कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 37
देवताओं, ऋषियों और राजाओं की शिव-भक्ति
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.37.1)
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग ज्ञानवानसि सुव्रत । पुनरेव शिवस्यैव चरितं ब्रूहि विस्तरात् ॥ 37.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta sūta mahābhāga jñānavānasi suvrata punareva śivasyaiva caritaṁ brūhi vistarāt
ऋषियों ने कहा — हे महाभाग सूत! हे सुव्रत! आप ज्ञानवान हैं; शिव के चरित्र को हमें पुनः विस्तार से सुनाइए।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.37.2)
पुरातनाश्च राजान ऋषयो देवतास्तथा । आराधनं च तस्यैव चक्रुर्देववरस्य हि ॥ 37.2 ॥
purātanāśca rājāna ṛṣayo devatāstathā ārādhanaṁ ca tasyaiva cakrurdevavarasya hi
प्राचीन काल के राजाओं, ऋषियों और देवताओं ने उन देवश्रेष्ठ की किस प्रकार आराधना की, यह भी बताइए।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.37.3)
सूत उवाच । साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः श्रूयतां कथयामि वः । चरित्रं शाङ्करं रम्यं शृण्वतां भुक्तिमुक्तिदम् ॥ 37.3 ॥
sūta uvāca sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhāḥ śrūyatāṁ kathayāmi vaḥ caritraṁ śāṅkaraṁ ramyaṁ śaṛṇvatāṁ bhuktimuktidam
सूत जी ने कहा — हे श्रेष्ठ ऋषियो! भलीभाँति पूछा आपने; सुनिए, मैं आपको बताता हूँ। शंकर का यह रमणीय चरित्र सुनने वालों को भोग और मोक्ष दोनों प्रदान करता है।
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.37.4)
एतदेव पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदं मुनिसत्तमम् ॥ 37.4 ॥
etadeva purā pṛṣṭo nāradena pitāmahaḥ pratyuvāca prasannātmā nāradaṁ munisattamam
यही प्रश्न पूर्वकाल में नारद जी ने पितामह ब्रह्मा से पूछा था; प्रसन्नचित्त ब्रह्मा ने मुनिश्रेष्ठ नारद को उत्तर दिया।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.37.5)
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या शाङ्करं चरितं वरम् । प्रवक्ष्यामि भवत्स्नेहान्महापातकनाशनम् ॥ 37.5 ॥
brahmovāca śaṛṇu nārada suprītyā śāṅkaraṁ caritaṁ varam pravakṣyāmi bhavatsnehānmahāpātakanāśanam
ब्रह्मा ने कहा — हे नारद! प्रेमपूर्वक सुनो शंकर का यह श्रेष्ठ चरित्र; तुम्हारे स्नेह के कारण मैं इसे बताता हूँ, जो महान पापों का नाश करने वाला है।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.37.6)
रमया सहितो विष्णुः शिवपूजां चकार ह । कृपया परमेशस्य सर्वान्कामानवाप हि ॥ 37.6 ॥
