कोटिरुद्र संहिता · अध्याय 40
शिवरात्रि-व्रत की महिमा: व्याध की कथा
श्लोक 1 (shiva.kotirudra.40.1)
ऋषय ऊचुः । सूत ते वचनं श्रुत्वा परानन्दं वयं गताः । विस्तरात्कथय प्रीत्या तदेव व्रतमुत्तमम् ॥ 40.1 ॥
ṛṣaya ūcuḥ sūta te vacanaṁ śrutvā parānandaṁ vayaṁ gatāḥ vistarātkathaya prītyā tadeva vratamuttamam
ऋषियों ने कहा — हे सूत! आपके वचन सुनकर हम परम आनंद को प्राप्त हुए; प्रेमपूर्वक उसी उत्तम व्रत को विस्तार से बताइए।
श्लोक 2 (shiva.kotirudra.40.2)
कृतं पुरा च केनेह सूतैतद् व्रतमुत्तमम् । कृत्वाप्यज्ञानतश्चैव प्राप्तं किं फलमुत्तमम् ॥ 40.2 ॥
kṛtaṁ purā ca keneha sūtaitad vratamuttamam kṛtvāpyajñānataścaiva prāptaṁ kiṁ phalamuttamam
हे सूत! पूर्वकाल में इस उत्तम व्रत को किसने किया था? और अज्ञानवश करने पर भी उसे कौन-सा उत्तम फल प्राप्त हुआ?
श्लोक 3 (shiva.kotirudra.40.3)
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे कथयामि पुरातनम् । इतिहासं निषादस्य सर्वपापप्रणाशनम् ॥ 40.3 ॥
sūta uvāca śrūyatāmṛṣayaḥ sarve kathayāmi purātanam itihāsaṁ niṣādasya sarvapāpapraṇāśanam
सूत जी ने कहा — हे समस्त ऋषियो! सुनिए, मैं एक निषाद की प्राचीन कथा सुनाता हूँ, जो समस्त पापों का नाश करने वाली है।
श्लोक 4 (shiva.kotirudra.40.4)
पुरा कश्चिद्वने भिल्लो नाम्ना ह्यासीद् गुरुद्रुहः । कुटुम्बी बलवान्क्रूरः क्रूरकर्मपरायणः ॥ 40.4 ॥
purā kaścidvane bhillo nāmnā hyāsīd gurudruhaḥ kuṭumbī balavānkrūraḥ krūrakarmaparāyaṇaḥ
पूर्वकाल में वन में कोई भील था, जो अत्यंत हानिकारक स्वभाव वाला, परिवारी, बलवान, क्रूर और क्रूर कर्मों में तत्पर था।
श्लोक 5 (shiva.kotirudra.40.5)
निरन्तरं वने गत्वा मृगान् हन्ति स्म नित्यशः । चौर्यं च विविधं तत्र करोति स्म वने वसन् ॥ 40.5 ॥
nirantaraṁ vane gatvā mṛgān hanti sma nityaśaḥ cauryaṁ ca vividhaṁ tatra karoti sma vane vasan
वह निरंतर वन में जाकर प्रतिदिन मृगों को मारता था, और वन में रहते हुए वहाँ नाना प्रकार की चोरी भी करता था।
श्लोक 6 (shiva.kotirudra.40.6)
बाल्यादारभ्य तेनेह कृतं किञ्चिच्छुभं न हि । महान्कालो व्यतीयाय वने तस्य दुरात्मनः ॥ 40.6 ॥
bālyādārabhya teneha kṛtaṁ kiñcicchubhaṁ na hi mahānkālo vyatīyāya vane tasya durātmanaḥ
बचपन से ही उसने कभी कोई शुभ कार्य नहीं किया था; उस दुरात्मा का वन में लंबा समय इसी प्रकार बीत गया।
श्लोक 7 (shiva.kotirudra.40.7)
कदाचिच्छिवरात्रिश्च प्राप्तासीत्तत्र शोभना । न दुरात्मा स्म जानाति महद्वननिवासकृत् ॥ 40.7 ॥
