानकर, अपने श्रेष्ठ भक्त के रूप में, स्वामी अत्यंत प्रसन्न हुए।

श्लोक 55 (shiva.shatarudra.41.55)

अस्त्रं पाशुपतं स्वीयन्दुर्जयं सर्वदाखिलैः । ददौ तस्मै महेशानो वचनं चेदमब्रवीत्

astraṁ pāśupataṁ svīyandurjayaṁ sarvadākhilaiḥ dadau tasmai maheśāno vacanaṁ cedamabravīt

महेशान ने उसे अपना पाशुपत अस्त्र दिया, जो सर्वदा सबके द्वारा अजेय है; और देते हुए उन्होंने यह वचन कहा।

श्लोक 56 (shiva.shatarudra.41.56)

शिव उवाच । स्वं महास्त्रं मया दत्त दुर्जयस्त्वं भविष्यति । अनेन सर्वशत्रूणां जयकृत्यमवाप्नुहि

śiva uvāca svaṁ mahāstraṁ mayā datta durjayastvaṁ bhaviṣyati anena sarvaśatrūṇāṁ jayakṛtyamavāpnuhi

शिव ने कहा - "यह महास्त्र मेरे द्वारा दिया गया है, तुम अजेय हो जाओगे। इसके द्वारा समस्त शत्रुओं पर विजय का कार्य सम्पन्न करो।"

श्लोक 57 (shiva.shatarudra.41.57)

कृष्णं च कथयिष्यामि साहाय्यन्ते करिष्यति । स वै ममात्मभूतश्च मद्भक्तः कार्यकारकः

kṛṣṇaṁ ca kathayiṣyāmi sāhāyyante kariṣyati sa vai mamātmabhūtaśca madbhaktaḥ kāryakārakaḥ

"मैं कृष्ण से भी कहूँगा, वह तुम्हारी सहायता करेगा; क्योंकि वह मेरा ही स्वरूप है, मेरा भक्त और कार्यसाधक है।"

श्लोक 58 (shiva.shatarudra.41.58)

मत्प्रभावान्भारत त्वं राज्यन्निकण्टकं कुरु । धीर्म्मान्नानाविधान्भ्रात्रा कारय त्वं च सर्वदा

matprabhāvānbhārata tvaṁ rājyannikaṇṭakaṁ kuru dhīrmmānnānāvidhānbhrātrā kāraya tvaṁ ca sarvadā

"हे भारत! मेरे प्रभाव से अपने राज्य को निष्कंटक करो; और सदा अपने भाई से नाना प्रकार के धर्म-कार्य करवाओ।"

श्लोक 59 (shiva.shatarudra.41.59)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा निजहस्तं च धृत्वा शिरसि तस्य सः । पूजितो ह्यर्जुनेनाशु शङ्करोऽन्तरधीयत

nandīśvara uvāca ityuktvā nijahastaṁ ca dhṛtvā śirasi tasya saḥ pūjito hyarjunenāśu śaṅkaro'ntaradhīyata

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहकर और अपने हाथ को उसके सिर पर रखकर, अर्जुन द्वारा शीघ्र पूजित हुए शंकर अन्तर्धान हो गए।

श्लोक 60 (shiva.shatarudra.41.60)

अथार्जुनः प्रसन्नात्मा प्राप्यास्त्रं च वरं प्रभोः । जगाम स्वाश्रमं मुख्यं स्मरन्भक्त्या गुरुं शिवम्

athārjunaḥ prasannātmā prāpyāstraṁ ca varaṁ prabhoḥ jagāma svāśramaṁ mukhyaṁ smaranbhaktyā guruṁ śivam

तत्पश्चात् प्रसन्नचित्त अर्जुन, प्रभु का अस्त्र और वर पाकर, भक्तिपूर्वक अपने गुरु शिव का स्मरण करते हुए अपने मुख्य आश्रम को गए।

श्लोक 61 (shiva.shatarudra.41.61)