ramayā sahito viṣṇuḥ śivapūjāṁ cakāra ha kṛpayā parameśasya sarvānkāmānavāpa hi
रमा (लक्ष्मी) सहित विष्णु ने शिव की पूजा की; परमेश्वर की कृपा से उन्होंने अपनी सभी कामनाएँ प्राप्त कीं।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.37.7)
अहं पितामहश्चापि शिवपूजनकारकः । तस्यैव कृपया तात विश्वसृष्टिकरः सदा ॥ 37.7 ॥
ahaṁ pitāmahaścāpi śivapūjanakārakaḥ tasyaiva kṛpayā tāta viśvasṛṣṭikaraḥ sadā
मैं, पितामह भी, शिव-पूजा करने वाला हूँ; हे पुत्र! उन्हीं की कृपा से मैं सदा विश्व की सृष्टि करने वाला हूँ।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.37.8)
शिवपूजाकरा नित्यं मत्पुत्राः परमर्षयः । अन्ये च ऋषयो ये ते शिवपूजनकारकाः ॥ 37.8 ॥
śivapūjākarā nityaṁ matputrāḥ paramarṣayaḥ anye ca ṛṣayo ye te śivapūjanakārakāḥ
मेरे पुत्र, वे महान ऋषिगण, नित्य शिव-पूजा करने वाले हैं; और भी जो अन्य ऋषि हैं, वे सभी शिव-पूजा करने वाले हैं।
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.37.9)
नारद त्वं विशेषेण शिवपूजनकारकः । सप्तर्षयो वसिष्ठाद्याः शिवपूजनकारकाः ॥ 37.9 ॥
nārada tvaṁ viśeṣeṇa śivapūjanakārakaḥ saptarṣayo vasiṣṭhādyāḥ śivapūjanakārakāḥ
हे नारद! तुम विशेष रूप से शिव-पूजा करने वाले हो; वसिष्ठ आदि सप्तर्षि भी शिव-पूजा करने वाले हैं।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.37.10)
अरुन्धती महासाध्वी लोपामुद्रा तथैव च । अहल्या गौतमस्त्री च शिवपूजनकारिकाः ॥ 37.10 ॥
arundhatī mahāsādhvī lopāmudrā tathaiva ca ahalyā gautamastrī ca śivapūjanakārikāḥ
महासाध्वी अरुन्धती, तथा लोपामुद्रा, और गौतम की पत्नी अहल्या — ये सभी शिव-पूजा करने वाली हैं।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.37.11)
दुर्वासाः कौशिकः शक्तिर्दधीचो गौतमस्तथा । कणादो भार्गवो जीवो वैशम्पायन एव च ॥ 37.11 ॥
durvāsāḥ kauśikaḥ śaktirdadhīco gautamastathā kaṇādo bhārgavo jīvo vaiśampāyana eva ca
दुर्वासा, कौशिक (विश्वामित्र), शक्ति, दधीचि, गौतम, कणाद, भार्गव, जीव और वैशम्पायन —
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.37.12)
एते च मुनयः सर्वे शिवपूजाकरा मताः । तथा पराशरो व्यासः शिवपूजारतः सदा ॥ 37.12 ॥
ete ca munayaḥ sarve śivapūjākarā matāḥ tathā parāśaro vyāsaḥ śivapūjārataḥ sadā
— ये सभी मुनि शिव-पूजा करने वाले माने जाते हैं; तथा पराशर और व्यास भी सदा शिव-पूजा में रत रहते हैं।
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.37.13)
उपमन्युर्महाभक्तः शिवस्य परमात्मनः । याज्ञवल्क्यो महाशैवो जैमिनिर्गर्ग एव च ॥ 37.13 ॥
upamanyurmahābhaktaḥ śivasya paramātmanaḥ yājñavalkyo mahāśaivo jaiminirgarga eva ca
उपमन्यु परमात्मा शिव के महान भक्त हैं; याज्ञवल्क्य महान शैव हैं, तथा जैमिनि और गर्ग भी।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.37.14)
शुकश्च शौनकाद्याश्च शङ्करस्य प्रपूजकाः । अन्येऽपि बहवः सन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः ॥ 37.14 ॥
śukaśca śaunakādyāśca śaṅkarasya prapūjakāḥ anye'pi bahavaḥ santi munayo munisattamāḥ
शुक, शौनक आदि भी शंकर के पूजक हैं; और भी अनेक मुनि हैं, वे सभी मुनिश्रेष्ठ शिव के भक्त हैं।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.37.15)
अदितिर्देवमाता च नित्यं प्रीत्या चकार ह । पार्थिवीं शैवपूजां वै सवधूः प्रेमतत्परा ॥ 37.15 ॥
aditirdevamātā ca nityaṁ prītyā cakāra ha pārthivīṁ śaivapūjāṁ vai savadhūḥ prematatparā
देवमाता अदिति ने अपनी पुत्रवधुओं सहित प्रेमपूर्वक तत्परता से सदा पार्थिव शिव-लिंग की पूजा की।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.37.16)
शक्रादयो लोकपाला वसवश्च सुरास्तथा । महाराजिकदेवाश्च साध्याश्च शिवपूजकाः ॥ 37.16 ॥
śakrādayo lokapālā vasavaśca surāstathā mahārājikadevāśca sādhyāśca śivapūjakāḥ
इंद्र आदि लोकपाल, वसुगण तथा देवगण, महाराजिक देवता और साध्यगण — सभी शिव-पूजक हैं।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.37.17)
गन्धर्वाः किन्नराद्याश्चोपसुराः शिवपूजकाः । तथासुरा महात्मानः शिवपूजाकरा मताः ॥ 37.17 ॥
gandharvāḥ kinnarādyāścopasurāḥ śivapūjakāḥ tathāsurā mahātmānaḥ śivapūjākarā matāḥ
गंधर्व, किन्नर आदि उपदेवगण शिव-पूजक हैं; तथा महात्मा असुर भी शिव-पूजा करने वाले माने जाते हैं।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.37.18)
हिरण्यकशिपुर्दैत्यः सानुजः ससुतो मुने । शिवपूजाकरो नित्यं विरोचनबली तथा ॥ 37.18 ॥
hiraṇyakaśipurdaityaḥ sānujaḥ sasuto mune śivapūjākaro nityaṁ virocanabalī tathā
हे मुने! दैत्य हिरण्यकशिपु अपने छोटे भाई और पुत्र सहित नित्य शिव-पूजक था; तथा विरोचन और बलि भी।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.37.19)
महाशैवः स्मृतो बाणो हिरण्याक्षसुतास्तथा । वृषपर्वा दनुस्तात दानवाः शिवपूजकाः ॥ 37.19 ॥
mahāśaivaḥ smṛto bāṇo hiraṇyākṣasutāstathā vṛṣaparvā danustāta dānavāḥ śivapūjakāḥ
बाणासुर महान शैव माना जाता है, तथा हिरण्याक्ष के पुत्र भी; हे तात! वृषपर्वा, दनु और दानवगण शिव-पूजक हैं।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.37.20)
शेषश्च वासुकिश्चैव तक्षकश्च तथाऽपरे । शिवभक्ता महानागा गरुडाद्याश्च पक्षिणः ॥ 37.20 ॥
śeṣaśca vāsukiścaiva takṣakaśca tathā'pare śivabhaktā mahānāgā garuḍādyāśca pakṣiṇaḥ
शेष, वासुकि, तक्षक तथा अन्य महानाग शिव-भक्त हैं, और गरुड़ आदि पक्षिगण भी।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.37.21)
सूर्यचन्द्रावुभौ देवौ पृथ्व्यां वंशप्रवर्तकौ । शिवसेवारतौ नित्यं सवश्यौ तौ मुनीश्वर ॥ 37.21 ॥
sūryacandrāvubhau devau pṛthvyāṁ vaṁśapravartakau śivasevāratau nityaṁ savaśyau tau munīśvara
हे मुनीश्वर! पृथ्वी पर वंश चलाने वाले सूर्य और चंद्र — दोनों देव अपने अनुगामियों सहित नित्य शिव-सेवा में रत हैं।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.37.22)
मनवश्च तथा चक्रुः स्वायम्भुवपुरः सराः । शिवपूजां विशेषेण शिववेषधरा मुने ॥ 37.22 ॥
manavaśca tathā cakruḥ svāyambhuvapuraḥ sarāḥ śivapūjāṁ viśeṣeṇa śivaveṣadharā mune
हे मुने! स्वायम्भुव आदि मनुओं ने भी शिव का वेष धारण करके विशेष रूप से उनकी पूजा की।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.37.23)
प्रियव्रतश्च तत्पुत्रास्तथा चोत्तानपात्सुतः । तद्वंशाश्चैव राजानः शिवपूजनकारकाः ॥ 37.23 ॥
priyavrataśca tatputrāstathā cottānapātsutaḥ tadvaṁśāścaiva rājānaḥ śivapūjanakārakāḥ
प्रियव्रत और उसके पुत्र, तथा उत्तानपाद के पुत्र (ध्रुव), और उनके वंश के राजा — सभी शिव-पूजा करने वाले हैं।
श्लोक 24 (shiva.kotirudra.37.24)
ध्रुवश्च ऋषभश्चैव भरतो नवयोगिनः । तद्भ्रातरः परे चापि शिवपूजनकारकाः ॥ 37.24 ॥
dhruvaśca ṛṣabhaścaiva bharato navayoginaḥ tadbhrātaraḥ pare cāpi śivapūjanakārakāḥ
ध्रुव, ऋषभ, भरत, नवयोगी भाई, तथा उनके अन्य भाई भी सभी शिव-पूजा करने वाले हैं।
श्लोक 25 (shiva.kotirudra.37.25)
वैवस्वतसुतास्तार्क्ष्य इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः । शिवपूजारतात्मानः सर्वदा सुखभोगिनः ॥ 37.25 ॥
vaivasvatasutāstārkṣya ikṣvākupramukhā nṛpāḥ śivapūjāratātmānaḥ sarvadā sukhabhoginaḥ
इक्ष्वाकु आदि वैवस्वत के पुत्र राजा शिव-पूजा में रत आत्मा वाले होकर सदा सुख भोगते रहे।
श्लोक 26 (shiva.kotirudra.37.26)
ककुत्स्थश्चापि मान्धाता सगरः शैवसत्तमः । मुचुकुन्दो हरिश्चन्द्रः कल्माषाङ्घ्रिस्तथैव च ॥ 37.26 ॥
kakutsthaścāpi māndhātā sagaraḥ śaivasattamaḥ mucukundo hariścandraḥ kalmāṣāṅghristathaiva ca
ककुत्स्थ, मान्धाता, शैव-श्रेष्ठ सगर, मुचुकुन्द, हरिश्चंद्र तथा कल्माषपाद भी —
श्लोक 27 (shiva.kotirudra.37.27)
भगीरथादयो भूपा बहवो नृपसत्तमाः । शिवपूजाकरा ज्ञेयाः शिववेषविधायिनः ॥ 37.27 ॥
bhagīrathādayo bhūpā bahavo nṛpasattamāḥ śivapūjākarā jñeyāḥ śivaveṣavidhāyinaḥ