kadācicchivarātriśca prāptāsīttatra śobhanā na durātmā sma jānāti mahadvananivāsakṛt
एक बार वहाँ मंगलमय शिवरात्रि आई; परंतु उस महावन-निवासी दुरात्मा को इसका ज्ञान नहीं था।
श्लोक 8 (shiva.kotirudra.40.8)
एतस्मिन् समये भिल्लो मात्रा पित्रा स्त्रिया तथा । प्रार्थितश्च क्षुधाविष्टैर्भक्ष्यं देहि वनेचर ॥ 40.8 ॥
etasmin samaye bhillo mātrā pitrā striyā tathā prārthitaśca kṣudhāviṣṭairbhakṣyaṁ dehi vanecara
इस समय भील से भूख से व्याकुल उसकी माता, पिता और पत्नी ने प्रार्थना की — 'हे वनचर! हमें भोजन दो।'
श्लोक 9 (shiva.kotirudra.40.9)
इति सम्प्रार्थितः सोऽपि धनुरादाय सत्वरम् । जगाम मृगहिंसार्थं बभ्राम सकलं वनम् ॥ 40.9 ॥
iti samprārthitaḥ so'pi dhanurādāya satvaram jagāma mṛgahiṁsārthaṁ babhrāma sakalaṁ vanam
इस प्रकार प्रार्थना किए जाने पर वह भी शीघ्र धनुष लेकर मृग मारने के लिए चला और सारे वन में घूमा।
श्लोक 10 (shiva.kotirudra.40.10)
दैवयोगात्तदा तेन न प्राप्तं किञ्चिदेव हि । अस्तं प्राप्तस्तदा सूर्यः स वै दुःखमुपागतः ॥ 40.10 ॥
daivayogāttadā tena na prāptaṁ kiñcideva hi astaṁ prāptastadā sūryaḥ sa vai duḥkhamupāgataḥ
दैवयोग से उसे कुछ भी नहीं मिला; तब सूर्य अस्त हो गया, और वह दुःखी हो उठा।
श्लोक 11 (shiva.kotirudra.40.11)
किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं न प्राप्तं मेऽद्य किञ्चन । बालाश्च ये गृहे तेषां किं पित्रोश्च भविष्यति ॥ 40.11 ॥
kiṁ kartavyaṁ kva gantavyaṁ na prāptaṁ me'dya kiñcana bālāśca ye gṛhe teṣāṁ kiṁ pitrośca bhaviṣyati
'क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? आज मुझे कुछ भी नहीं मिला। घर पर जो बच्चे और माता-पिता हैं, उनका क्या होगा?'
श्लोक 12 (shiva.kotirudra.40.12)
मदीयं वै कलत्रं च तस्याः किञ्चिद्भविष्यति । किञ्चिद् गृहीत्वा हि मया गन्तव्यं नान्यथा भवेत् ॥ 40.12 ॥
madīyaṁ vai kalatraṁ ca tasyāḥ kiñcidbhaviṣyati kiñcid gṛhītvā hi mayā gantavyaṁ nānyathā bhavet
'और मेरी पत्नी का भी कुछ न कुछ होगा। मुझे कुछ न कुछ लेकर ही जाना चाहिए, अन्यथा कोई उपाय नहीं है।'
श्लोक 13 (shiva.kotirudra.40.13)
इत्थं विचार्य स व्याधो जलाशयसमीपगः । जलावतरणं यत्र तत्र गत्वा स्वयं स्थितः ॥ 40.13 ॥
itthaṁ vicārya sa vyādho jalāśayasamīpagaḥ jalāvataraṇaṁ yatra tatra gatvā svayaṁ sthitaḥ
ऐसा सोचकर वह व्याध एक जलाशय के समीप गया, जहाँ प्राणी जल पीने उतरते थे, वहाँ जाकर स्वयं ठहर गया।
श्लोक 14 (shiva.kotirudra.40.14)
अवश्यमत्र कश्चिद्वै जीवश्चैवागमिष्यति । तं हत्वा स्वगृहं प्रीत्या यास्यामि कृतकार्यकः ॥ 40.14 ॥
avaśyamatra kaścidvai jīvaścaivāgamiṣyati taṁ hatvā svagṛhaṁ prītyā yāsyāmi kṛtakāryakaḥ
'यहाँ अवश्य ही कोई प्राणी आएगा; उसे मारकर मैं प्रसन्नतापूर्वक अपना कार्य सिद्ध करके घर जाऊँगा।'
श्लोक 15 (shiva.kotirudra.40.15)
इति मत्वा स वै वृक्षमेकं बिल्वेति संज्ञकम् । समारुह्य स्थितस्तत्र जलमादाय भिल्लकः ॥ 40.15 ॥
iti matvā sa vai vṛkṣamekaṁ bilveti saṁjñakam samāruhya sthitastatra jalamādāya bhillakaḥ
ऐसा सोचकर वह भील बिल्व नामक एक वृक्ष पर चढ़कर वहीं ठहर गया, अपने साथ जल लेकर।
श्लोक 16 (shiva.kotirudra.40.16)
कदायास्यति कश्चिद्वै कदा हन्यामहं पुनः । इति बुद्धिं समास्थाय स्थितोऽसौ क्षुत्तृषान्वितः ॥ 40.16 ॥
kadāyāsyati kaścidvai kadā hanyāmahaṁ punaḥ iti buddhiṁ samāsthāya sthito'sau kṣuttṛṣānvitaḥ
'कब कोई आएगा, कब मैं उसे मारूँगा?' — इसी विचार में स्थिर होकर वह भूख-प्यास से पीड़ित बैठा रहा।
श्लोक 17 (shiva.kotirudra.40.17)
तद्रात्रौ प्रथमे यामे मृगी त्वेका समागता । तृषार्ता चकिता सा च प्रोत्फालं कुर्वती तदा ॥ 40.17 ॥
tadrātrau prathame yāme mṛgī tvekā samāgatā tṛṣārtā cakitā sā ca protphālaṁ kurvatī tadā
उस रात्रि के प्रथम प्रहर में एक हरिणी वहाँ आई, जो प्यास से व्याकुल, भयभीत, उछलती-कूदती हुई थी।
श्लोक 18 (shiva.kotirudra.40.18)
तां दृष्ट्वा च तदा तेन तद्वधार्थमथो शरः । संहृष्टेन द्रुतं बाणं धनुषि स्वे हि सन्दधे ॥ 40.18 ॥
tāṁ dṛṣṭvā ca tadā tena tadvadhārthamatho śaraḥ saṁhṛṣṭena drutaṁ bāṇaṁ dhanuṣi sve hi sandadhe
उसे देखकर हर्षित होकर उसने उसे मारने के लिए शीघ्र ही अपने धनुष पर बाण चढ़ाया।
श्लोक 19 (shiva.kotirudra.40.19)
इत्येवं कुर्वतस्तस्य जलं बिल्वदलानि च । पतितानि ह्यधस्तत्र शिवलिङ्गमभूत्ततः ॥ 40.19 ॥
ityevaṁ kurvatastasya jalaṁ bilvadalāni ca patitāni hyadhastatra śivaliṅgamabhūttataḥ
इस प्रकार करते समय जल और बिल्व के पत्ते नीचे गिरे, और वहाँ नीचे एक शिवलिंग था।
श्लोक 20 (shiva.kotirudra.40.20)
यामस्य प्रथमस्यैव पूजा जाता शिवस्य च । तन्महिम्ना हि तस्यैव पातकं गलितं तदा ॥ 40.20 ॥
yāmasya prathamasyaiva pūjā jātā śivasya ca tanmahimnā hi tasyaiva pātakaṁ galitaṁ tadā
इस प्रकार प्रथम प्रहर की ही शिव-पूजा सम्पन्न हो गई; उसकी महिमा से उसका पाप उसी क्षण गल गया।
श्लोक 21 (shiva.kotirudra.40.21)
तत्रत्यं चैव तच्छब्दं श्रुत्वा सा हरिणी भिया । व्याधं दृष्ट्वा व्याकुला हि वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 40.21 ॥
tatratyaṁ caiva tacchabdaṁ śrutvā sā hariṇī bhiyā vyādhaṁ dṛṣṭvā vyākulā hi vacanaṁ cedamabravīt
वहाँ के उस शब्द को सुनकर भय से व्याकुल वह हरिणी व्याध को देखकर यह वचन बोली।
श्लोक 22 (shiva.kotirudra.40.22)
मृग्युवाच । किं कर्तुमिच्छसि व्याध सत्यं वद ममाग्रतः । तच्छ्रुत्वा हरिणीवाक्यं व्याधो वचनमब्रवीत् ॥ 40.22 ॥
mṛgyuvāca kiṁ kartumicchasi vyādha satyaṁ vada mamāgrataḥ tacchrutvā hariṇīvākyaṁ vyādho vacanamabravīt
हरिणी ने कहा — हे व्याध! तुम क्या करना चाहते हो, मेरे सामने सच बताओ। हरिणी का यह वचन सुनकर व्याध ने उत्तर दिया।
श्लोक 23 (shiva.kotirudra.40.23)
व्याध उवाच । कुटुम्बं क्षुधितं मेऽद्य हत्वा त्वां तर्पयाम्यहम् । दारुणं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तं दुर्धरं खलम् ॥ 40.23 ॥
vyādha uvāca kuṭumbaṁ kṣudhitaṁ me'dya hatvā tvāṁ tarpayāmyaham dāruṇaṁ tadvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā taṁ durdharaṁ khalam
व्याध ने कहा — मेरा परिवार आज भूखा है; तुम्हें मारकर मैं उन्हें तृप्त करूँगा। उसका यह कठोर वचन सुनकर, और उस अटल दुष्ट को देखकर —
श्लोक 24 (shiva.kotirudra.40.24)
किं करोमि क्व गच्छामि ह्युपायं रचयाम्यहम् । इत्थं विचार्यं सा तत्र वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 40.24 ॥
kiṁ karomi kva gacchāmi hyupāyaṁ racayāmyaham itthaṁ vicāryaṁ sā tatra vacanaṁ cedamabravīt
'क्या करूँ, कहाँ जाऊँ? मैं कोई उपाय सोचती हूँ।' ऐसा वहाँ विचार करके उसने यह वचन कहा।
श्लोक 25 (shiva.kotirudra.40.25)
मृग्युवाच । मन्मांसेन सुखं ते स्याद्देहस्यानर्थकारिणः । अधिकं किं महत्पुण्यं धन्याहं नात्र संशयः ॥ 40.25 ॥
mṛgyuvāca manmāṁsena sukhaṁ te syāddehasyānarthakāriṇaḥ adhikaṁ kiṁ mahatpuṇyaṁ dhanyāhaṁ nātra saṁśayaḥ
हरिणी ने कहा — मेरे मांस से तुम्हें सुख मिले, जो इस अनर्थकारी शरीर से बढ़कर कोई महान पुण्य नहीं; मैं धन्य हूँ, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 26 (shiva.kotirudra.40.26)
उपकारकरस्यैव यत्पुण्यं जायते त्विह । तत्पुण्यं शक्यते नैव वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ 40.26 ॥
upakārakarasyaiva yatpuṇyaṁ jāyate tviha tatpuṇyaṁ śakyate naiva vaktuṁ varṣaśatairapi
किसी का उपकार करने वाले को जो पुण्य प्राप्त होता है, वह पुण्य सौ वर्षों में भी कहा नहीं जा सकता।
श्लोक 27 (shiva.kotirudra.40.27)
परं तु शिशवो मेऽद्य वर्तन्ते स्वाश्रमेऽखिलाः । भगिन्यै तान्समर्प्यैव प्रायास्ये स्वामिनेऽथवा ॥ 40.27 ॥
paraṁ tu śiśavo me'dya vartante svāśrame'khilāḥ bhaginyai tānsamarpyaiva prāyāsye svāmine'thavā
परंतु मेरे सभी शिशु अभी अपने आश्रम में हैं; उन्हें अपनी बहन को सौंपकर, या उनके पिता को सौंपकर मैं आती हूँ।
श्लोक 28 (shiva.kotirudra.40.28)
न मे मिथ्यावचस्त्वं हि विजानीहि वनेचर । आयास्येऽहं पुनश्चेह समीपं ते न संशयः ॥ 40.28 ॥
na me mithyāvacastvaṁ hi vijānīhi vanecara āyāsye'haṁ punaśceha samīpaṁ te na saṁśayaḥ
मेरा वचन मिथ्या नहीं है, हे वनचर! जान लो; मैं निश्चय ही पुनः तुम्हारे समीप आऊँगी, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 29 (shiva.kotirudra.40.29)
स्थिता सत्येन धरणी सत्येनैव च वारिधिः । सत्येन जलधाराश्च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ 40.29 ॥
sthitā satyena dharaṇī satyenaiva ca vāridhiḥ satyena jaladhārāśca satye sarvaṁ pratiṣṭhitam
सत्य से पृथ्वी स्थिर है, सत्य से ही समुद्र स्थिर है; सत्य से जलधाराएँ बहती हैं, सत्य पर ही सब कुछ प्रतिष्ठित है।
श्लोक 30 (shiva.kotirudra.40.30)
सूत उवाच । इत्युक्तोऽपि तया व्याधो न मेने तद्वचो यदा । तदा सुविस्मिता भीता वचनं साब्रवीत्पुनः ॥ 40.30 ॥
sūta uvāca ityukto'pi tayā vyādho na mene tadvaco yadā tadā suvismitā bhītā vacanaṁ sābravītpunaḥ
सूत जी ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर भी जब व्याध ने उसकी बात नहीं मानी, तब अत्यंत विस्मित और भयभीत होकर वह पुनः बोली।
श्लोक 31 (shiva.kotirudra.40.31)
मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि शपथं हि करोम्यहम् । आगच्छेयं यथा ते न समीपं स्वगृहाद्गता ॥ 40.31 ॥
mṛgyuvāca śaṛṇu vyādha pravakṣyāmi śapathaṁ hi karomyaham āgaccheyaṁ yathā te na samīpaṁ svagṛhādgatā
हरिणी ने कहा — हे व्याध! सुनो, मैं शपथ लेकर कहती हूँ — यदि मैं अपने घर से पुनः तुम्हारे समीप न आऊँ —
श्लोक 32 (shiva.kotirudra.40.32)
ब्राह्मणो वेदविक्रेता सन्ध्याहीनस्त्रिकालकम् । स्त्रियः स्वस्वामिनो ह्याज्ञां समुल्लङ्घ्य क्रियान्विताः ॥ 40.32 ॥
brāhmaṇo vedavikretā sandhyāhīnastrikālakam striyaḥ svasvāmino hyājñāṁ samullaṅghya kriyānvitāḥ
— तो मुझे वेद बेचने वाले ब्राह्मण के पाप, तीनों समय की संध्या न करने वाले के पाप, और अपने पति की आज्ञा का उल्लंघन करके स्वेच्छाचारिणी होने वाली स्त्रियों के पाप लगें —
श्लोक 33 (shiva.kotirudra.40.33)
कृतघ्ने चैव यत्पापं यत्पापं विमुखे हरे । द्रोहिणश्चैव यत्पापं यत्पापं धर्मलङ्घने ॥ 40.33 ॥
kