कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 39
शिवरात्रि-व्रत का उद्यापन
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.39.1)
ऋषय उचुः । उद्यापनविधिं ब्रूहि शिवरात्रिव्रतस्य च । यत्कृत्वा शङ्करः साक्षात्प्रसन्नो भवति ध्रुवम् ॥ 39.1 ॥
ṛṣaya ucuḥ udyāpanavidhiṁ brūhi śivarātrivratasya ca yatkṛtvā śaṅkaraḥ sākṣātprasanno bhavati dhruvam
ऋषियों ने कहा — शिवरात्रि-व्रत का उद्यापन-विधि हमें बताइए, जिसे करने से शंकर निश्चय ही साक्षात् प्रसन्न होते हैं।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.39.2)
सूत उवाच । श्रूयतामृषयो भक्त्या तदुद्यापनमादरात् । यस्यानुष्ठानतः पूर्णं व्रतं भवति तद् ध्रुवम् ॥ 39.2 ॥
sūta uvāca śrūyatāmṛṣayo bhaktyā tadudyāpanamādarāt yasyānuṣṭhānataḥ pūrṇaṁ vrataṁ bhavati tad dhruvam
सूत जी ने कहा — हे ऋषियो! भक्तिपूर्वक और आदरसहित उस उद्यापन-विधि को सुनिए, जिसके अनुष्ठान से व्रत निश्चय ही पूर्ण होता है।
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.39.3)
चतुर्दशाब्दं कर्तव्यं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । एकभक्तं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुपोषणम् ॥ 39.3 ॥
caturdaśābdaṁ kartavyaṁ śivarātrivrataṁ śubham ekabhaktaṁ trayodaśyāṁ caturdaśyāmupoṣaṇam
यह शुभ शिवरात्रि-व्रत चौदह वर्षों तक करना चाहिए — त्रयोदशी को एक बार भोजन, और चतुर्दशी को उपवास।
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.39.4)
शिवरात्रिदिने प्राप्ते नित्यं सम्पाद्य वै विधिम् । शिवालयं ततो गत्वा पूजां कृत्वा यथाविधि ॥ 39.4 ॥
śivarātridine prāpte nityaṁ sampādya vai vidhim śivālayaṁ tato gatvā pūjāṁ kṛtvā yathāvidhi
शिवरात्रि का दिन आने पर, नित्य विधि पूर्ण करके, फिर शिवालय जाकर विधिपूर्वक पूजा करे।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.39.5)
ततश्च कारयेद्दिव्यं मण्डलं तत्र यत्नतः । गौरीतिलकनाम्ना वै प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥ 39.5 ॥
tataśca kārayeddivyaṁ maṇḍalaṁ tatra yatnataḥ gaurītilakanāmnā vai prasiddhaṁ bhuvanatraye
फिर वहाँ यत्नपूर्वक एक दिव्य मंडल बनवाए, जो तीनों लोकों में गौरी-तिलक नाम से प्रसिद्ध है।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.39.6)
तन्मध्ये लेखयेद्दिव्यं लिङ्गतोभद्रमण्डलम् । अथवा सर्वतोभद्रं मण्डपान्तः प्रकल्पयेत् ॥ 39.6 ॥
tanmadhye lekhayeddivyaṁ liṅgatobhadramaṇḍalam athavā sarvatobhadraṁ maṇḍapāntaḥ prakalpayet
उसके बीच में दिव्य लिंगतोभद्र मंडल बनाए, अथवा मंडप के भीतर सर्वतोभद्र मंडल की रचना करे।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.39.7)
कुम्भास्तत्र प्रकर्तव्याः प्राजापत्यविसंज्ञया । सवस्त्राः सफलास्तत्र दक्षिणासहिताः शुभाः ॥ 39.7 ॥
kumbhāstatra prakartavyāḥ prājāpatyavisaṁjñayā savastrāḥ saphalāstatra dakṣiṇāsahitāḥ śubhāḥ
वहाँ प्राजापत्य नाम से प्रसिद्ध शुभ कलश बनाने चाहिए, वस्त्र-सहित, फल-सहित, तथा दक्षिणा-सहित।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.39.8)
मण्डलस्य च पार्श्वे वै स्थापनीयाः प्रयत्नतः । मध्ये चैकश्च संस्थाप्यः सौवर्णो वापरो घटः ॥ 39.8 ॥