सर्वे ते भ्रातरः प्रीतास्तन्वः प्राणमिवागतम् । मिलित्वा तं सुखं प्रापुर्द्रौपदी चातिसुव्रता

sarve te bhrātaraḥ prītāstanvaḥ prāṇamivāgatam militvā taṁ sukhaṁ prāpurdraupadī cātisuvratā

सभी भाई प्रसन्न होकर, मानो प्राण ही शरीर में लौट आए हों, मिलकर सुखी हुए — और अत्यंत सुव्रता द्रौपदी भी।

श्लोक 62 (shiva.shatarudra.41.62)

शिवं परं च सन्तुष्टं पाण्डवाः सर्व एव हि । नातृप्यन्सर्ववृत्तान्तं श्रुत्वा हर्षमुपागताः

śivaṁ paraṁ ca santuṣṭaṁ pāṇḍavāḥ sarva eva hi nātṛpyansarvavṛttāntaṁ śrutvā harṣamupāgatāḥ

सभी पाण्डव यह सुनकर कि स्वयं शिव अत्यंत सन्तुष्ट हुए, तृप्त न हुए; सारा वृत्तान्त सुनकर वे हर्षित हुए।

श्लोक 63 (shiva.shatarudra.41.63)

आश्रमे पुष्पवृष्टिश्च चन्दनेन समन्विता । पपात सुकरार्थं च तेषां चैव महात्मनाम्

āśrame puṣpavṛṣṭiśca candanena samanvitā papāta sukarārthaṁ ca teṣāṁ caiva mahātmanām

आश्रम में चन्दन-मिश्रित पुष्पवृष्टि हुई, उन महात्माओं की सुविधा के लिए।

श्लोक 64 (shiva.shatarudra.41.64)

धन्यं च शङ्करं चैव नमस्कृत्य शिवम्मुदा । अवधिं चागतं ज्ञात्वा जयश्चैव भविष्यति

dhanyaṁ ca śaṅkaraṁ caiva namaskṛtya śivammudā avadhiṁ cāgataṁ jñātvā jayaścaiva bhaviṣyati

उस धन्य शंकर, उन्हीं शिव को आनन्दपूर्वक नमस्कार कर, और यह जानकर कि नियत समय आ पहुँचा है, वे समझ गए कि विजय अवश्य होगी।

श्लोक 65 (shiva.shatarudra.41.65)

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः श्रुत्वार्जुनमथागतम् । मेलनाय समायातः श्रुत्वा सुखमुपागतः

etasminnantare kṛṣṇaḥ śrutvārjunamathāgatam melanāya samāyātaḥ śrutvā sukhamupāgataḥ

इसी बीच कृष्ण ने अर्जुन के लौट आने का समाचार सुनकर मिलने के लिए वहाँ आगमन किया; और सब सुनकर वे भी सुखी हुए।

श्लोक 66 (shiva.shatarudra.41.66)

अतश्चैव मयाख्यातः शङ्करः सर्वदुःखहा । स सेव्यते मया नित्यं भवद्भिरपि सेव्यताम्

ataścaiva mayākhyātaḥ śaṅkaraḥ sarvaduḥkhahā sa sevyate mayā nityaṁ bhavadbhirapi sevyatām

"अतः मेरे द्वारा शंकर, समस्त दुःखों के हरने वाले, कहे गए हैं; उनकी सेवा मैं सदा करता हूँ, आप लोग भी उनकी सेवा करें।"

श्लोक 67 (shiva.shatarudra.41.67)

इत्युक्तस्ते किराताह्वोऽवतारः शङ्करस्य वै । तं श्रुत्वा श्रावयन्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्

ityuktaste kirātāhvo'vatāraḥ śaṅkarasya vai taṁ śrutvā śrāvayanvāpi sarvānkāmānavāpnuyāt

इस प्रकार तुम्हें शंकर के इस किरात नामक अवतार का वर्णन किया गया है; जो कोई इसे सुनता है अथवा सुनाता है, वह सभी कामनाओं को प्राप्त करता है।

अध्याय 40अध्याय-सूचीअध्याय 42