Skip to main content

शतरुद्र संहिता · अध्याय 40

किरातावतार में भील और अर्जुन का संवाद

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41

श्लोक 1 (shiva.shatarudra.40.1)

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु लीलां परात्मनः । भक्तवात्सल्यसंयुक्तां तद् दृढत्वविदर्भिताम्

nandīśvara uvāca sanatkumāra sarvajña śṛṇu līlāṁ parātmanaḥ bhaktavātsalyasaṁyuktāṁ tad dṛḍhatvavidarbhitām

नन्दीश्वर ने कहा - हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! परमात्मा की भक्तवात्सल्य से युक्त, उसी दृढ़ता से विभूषित लीला को सुनो।

श्लोक 2 (shiva.shatarudra.40.2)

शिवोऽप्यथ स्वभृत्यं वै प्रेषयामास स द्रुतम् । बाणार्थं च तदा तत्रार्जुनोऽपि समगात्ततः

śivo'pyatha svabhṛtyaṁ vai preṣayāmāsa sa drutam bāṇārthaṁ ca tadā tatrārjuno'pi samagāttataḥ

शिव ने भी तब अपने भृत्य को शीघ्र बाण के लिए भेजा; और अर्जुन भी उसी हेतु वहाँ पहुँचे।

श्लोक 3 (shiva.shatarudra.40.3)

एकस्मिन् समये प्राप्तौ बाणार्थं तद्गणार्जुनौ । अर्जुनस्तं पराभर्त्स्य स्वबाणं चाग्रहीत्तदा

ekasmin samaye prāptau bāṇārthaṁ tadgaṇārjunau arjunastaṁ parābhartsya svabāṇaṁ cāgrahīttadā

एक ही समय में वह गण और अर्जुन बाण के लिए वहाँ पहुँचे; अर्जुन ने उसे डाँटकर तब अपना बाण उठा लिया।

श्लोक 4 (shiva.shatarudra.40.4)

गणः प्रोवाच तं तत्र किमर्थं गृह्यते शरः । बाणश्चैवास्मदीयो वै मुच्यतां ऋषिसत्तम

gaṇaḥ provāca taṁ tatra kimarthaṁ gṛhyate śaraḥ bāṇaścaivāsmadīyo vai mucyatāṁ ṛṣisattama

गण ने वहाँ उससे कहा - "यह बाण क्यों लिया जा रहा है? यह तो हमारा ही बाण है, हे ऋषिसत्तम, इसे छोड़ दीजिए।"

श्लोक 5 (shiva.shatarudra.40.5)

इत्युक्तस्तेन भिल्लस्य गणेन मुनिसत्तम । सोऽर्जुनः शङ्करं स्मृत्वा वचनं च तमब्रवीत्

ityuktastena bhillasya gaṇena munisattama so'rjunaḥ śaṅkaraṁ smṛtvā vacanaṁ ca tamabravīt

हे मुनिसत्तम! भील के उस गण द्वारा ऐसा कहे जाने पर अर्जुन ने शंकर का स्मरण कर उससे यह वचन कहा।

श्लोक 6 (shiva.shatarudra.40.6)

अर्जुन उवाच । अज्ञात्वा किं च वदसि मूर्खोऽसि त्वं वनेचर । बाणश्च मोचितो मेऽद्य त्वदीयश्च कथं पुनः

arjuna uvāca ajñātvā kiṁ ca vadasi mūrkho'si tvaṁ vanecara bāṇaśca mocito me'dya tvadīyaśca kathaṁ punaḥ

अर्जुन ने कहा - "बिना जाने तुम क्या कह रहे हो? हे वनेचर, तुम मूर्ख हो। यह बाण आज मेरे द्वारा छोड़ा गया है, तब यह तुम्हारा कैसे हुआ?"