maṇḍalasya ca pārśve vai sthāpanīyāḥ prayatnataḥ madhye caikaśca saṁsthāpyaḥ sauvarṇo vāparo ghaṭaḥ
उन्हें यत्नपूर्वक मंडल के दोनों ओर स्थापित करना चाहिए, और बीच में एक स्वर्ण अथवा अन्य धातु का घट स्थापित करना चाहिए।
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.39.9)
तत्रोमासहितां शम्भुमूर्तिं निर्माय हाटकीम् । पलेन वा तदर्धेन यथाशक्त्याथवा व्रती ॥ 39.9 ॥
tatromāsahitāṁ śambhumūrtiṁ nirmāya hāṭakīm palena vā tadardhena yathāśaktyāthavā vratī
वहाँ व्रती उमा-सहित शम्भु की स्वर्ण-मूर्ति बनवाए, एक पल भार की, या उसकी आधी, अथवा अपनी सामर्थ्य के अनुसार।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.39.10)
निधाय वामभागे तु शिवामूर्तिमतन्द्रितः । मदीयां दक्षिणे भागे कृत्वा रात्रौ प्रपूजयेत् ॥ 39.10 ॥
nidhāya vāmabhāge tu śivāmūrtimatandritaḥ madīyāṁ dakṣiṇe bhāge kṛtvā rātrau prapūjayet
आलस्यरहित होकर शिवा (पार्वती) की मूर्ति को बायीं ओर और मेरी (शिव की) मूर्ति को दायीं ओर स्थापित करके रात्रि में उनकी पूजा करे।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.39.11)
आचार्यं वरयेत्तत्र चर्त्विग्भिः सहितं शुचिम् । अनुज्ञातश्च तैर्भक्त्या शिवपूजां समाचरेत् ॥ 39.11 ॥
ācāryaṁ varayettatra cartvigbhiḥ sahitaṁ śucim anujñātaśca tairbhaktyā śivapūjāṁ samācaret
वहाँ ऋत्विजों सहित एक पवित्र आचार्य को वरण करे, और उनकी अनुमति प्राप्त कर भक्तिपूर्वक शिव-पूजा करे।
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.39.12)
रात्रौ जागरणं कुर्यात्पूजां यामोद्भवां चरन् । रात्रिमाक्रमयेत्सर्वां गीतनृत्यादिना व्रती ॥ 39.12 ॥
rātrau jāgaraṇaṁ kuryātpūjāṁ yāmodbhavāṁ caran rātrimākramayetsarvāṁ gītanṛtyādinā vratī
रात्रि में जागरण करते हुए हर प्रहर की पूजा करे; व्रती गीत-नृत्य आदि के साथ सम्पूर्ण रात्रि व्यतीत करे।
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.39.13)
एवं सम्पूज्य विधिवत्सन्तोष्य प्रातरेव च । पुनः पूजां ततः कृत्वा होमं कुर्याद्यथाविधि ॥ 39.13 ॥
evaṁ sampūjya vidhivatsantoṣya prātareva ca punaḥ pūjāṁ tataḥ kṛtvā homaṁ kuryādyathāvidhi
इस प्रकार विधिपूर्वक पूजा-अर्चना करके, प्रातःकाल फिर से पूजा करके, विधिपूर्वक हवन करे।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.39.14)
यथाशक्ति विधानं च प्राजापत्यं समाचरेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्प्रीत्या दद्याद्दानानि भक्तितः ॥ 39.14 ॥
yathāśakti vidhānaṁ ca prājāpatyaṁ samācaret brāhmaṇānbhojayetprītyā dadyāddānāni bhaktitaḥ
यथाशक्ति प्राजापत्य विधि का पालन करे; प्रेमपूर्वक ब्राह्मणों को भोजन कराए और भक्तिपूर्वक दान दे।
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.39.15)
ऋत्विजश्च सपत्नीकान्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । अलङ्कृत्य विधानेन दद्याद्दानं पृथक्पृथक् ॥ 39.15 ॥
ṛtvijaśca sapatnīkānvastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ alaṅkṛtya vidhānena dadyāddānaṁ pṛthakpṛthak
अपनी पत्नियों सहित ऋत्विजों को वस्त्र, आभूषण और अलंकारों से सुसज्जित करके विधिपूर्वक अलग-अलग दान दे।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.39.16)
गां सवत्सां विधानेन यथोपस्करसंयुताम् । उक्त्वाचार्याय वै दद्याच्छिवो मे प्रीयतामिति ॥ 39.16 ॥
gāṁ savatsāṁ vidhānena yathopaskarasaṁyutām uktvācāryāya vai dadyācchivo me prīyatāmiti
'शिव मुझसे प्रसन्न हों' — ऐसा कहकर विधिपूर्वक सामग्री सहित बछड़े वाली गाय आचार्य को दान करे।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.39.17)
ततः सकुम्भां तन्मूर्तिं सवस्त्रां वृषभे स्थिताम् । सर्वालङ्कारसहितामाचार्याय निवेदयेत् ॥ 39.17 ॥
tataḥ sakumbhāṁ tanmūrtiṁ savastrāṁ vṛṣabhe sthitām sarvālaṅkārasahitāmācāryāya nivedayet
फिर घट सहित, वस्त्रयुक्त, वृषभ पर विराजमान, सभी आभूषणों से युक्त उस मूर्ति को आचार्य को अर्पित करे।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.39.18)
ततः सम्प्रार्थयेद्देवं महेशानं महाप्रभुम् । कृताञ्जलिर्नतस्कन्धः सुप्रीत्या गद्गदाक्षरः ॥ 39.18 ॥
tataḥ samprārthayeddevaṁ maheśānaṁ mahāprabhum kṛtāñjalirnataskandhaḥ suprītyā gadgadākṣaraḥ
फिर हाथ जोड़कर, सिर झुकाकर, अत्यंत प्रेम से गद्गद वाणी में महाप्रभु महेशान से यह प्रार्थना करे।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.39.19)
देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । व्रतेनानेन देवेश कृपां कुरु ममोपरि ॥ 39.19 ॥
devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala vratenānena deveśa kṛpāṁ kuru mamopari
प्रार्थना — हे देवाधिदेव महादेव! हे शरणागतवत्सल! हे देवेश! इस व्रत के द्वारा मुझ पर कृपा कीजिए।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.39.20)
मया भक्त्यनुसारेण व्रतमेतत्कृतं शिव । न्यूनं सम्पूर्णतां यातु प्रसादात्तव शङ्कर ॥ 39.20 ॥
mayā bhaktyanusāreṇa vratametatkṛtaṁ śiva nyūnaṁ sampūrṇatāṁ yātu prasādāttava śaṅkara
हे शिव! मैंने अपनी भक्ति के अनुसार यह व्रत किया है; हे शंकर! आपकी कृपा से इसमें जो कमी हो, वह पूर्ण हो जाए।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.39.21)
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृतं तदस्तु कृपया सफलं तव शङ्कर ॥ 39.21 ॥
ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṁ mayā kṛtaṁ tadastu kṛpayā saphalaṁ tava śaṅkara
अज्ञानवश या ज्ञानपूर्वक मैंने जो भी जप-पूजा आदि किया है, हे शंकर! वह आपकी कृपा से सफल हो।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.39.22)
एवं पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा शिवाय परमात्मने । नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रार्थनां पुनरेव च ॥ 39.22 ॥
evaṁ puṣpāñjaliṁ dattvā śivāya paramātmane namaskāraṁ tataḥ kuryātprārthanāṁ punareva ca
इस प्रकार परमात्मा शिव को पुष्पांजलि अर्पित करके फिर नमस्कार करे, और पुनः प्रार्थना करे।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.39.23)
एवं व्रतं कृतं येन न्यूनं तस्य न विद्यते । मनोभीष्टां ततः सिद्धिं लभते नात्र संशयः ॥ 39.23 ॥
evaṁ vrataṁ kṛtaṁ yena nyūnaṁ tasya na vidyate manobhīṣṭāṁ tataḥ siddhiṁ labhate nātra saṁśayaḥ
इस प्रकार जिसने व्रत किया, उसमें कोई कमी नहीं रह जाती; वह अपनी मनोवांछित सिद्धि प्राप्त करता है, इसमें कोई संशय नहीं।