— भगीरथ आदि अनेक श्रेष्ठ राजा शिव का वेष धारण कर शिव-पूजा करने वाले जानने चाहिए।
श्लोक 28 (shiva.kotirudra.37.28)
खट्वाङ्गश्च महाराजो देवसाहाय्यकारकः । विधितः पार्थिवीं मूर्तिं शिवस्यापूजयत्सदा ॥ 37.28 ॥
khaṭvāṅgaśca mahārājo devasāhāyyakārakaḥ vidhitaḥ pārthivīṁ mūrtiṁ śivasyāpūjayatsadā
देवताओं के सहायक महाराज खट्वांग ने सदा विधिपूर्वक शिव की पार्थिव मूर्ति की पूजा की।
श्लोक 29 (shiva.kotirudra.37.29)
तत्पुत्रो हि दिलीपश्च शिवपूजनकृत् सदा । रघुस्तत्तनयः शैवः सुप्रीत्या शिवपूजकः ॥ 37.29 ॥
tatputro hi dilīpaśca śivapūjanakṛt sadā raghustattanayaḥ śaivaḥ suprītyā śivapūjakaḥ
उनके पुत्र दिलीप भी सदा शिव-पूजा करने वाले थे; उनके पुत्र रघु, शैव, अत्यंत प्रेमपूर्वक शिव-पूजक थे।
श्लोक 30 (shiva.kotirudra.37.30)
अजः शिवार्चकस्तस्य तनयो धर्मयुद्धकृत् । जातो दशरथो भूयो महाराजो विशेषतः ॥ 37.30 ॥
ajaḥ śivārcakastasya tanayo dharmayuddhakṛt jāto daśaratho bhūyo mahārājo viśeṣataḥ
उनके पुत्र अज शिव-पूजक और धर्मयुद्ध करने वाले थे; उनसे आगे विशेष रूप से महाराज दशरथ उत्पन्न हुए।
श्लोक 31 (shiva.kotirudra.37.31)
पुत्रार्थे पार्थिवीं मूर्त्तिं शैवीं दशरथो हि सः । समानर्च विशेषेण वसिष्ठस्याज्ञया मुनेः ॥ 37.31 ॥
putrārthe pārthivīṁ mūrttiṁ śaivīṁ daśaratho hi saḥ samānarca viśeṣeṇa vasiṣṭhasyājñayā muneḥ
पुत्र-प्राप्ति के लिए दशरथ ने वसिष्ठ मुनि की आज्ञा से विशेष रूप से शिव की पार्थिव मूर्ति की पूजा की।
श्लोक 32 (shiva.kotirudra.37.32)
पुत्रेष्टिं च चकारासौ पार्थिवो भवभक्तिमान् । ऋष्यशृङ्गमुनेराज्ञां सम्प्राप्य नृपसत्तमः ॥ 37.32 ॥
putreṣṭiṁ ca cakārāsau pārthivo bhavabhaktimān ṛṣyaśaṛṅgamunerājñāṁ samprāpya nṛpasattamaḥ
उस भव-भक्त राजा ने ऋष्यशृंग मुनि की आज्ञा प्राप्त करके पुत्रेष्टि यज्ञ किया।
श्लोक 33 (shiva.kotirudra.37.33)
कौसल्या तत्प्रिया मूर्त्तिं पार्थिवीं शाङ्करीं मुदा । ऋष्यशृङ्गसमादिष्टा समानर्च सुताप्तये ॥ 37.33 ॥
kausalyā tatpriyā mūrttiṁ pārthivīṁ śāṅkarīṁ mudā ṛṣyaśaṛṅgasamādiṣṭā samānarca sutāptaye
उनकी प्रिय पत्नी कौसल्या ने ऋष्यशृंग के निर्देशानुसार पुत्र-प्राप्ति के लिए हर्षपूर्वक शंकर की पार्थिव मूर्ति की पूजा की।
श्लोक 34 (shiva.kotirudra.37.34)
सुमित्रा च शिवं प्रीत्या कैकेयी नृपवल्लभा । पूजयामास सत्पुत्रप्राप्तये मुनिसत्तम ॥ 37.34 ॥
sumitrā ca śivaṁ prītyā kaikeyī nṛpavallabhā pūjayāmāsa satputraprāptaye munisattama
हे मुनिश्रेष्ठ! राजा की प्रिय पत्नियाँ सुमित्रा और कैकेयी ने भी उत्तम पुत्र-प्राप्ति के लिए प्रेमपूर्वक शिव की पूजा की।
श्लोक 35 (shiva.kotirudra.37.35)
शिवप्रसादतस्ता वै पुत्रान्प्रापुः शुभङ्करान् । महाप्रतापिनो वीरान् सन्मार्गनिरतान्मुने ॥ 37.35 ॥
śivaprasādatastā vai putrānprāpuḥ śubhaṅkarān mahāpratāpino vīrān sanmārganiratānmune
हे मुने! शिव की कृपा से उन्हें महाप्रतापी, वीर, सन्मार्ग में रत, कल्याणकारी पुत्र प्राप्त हुए।
श्लोक 36 (shiva.kotirudra.37.36)
ततः शिवाज्ञया तस्मात्तासु राज्ञः स्वयं हरिः । चतुर्भिश्चैव रूपैश्चाविर्बभूव नृपात्मजः ॥ 37.36 ॥
tataḥ śivājñayā tasmāttāsu rājñaḥ svayaṁ hariḥ caturbhiścaiva rūpaiścāvirbabhūva nṛpātmajaḥ
तब शिव की आज्ञा से उन रानियों में स्वयं हरि चार रूपों में राजपुत्रों के रूप में प्रकट हुए।
श्लोक 37 (shiva.kotirudra.37.37)
कौसल्यायाः सुतो रामः सुमित्रायाश्च लक्ष्मणः । शत्रुघ्नश्चैव कैकेय्या भरतश्चेति सुव्रताः ॥ 37.37 ॥
kausalyāyāḥ suto rāmaḥ sumitrāyāśca lakṣmaṇaḥ śatrughnaścaiva kaikeyyā bharataśceti suvratāḥ
कौसल्या के पुत्र राम, सुमित्रा के लक्ष्मण, तथा कैकेयी के शत्रुघ्न और भरत — ये सभी सुव्रत हुए।
श्लोक 38 (shiva.kotirudra.37.38)
रामः स सहजो नित्यं पार्थिवं समपूजयत् । भस्मरुद्राक्षधारी च विरजागममास्थितः ॥ 37.38 ॥
rāmaḥ sa sahajo nityaṁ pārthivaṁ samapūjayat bhasmarudrākṣadhārī ca virajāgamamāsthitaḥ
वे राम अपने भाइयों सहित नित्य पार्थिव लिंग की पूजा करते थे, भस्म और रुद्राक्ष धारण करते हुए शैव आगम-परंपरा में स्थित थे।
श्लोक 39 (shiva.kotirudra.37.39)
तद्वंशे ये समुत्पन्ना राजानः सानुगा मुने । ते सर्वे पार्थिवं लिङ्गं शिवस्य समपूजयन् ॥ 37.39 ॥
tadvaṁśe ye samutpannā rājānaḥ sānugā mune te sarve pārthivaṁ liṅgaṁ śivasya samapūjayan
हे मुने! उनके वंश में उत्पन्न सभी राजा अपने अनुयायियों सहित शिव के पार्थिव लिंग की पूजा करते थे।
श्लोक 40 (shiva.kotirudra.37.40)
सुद्युम्नश्च महाराजः शैवो मनुसुतो मुने । शिवशापात्प्रियाहेतोरभून्नारी ससवेकः ॥ 37.40 ॥
sudyumnaśca mahārājaḥ śaivo manusuto mune śivaśāpātpriyāhetorabhūnnārī sasavekaḥ
हे मुने! मनु के पुत्र, शैव महाराज सुद्युम्न, शिव के शाप से — जो उनकी प्रिया (पार्वती) के हेतु दिया गया था — अपने साथियों सहित स्त्री बन गए।
श्लोक 41 (shiva.kotirudra.37.41)
पार्थिवेशसमर्चातः पुनः सोऽभूत्पुमान्वरः । मासं स्त्री पुरुषो मासमेवं स्त्रीत्वं न्यवर्तत ॥ 37.41 ॥
pārthiveśasamarcātaḥ punaḥ so'bhūtpumānvaraḥ māsaṁ strī puruṣo māsamevaṁ strītvaṁ nyavartata
पार्थिव-ईश (शिवलिंग) की पूजा से वे पुनः श्रेष्ठ पुरुष बन गए; एक मास स्त्री, एक मास पुरुष — इस प्रकार उनका स्त्रीत्व निवृत्त हुआ।
श्लोक 42 (shiva.kotirudra.37.42)
ततो राज्यं परित्यज्य शिवधर्मपरायणः । शिववेषधरो भक्त्या दुर्लभं मोक्षमाप्तवान् ॥ 37.42 ॥
tato rājyaṁ parityajya śivadharmaparāyaṇaḥ śivaveṣadharo bhaktyā durlabhaṁ mokṣamāptavān
तत्पश्चात् राज्य त्यागकर, शिव-धर्म में तत्पर होकर, भक्तिपूर्वक शिव का वेष धारण करके उन्होंने दुर्लभ मोक्ष प्राप्त किया।
श्लोक 43 (shiva.kotirudra.37.43)
पुरूरवाश्च तत्पुत्रो महाराजः सुपूजकः । शिवस्य देवदेवस्य तत्सुतः शिवपूजकः ॥ 37.43 ॥
purūravāśca tatputro mahārājaḥ supūjakaḥ śivasya devadevasya tatsutaḥ śivapūjakaḥ
उनके पुत्र महाराज पुरूरवा देवाधिदेव शिव के उत्तम पूजक थे; उनके पुत्र भी शिव-पूजक थे।
श्लोक 44 (shiva.kotirudra.37.44)
भरतस्तु महापूजां शिवस्यैव सदाऽकरोत् । नहुषश्च महाशैवः शिवपूजारतो ह्यभूत् ॥ 37.44 ॥
bharatastu mahāpūjāṁ śivasyaiva sadā'karot nahuṣaśca mahāśaivaḥ śivapūjārato hyabhūt
भरत सदा शिव की महान पूजा करते रहे; और महाशैव नहुष भी सदा शिव-पूजा में रत रहे।
श्लोक 45 (shiva.kotirudra.37.45)
ययातिः शिवपूजातः सर्वान्कामानवाप्तवान् । अजीजनत्सुतान्पञ्च शिवधर्मपरायणान् ॥ 37.45 ॥
yayātiḥ śivapūjātaḥ sarvānkāmānavāptavān ajījanatsutānpañca śivadharmaparāyaṇān
ययाति ने शिव-पूजा से अपनी सभी कामनाएँ प्राप्त कीं; उन्होंने शिव-धर्म में तत्पर पाँच पुत्र उत्पन्न किए।
श्लोक 46 (shiva.kotirudra.37.46)
तत्सुता यदुमुख्याश्च पञ्चापि शिवपूजकाः । शिवपूजाप्रभावेण सर्वान्कामांश्च लेभिरे ॥ 37.46 ॥
tatsutā yadumukhyāśca pañcāpi śivapūjakāḥ śivapūjāprabhāveṇa sarvānkāmāṁśca lebhire
यदु आदि उनके सभी पाँचों पुत्र शिव-पूजक थे; शिव-पूजा के प्रभाव से उन्होंने अपनी सभी कामनाएँ प्राप्त कीं।
श्लोक 47 (shiva.kotirudra.37.47)
अन्येऽपि ये महाभागाः समानर्चुः शिवं हि ते । तद्वंश्या अन्यवंश्याश्च भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने ॥ 37.47 ॥
anye'pi ye mahābhāgāḥ samānarcuḥ śivaṁ hi te tadvaṁśyā anyavaṁśyāśca bhuktimuktipradaṁ mune
हे मुने! उस वंश के तथा अन्य वंशों के भी जो अन्य महाभाग्यशाली लोग थे, उन्होंने शिव की पूजा की, जो भोग और मोक्ष दोनों प्रदान करती है।
श्लोक 48 (shiva.kotirudra.37.48)
कृष्णेन च कृतं नित्यं बदरीपर्वतोत्तमे । पूजनं तु शिवस्यैव सप्तमासावधि स्वयम् ॥ 37.48 ॥
kṛṣṇena ca kṛtaṁ nityaṁ badarīparvatottame pūjanaṁ tu śivasyaiva saptamāsāvadhi svayam
श्रीकृष्ण ने भी उत्तम बदरी पर्वत पर स्वयं सात महीनों तक नित्य शिव की पूजा की।
श्लोक 49 (shiva.kotirudra.37.49)
प्रसन्नाद्भगवांस्तस्माद्वरान्दिव्याननेकशः । सम्प्राप्य च जगत्सर्वं वशेऽनयत शङ्करात् ॥ 37.49 ॥
prasannādbhagavāṁstasmādvarāndivyānanekaśaḥ samprāpya ca jagatsarvaṁ vaśe'nayata śaṅkarāt
उस प्रसन्न भगवान शंकर से अनेक दिव्य वर प्राप्त करके उन्होंने सम्पूर्ण जगत को अपने वश में कर लिया।
श्लोक 50 (shiva.kotirudra.37.50)
प्रद्युम्नः तत्सुतस्तात शिवपूजाकरः सदा । अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः साम्बाद्याः शिवपूजकाः ॥ 37.50 ॥
pradyumnaḥ tatsutastāta śivapūjākaraḥ sadā anye ca kārṣṇipravarāḥ sāmbādyāḥ śivapūjakāḥ
हे तात! उनके पुत्र प्रद्युम्न भी सदा शिव-पूजा करने वाले थे; और साम्ब आदि अन्य श्रेष्ठ कृष्ण-पुत्र भी शिव-पूजक थे।
श्लोक 51 (shiva.kotirudra.37.51)
जरासन्धो महाशैवस्तद्वंश्याश्च नृपास्तथा । निमिः शैवश्च जनकः तत्पुत्राः शिवपूजकाः ॥ 37.51 ॥
jarāsandho mahāśaivastadvaṁśyāśca nṛpāstathā nimiḥ śaivaśca janakaḥ tatputrāḥ śivapūjakāḥ
जरासंध महान शैव थे, तथा उनके वंश के राजा भी; निमि और जनक शैव थे, और उनके पुत्र भी शिव-पूजक थे।
श्लोक 52 (shiva.kotirudra.37.52)
नलेन च कृता पूजा वीरसेनसुतेन वै । पूर्वजन्मनि यो भिल्लो वने पान्थसुरक्षकः ॥ 37.52 ॥
nalena ca kṛtā pūjā vīrasenasutena vai pūrvajanmani yo bhillo vane pānthasurakṣakaḥ
वीरसेन के पुत्र नल ने भी पूजा की, जो पूर्वजन्म में वन में यात्रियों की रक्षा करने वाला भील था।
श्लोक 53 (shiva.kotirudra.37.53)
यतिश्च रक्षितस्तेन पुरा हरसमीपतः । स्वयं व्याघ्रादिभी रात्रौ भक्षितश्च मृतो वृषात् ॥ 37.53 ॥
yatiśca rakṣitastena purā harasamīpataḥ svayaṁ vyāghrādibhī rātrau bhakṣitaśca mṛto vṛṣāt
पूर्वकाल में उसने हर के समीप एक यति की रक्षा की थी; इसी पुण्य-कर्म के कारण वह रात्रि में स्वयं व्याघ्रों आदि से खाया जाकर मर गया।
श्लोक 54 (shiva.kotirudra.37.54)
तेन पुण्यप्रभावेण स भिल्लो हि नलोऽभवत् । चक्रवर्ती महाराजो दमयन्तीप्रियोऽभवत् ॥ 37.54 ॥
tena puṇyaprabhāveṇa sa bhillo hi nalo'bhavat cakravartī mahārājo damayantīpriyo'bhavat
उसी पुण्य के प्रभाव से वह भील ही नल बना — चक्रवर्ती महाराज, दमयंती का प्रिय।
श्लोक 55 (shiva.kotirudra.37.55)
इति ते कथितं तात यत्पृष्टं भवतानघ । शाङ्करं चरितं दिव्यं किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि ॥ 37.55 ॥
iti te kathitaṁ tāta yatpṛṣṭaṁ bhavatānagha śāṅkaraṁ caritaṁ divyaṁ kimanyatpraṣṭumicchasi
हे निष्पाप तात! इस प्रकार जो आपने पूछा था, वह शंकर का दिव्य चरित्र मैंने आपको बता दिया। अब आप और क्या पूछना चाहते हैं?