श्लोक 7 (shiva.shatarudra.40.7)

रेखारूपं च पिच्छानि मन्नामाङ्कित एव च । त्वदीयश्च कथं जातः स्वभावो दुस्त्यजस्तव

rekhārūpaṁ ca picchāni mannāmāṅkita eva ca tvadīyaśca kathaṁ jātaḥ svabhāvo dustyajastava

"रेखा-रूप चिह्न, पंख और मेरा नाम अंकित है — यह तुम्हारा कैसे हो गया? तुम्हारा स्वभाव सचमुच दुस्त्यज है।"

श्लोक 8 (shiva.shatarudra.40.8)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा विहस्य स गणेश्वरः । अर्जुनं ऋषिरूपं तं भिल्लो वाक्यमुपाददे

nandīśvara uvāca ityevaṁ tadvacaḥ śrutvā vihasya sa gaṇeśvaraḥ arjunaṁ ṛṣirūpaṁ taṁ bhillo vākyamupādade

नन्दीश्वर ने कहा - यह वचन सुनकर वे गणेश्वर हँसते हुए, ऋषि-रूपधारी अर्जुन से, उस भील ने यह वाक्य कहा।

श्लोक 9 (shiva.shatarudra.40.9)

तापस श्रूयतां रे त्वं न तपः क्रियते त्वया । वेषतश्च तपस्वी त्वं न यथार्थं छलायते

tāpasa śrūyatāṁ re tvaṁ na tapaḥ kriyate tvayā veṣataśca tapasvī tvaṁ na yathārthaṁ chalāyate

"हे तापस! सुनो, तुम कोई तप नहीं कर रहे; तुम केवल वेष से तपस्वी हो, यथार्थ में नहीं, यह छल है।"

श्लोक 10 (shiva.shatarudra.40.10)

तपस्वी च कथं मिथ्या भाषणं कुरुते नरः । नैकाकिनं च मां त्वं च जानीहि वाहिनीपतिम्

tapasvī ca kathaṁ mithyā bhāṣaṇaṁ kurute naraḥ naikākinaṁ ca māṁ tvaṁ ca jānīhi vāhinīpatim

"तपस्वी मनुष्य असत्य भाषण कैसे करता है? मुझे अकेला मत समझो, मैं तो सेनापति हूँ।"

श्लोक 11 (shiva.shatarudra.40.11)

बहुभिर्वनभिल्लैश्च युक्तः स्वामी स आसते । समर्थः सर्वथा कर्तुं विग्रहानुग्रहौ पुनः

bahubhirvanabhillaiśca yuktaḥ svāmī sa āsate samarthaḥ sarvathā kartuṁ vigrahānugrahau punaḥ

"मेरे स्वामी अनेक वन-भीलों सहित वहाँ विराजमान हैं; वे सर्वथा विग्रह और अनुग्रह दोनों करने में समर्थ हैं।"

श्लोक 12 (shiva.shatarudra.40.12)

वर्तते तस्य बाणोऽयं यो नीतश्च त्वयाधुना । अयं बाणश्च ते पार्श्वे न स्थास्यति कदाचन

vartate tasya bāṇo'yaṁ yo nītaśca tvayādhunā ayaṁ bāṇaśca te pārśve na sthāsyati kadācana

"यह बाण उन्हीं का है, जो अभी तुमने ले लिया है। यह बाण तुम्हारे पास कदापि नहीं रहेगा।"

श्लोक 13 (shiva.shatarudra.40.13)

तपःफलं कथं त्वं च हातुमिच्छसि तापस । चौर्याच्छलादर्द्यमानाद् विस्मयात्सत्यभञ्जनात्

tapaḥphalaṁ kathaṁ tvaṁ ca hātumicchasi tāpasa cauryācchalādardyamānād vismayātsatyabhañjanāt

"हे तापस! तुम अपने तप के फल को कैसे खोना चाहते हो — चोरी से, छल से, विस्मय से पीड़ित होकर, सत्य को भंग कर?"

श्लोक 14 (shiva.shatarudra.40.14)

तपसा क्षीयते सत्यमेतदेव मया श्रुतम् । तस्माच्च तपसस्तेऽद्य भविष्यति फलं कुतः

tapasā kṣīyate satyametadeva mayā śrutam tasmācca tapasaste'dya bhaviṣyati phalaṁ kutaḥ

"असत्य से तप क्षीण होता है — यही सत्य मैंने सुना है; तो अब तुम्हारे इस तप का फल कहाँ से होगा?"

श्लोक 15 (shiva.shatarudra.40.15)

तस्मादमुक्तबाणो हि कृतघ्नस्त्वं भविष्यसि । ममैव स्वामिना बाणस्तवार्थे मोचितो ध्रुवम्

tasmādamuktabāṇo hi kṛtaghnastvaṁ bhaviṣyasi mamaiva svāminā bāṇastavārthe mocito dhruvam

"अतः बिना दिए बाण लेने से तुम कृतघ्न हो जाओगे; यह बाण तो मेरे स्वामी ने ही निश्चय ही तुम्हारे लिए छोड़ा था।"

श्लोक 16 (shiva.shatarudra.40.16)

शत्रुश्च मारितस्तेन पुनर्बाणश्च रक्षितः । अत्यन्तं च कृतघ्नोऽसि तपोऽशुभकरस्तथा

śatruśca māritastena punarbāṇaśca rakṣitaḥ atyantaṁ ca kṛtaghno'si tapo'śubhakarastathā

"उन्हीं के द्वारा शत्रु मारा गया, और उन्हीं के द्वारा बाण भी सुरक्षित किया गया; तुम अत्यंत कृतघ्न हो, और तुम्हारा तप भी अशुभकारी है।"

श्लोक 17 (shiva.shatarudra.40.17)

सत्यं न भाषसे त्वं च किमतः सिद्धिमिच्छसि । प्रयोजनं चेद् बाणेन स्वामी च याच्यतां मम

satyaṁ na bhāṣase tvaṁ ca kimataḥ siddhimicchasi prayojanaṁ ced bāṇena svāmī ca yācyatāṁ mama

"तुम सत्य नहीं बोलते, फिर सिद्धि की इच्छा कैसे करते हो? यदि बाण की आवश्यकता है, तो मेरे स्वामी से माँगो।"

श्लोक 18 (shiva.shatarudra.40.18)

ईदृशांश्च बहून्बाणांस्तदा दातुं क्षमः स्वयम् । राजा च वर्तते मेऽद्य किं त्वेवं याच्यते त्वया

īdṛśāṁśca bahūnbāṇāṁstadā dātuṁ kṣamaḥ svayam rājā ca vartate me'dya kiṁ tvevaṁ yācyate tvayā

"मेरे राजा स्वयं ऐसे अनेक बाण देने में समर्थ हैं; वे आज भी मेरे लिए विद्यमान हैं — फिर तुम इस प्रकार बिना माँगे क्यों लेते हो?"

श्लोक 19 (shiva.shatarudra.40.19)

उपकारं परित्यज्य ह्यपकारं समीहसे । नैतद्युक्तं त्वयाद्यैव क्रियते त्यज चापलम्

upakāraṁ parityajya hyapakāraṁ samīhase naitadyuktaṁ tvayādyaiva kriyate tyaja cāpalam

"उपकार को छोड़कर तुम अपकार करने का प्रयास कर रहे हो; यह आज तुम्हें शोभा नहीं देता, इस चपलता को त्याग दो।"

श्लोक 20 (shiva.shatarudra.40.20)

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं वचनं तस्य श्रुत्वा पार्थोऽर्जुनस्तदा । क्रोधं कृत्वा शिवं स्मृत्वा मितं वाक्यमथाब्रवीत्

nandīśvara uvāca ityevaṁ vacanaṁ tasya śrutvā pārtho'rjunastadā krodhaṁ kṛtvā śivaṁ smṛtvā mitaṁ vākyamathābravīt

नन्दीश्वर ने कहा - उसका यह वचन सुनकर पार्थ अर्जुन तब क्रोधित हो गए, और शिव का स्मरण कर संयत वचन कहा।

श्लोक 21 (shiva.shatarudra.40.21)

अर्जुन उवाच । शृणु भिल्ल प्रवक्ष्यामि न सत्यं तव भाषणम् । यथा जातिस्तथा त्वां च जानामि हि वनेचर

arjuna uvāca śṛṇu bhilla pravakṣyāmi na satyaṁ tava bhāṣaṇam yathā jātistathā tvāṁ ca jānāmi hi vanecara

अर्जुन ने कहा - "हे भील! सुनो, मैं कहता हूँ, तुम्हारा कथन सत्य नहीं है। हे वनेचर! मैं तुम्हें तुम्हारी जाति के अनुसार ही जानता हूँ।"

श्लोक 22 (shiva.shatarudra.40.22)

अहं राजा भवान् चौरः कथं युद्धप्रयुक्तता । युद्धं मे सबलैः कार्यं नाधमैर्हि कदाचन

ahaṁ rājā bhavān cauraḥ kathaṁ yuddhaprayuktatā yuddhaṁ me sabalaiḥ kāryaṁ nādhamairhi kadācana

"मैं राजा हूँ, तुम चोर हो — यह युद्ध के योग्य कैसे हो सकता है? मुझे तो बलवानों से ही युद्ध करना चाहिए, अधमों से कभी नहीं।"

श्लोक 23 (shiva.shatarudra.40.23)

तस्मात्ते च तथा स्वामी भविष्यति भवादृशः । दातारश्च वयं प्रोक्ताश्चौरा यूयं वनेचराः

tasmātte ca tathā svāmī bhaviṣyati bhavādṛśaḥ dātāraśca vayaṁ proktāścaurā yūyaṁ vanecarāḥ

"अतः तुम्हारा स्वामी भी तुम्हारे ही समान होगा; हम दाता कहलाते हैं, और तुम वनेचर चोर कहलाते हो।"

श्लोक 24 (shiva.shatarudra.40.24)

कथं याच्यो मया भिल्लराज एवं च साम्प्रतम् । त्वमेव याचसे नैव बाणं मां किं वनेचर

kathaṁ yācyo mayā bhillarāja evaṁ ca sāmpratam tvameva yācase naiva bāṇaṁ māṁ kiṁ vanecara

"अब मैं तुम्हारे भील-राज से इस प्रकार क्यों माँगूँ? तुम ही तो माँग रहे हो, है न — फिर, हे वनेचर, तुम मुझसे ही बाण क्यों नहीं माँगते?"

श्लोक 25 (shiva.shatarudra.40.25)

ददामि ते तथा बाणान् सन्ति मे बहवो ध्रुवम् । राजा च ग्रहणं चैव न दास्यति तथा भवेत्

dadāmi te tathā bāṇān santi me bahavo dhruvam rājā ca grahaṇaṁ caiva na dāsyati tathā bhavet

"मैं तुम्हें बाण दे दूँगा, मेरे पास बहुत हैं, निश्चय ही; परन्तु उन्हें लेने पर तुम्हारा राजा उसे वैसा ही नहीं रहने देगा।"

श्लोक 26 (shiva.shatarudra.40.26)

किं पुनश्च तथा बाणान्प्रयच्छामि वनेचर । यदि मे या चिकीर्षा स्यात्कथं नागम्यतेऽधुना

kiṁ punaśca tathā bāṇānprayacchāmi vanecara yadi me yā cikīrṣā syātkathaṁ nāgamyate'dhunā

"फिर, हे वनेचर, मैं तुम्हें बाण क्यों दूँ? यदि मेरी वैसी इच्छा होती, तो यह अभी क्यों नहीं हो जाता?"

श्लोक 27 (shiva.shatarudra.40.27)

यथागच्छत्तु ते भर्ता किमर्थं भाषतेऽधुना । आगत्य च मया सार्धं जित्वा युद्धे च मां पुनः

yathāgacchattu te bhartā kimarthaṁ bhāṣate'dhunā āgatya ca mayā sārdhaṁ jitvā yuddhe ca māṁ punaḥ

"जैसे तुम्हारे स्वामी आ सकते हैं — वे अभी ऐसा क्यों कह रहे हैं? आकर मुझसे युद्ध में पुनः विजय प्राप्त करके —"

श्लोक 28 (shiva.shatarudra.40.28)

नीत्वा बाणमिमं भिल्लस्वामी ते वाहिनीपतिः । निजालयं सुखं यातु विलम्बः क्रियते कथम्

nītvā bāṇamimaṁ bhillasvāmī te vāhinīpatiḥ nijālayaṁ sukhaṁ yātu vilambaḥ kriyate katham

"— उस भील-स्वामी, तुम्हारे उस सेनापति को यह बाण लेकर अपने धाम को सुखपूर्वक जाना चाहिए; यह विलम्ब क्यों किया जा रहा है?"

श्लोक 29 (shiva.shatarudra.40.29)

नन्दीश्वर उवाच । महेश्वरकृपाप्राप्तसद्बलस्यार्जुनस्य हि । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भिल्लो वाक्यमथाब्रवीत्

nandīśvara uvāca maheśvarakṛpāprāptasadbalasyārjunasya hi ityetadvacanaṁ śrutvā bhillo vākyamathābravīt

नन्दीश्वर ने कहा - महेश्वर की कृपा से प्राप्त सच्चे बल वाले अर्जुन के इस वचन को सुनकर भील ने तब यह वाक्य कहा।

श्लोक 30 (shiva.shatarudra.40.30)

भिल्ल उवाच । अज्ञोऽसि त्वं ऋषिर्नासि मरणं त्वीहसे कथम् । देहि बाणं सुखं तिष्ठ त्वन्यथा क्लेशभाग्भवेः

bhilla uvāca ajño'si tvaṁ ṛṣirnāsi maraṇaṁ tvīhase katham dehi bāṇaṁ sukhaṁ tiṣṭha tvanyathā kleśabhāgbhaveḥ

भील ने कहा - "तुम अज्ञानी हो, ऋषि नहीं हो; फिर क्यों मृत्यु की इच्छा करते हो? बाण दे दो और सुखपूर्वक रहो, अन्यथा क्लेश के भागी बनोगे।"

श्लोक 31 (shiva.shatarudra.40.31)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तेन भिल्लेन शिवसच्छक्तिशोभिना । गणेन पाण्डवस्तं च प्राह स्मृत्वा च शङ्करम्

nandīśvara uvāca ityuktastena bhillena śivasacchaktiśobhinā gaṇena pāṇḍavastaṁ ca prāha smṛtvā ca śaṅkaram

नन्दीश्वर ने कहा - शिव की सच्ची शक्ति से सुशोभित उस भील-गण द्वारा ऐसा कहे जाने पर पाण्डव ने शंकर का स्मरण कर उससे कहा।

श्लोक 32 (shiva.shatarudra.40.32)

अर्जुन उवाच । मद्वाक्यं तत्त्वतो भिल्ल शृणु त्वं च वनेचर । आगमिष्यति ते स्वामी दर्शयिष्ये फलं तदा

arjuna uvāca madvākyaṁ tattvato bhilla śṛṇu tvaṁ ca vanecara āgamiṣyati te svāmī darśayiṣye phalaṁ tadā

अर्जुन ने कहा - "हे भील वनेचर! मेरा वचन सत्य सुनो, तुम्हारा स्वामी आएगा, तब मैं उसे फल दिखाऊँगा।"

श्लोक 33 (shiva.shatarudra.40.33)

न शोभते त्वया युद्धं करिष्ये स्वामिना तव । उपहासकरं ज्ञेयं युद्धं सिंहशृगालयोः

na śobhate tvayā yuddhaṁ kariṣye svāminā tava upahāsakaraṁ jñeyaṁ yuddhaṁ siṁhaśṛgālayoḥ

"युद्ध तुम्हें शोभा नहीं देता, मैं तुम्हारे स्वामी से ही युद्ध करूँगा। सिंह और शृगाल का युद्ध उपहासकारक ही जाना जाता है।"

श्लोक 34 (shiva.shatarudra.40.34)

श्रुतं च मद्वचस्तेऽद्य द्रक्ष्यसि त्वं महाबलम् । गच्छस्व स्वामिनं भिल्ल यथेच्छसि तथा कुरु

śrutaṁ ca madvacaste'dya drakṣyasi tvaṁ mahābalam gacchasva svāminaṁ bhilla yathecchasi tathā kuru

"अब तुमने मेरा वचन सुन लिया; तुम मेरा महाबल देखोगे। हे भील! अपने स्वामी के पास जाओ, जैसी तुम्हारी इच्छा हो वैसा करो।"

श्लोक 35 (shiva.shatarudra.40.35)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तु गतस्तत्र भिल्लः पार्थेन वै मुने । शिवावतारो यत्रास्ते किरातो वाहिनीपतिः

nandīśvara uvāca ityuktastu gatastatra bhillaḥ pārthena vai mune śivāvatāro yatrāste kirāto vāhinīpatiḥ

नन्दीश्वर ने कहा - हे मुने! ऐसा कहे जाने पर वह भील पार्थ द्वारा वहाँ भेजा गया, जहाँ शिवावतार किरात, सेनापति, विराजमान थे।

श्लोक 36 (shiva.shatarudra.40.36)

अथार्जुनस्य वचनं भिल्लनाथाय विस्तरात् । सर्वं निवेदयामास तस्यै भिल्लपरात्मने

athārjunasya vacanaṁ bhillanāthāya vistarāt sarvaṁ nivedayāmāsa tasyai bhillaparātmane

तब उसने भील-नाथ को अर्जुन का सारा वचन विस्तार से निवेदन किया, उस भील-रूपधारी परमात्मा से।

श्लोक 37 (shiva.shatarudra.40.37)

स किरातेश्वरः श्रुत्वा तद्वचो हर्षमागतः । आजगाम स्वसैन्येन शङ्करो भिल्लरूपधृक्

sa kirāteśvaraḥ śrutvā tadvaco harṣamāgataḥ ājagāma svasainyena śaṅkaro bhillarūpadhṛk

उस किरातेश्वर ने वह वचन सुनकर हर्ष प्राप्त किया; और भील-रूपधारी शंकर अपनी सेना सहित वहाँ आए।

श्लोक 38 (shiva.shatarudra.40.38)

अर्जुनश्च तदा सेनां किरातस्य च पाण्डवः । दृष्ट्वा गृहीत्वा सशरं धनुः सम्मुख आययौ

arjunaśca tadā senāṁ kirātasya ca pāṇḍavaḥ dṛṣṭvā gṛhītvā saśaraṁ dhanuḥ sammukha āyayau

तब पाण्डव अर्जुन ने किरात की सेना को देखकर, बाण सहित धनुष लेकर, सम्मुख आ गए।

श्लोक 39 (shiva.shatarudra.40.39)

अथो किरातश्च पुनः प्रेषयामास तं चरम् । तन्मुखेन जगौ वाक्यं भारताय महात्मने

atho kirātaśca punaḥ preṣayāmāsa taṁ caram tanmukhena jagau vākyaṁ bhāratāya mahātmane

तब किरात ने पुनः उसी गुप्तचर को भेजा, और उसके मुख से महात्मा भारत-वंशी को यह वचन कहलवाया।

श्लोक 40 (shiva.shatarudra.40.40)

किरात उवाच । पश्य सैन्यं तपस्विस्त्वं मुञ्च बाणं व्रजाधुना । मरणं स्वल्पकार्यार्थं कथमिच्छसि साम्प्रतम्

kirāta uvāca paśya sainyaṁ tapasvistvaṁ muñca bāṇaṁ vrajādhunā maraṇaṁ svalpakāryārthaṁ kathamicchasi sāmpratam

किरात ने कहा - "हे तपस्विन्! इस सेना को देखो, अब बाण छोड़कर चले जाओ। इतनी छोटी सी बात के लिए तुम अभी मृत्यु क्यों चाहते हो?"

श्लोक 41 (shiva.shatarudra.40.41)

भ्रातरस्तव दुःखार्ताः कलत्रं च ततः परम् । पृथिवी हस्ततस्तेऽद्य यास्यतीति मतिर्मम

bhrātarastava duḥkhārtāḥ kalatraṁ ca tataḥ param pṛthivī hastataste'dya yāsyatīti matirmama

"तुम्हारे भाई शोक-पीड़ित हैं, और तुम्हारी पत्नी भी; मेरा विचार है कि पृथ्वी भी आज तुम्हारे हाथ से निकल जाएगी।"

श्लोक 42 (shiva.shatarudra.40.42)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तं परमेशेन पार्थदार्ढ्यपरीक्षया । सर्वथार्जुनरक्षार्थं धृतरूपेण शम्भुना

nandīśvara uvāca ityuktaṁ parameśena pārthadārḍhyaparīkṣayā sarvathārjunarakṣārthaṁ dhṛtarūpeṇa śambhunā

नन्दीश्वर ने कहा - इस प्रकार परमेश्वर ने पार्थ की दृढ़ता की परीक्षा हेतु, सर्वथा अर्जुन की रक्षा के लिए रूप धारण किए हुए शम्भु ने यह कहा।

श्लोक 43 (shiva.shatarudra.40.43)

इत्युक्तस्तु तदागत्य स गणः शाङ्करश्च तत् । विस्तराद् वृत्तमखिलमर्जुनाय न्यवेदयत्

ityuktastu tadāgatya sa gaṇaḥ śāṅkaraśca tat vistarād vṛttamakhilamarjunāya nyavedayat

ऐसा कहे जाने पर वह शैव गण वहाँ आकर अर्जुन को सारा वृत्तान्त विस्तार से सुनाने लगा।

श्लोक 44 (shiva.shatarudra.40.44)

तच्छ्रुत्वा तु पुनः प्राह प्रार्थस्तं दूतमागतम् । वाहिनीपतये वाच्यं विपरीतं भविष्यति

tacchrutvā tu punaḥ prāha prārthastaṁ dūtamāgatam vāhinīpataye vācyaṁ viparītaṁ bhaviṣyati

यह सुनकर पार्थ ने पुनः आए हुए उस दूत से कहा - "अपने सेनापति से कहो, इसका परिणाम विपरीत ही होगा।"

श्लोक 45 (shiva.shatarudra.40.45)

यद्यहं चैव ते बाणं यच्छामि च मदीयकम् । कुलस्य दूषणं चाहं भविष्यामि न संशयः

yadyahaṁ caiva te bāṇaṁ yacchāmi ca madīyakam kulasya dūṣaṇaṁ cāhaṁ bhaviṣyāmi na saṁśayaḥ

"यदि मैं अपना यह बाण दे दूँ, तो निश्चय ही मैं अपने कुल का कलंक बन जाऊँगा।"

श्लोक 46 (shiva.shatarudra.40.46)

भ्रातरश्चैव दुःखार्ताः भवन्तु च तथा ध्रुवम् । विद्याश्च निष्फला मे स्युस्तस्मादागच्छ वै ध्रुवम्

bhrātaraścaiva duḥkhārtāḥ bhavantu ca tathā dhruvam vidyāśca niṣphalā me syustasmādāgaccha vai dhruvam

"और मेरे भाई भले ही शोक-पीड़ित हो जाएँ; मेरी विद्याएँ भी भले ही निष्फल हो जाएँ — इसके लिए निश्चय ही आइए।"

श्लोक 47 (shiva.shatarudra.40.47)

सिंहश्चैव शृगालाद्वा भीतो नैव मया श्रुतः । तथा वनेचराद्राजा न बिभेति कदाचन

siṁhaścaiva śṛgālādvā bhīto naiva mayā śrutaḥ tathā vanecarādrājā na bibheti kadācana

"मैंने कभी नहीं सुना कि सिंह शृगाल से भयभीत हो; इसी प्रकार राजा वनेचर से कभी नहीं डरता।"

श्लोक 48 (shiva.shatarudra.40.48)

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तं पुनर्गत्वा स्वामिनं पाण्डवेन सः । सर्वं निवेदयामास तदुक्तं हि विशेषतः

nandīśvara uvāca ityuktastaṁ punargatvā svāminaṁ pāṇḍavena saḥ sarvaṁ nivedayāmāsa taduktaṁ hi viśeṣataḥ

नन्दीश्वर ने कहा - ऐसा कहे जाने पर वह पुनः अपने स्वामी के पास जाकर, पाण्डव द्वारा कहा गया सब कुछ विशेष रूप से निवेदन करने लगा।

श्लोक 49 (shiva.shatarudra.40.49)

अथ सोऽपि किराताह्वो महादेवः ससैन्यकः । तच्छ्रुत्वा सैन्यसंयुक्तो ह्यर्जुनं चागमत्तदा

atha so'pi kirātāhvo mahādevaḥ sasainyakaḥ tacchrutvā sainyasaṁyukto hyarjunaṁ cāgamattadā

तब वे महादेव भी, किरात नाम से, अपनी सेना सहित यह सुनकर सैन्य-संयुक्त होकर अर्जुन की ओर आए।

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41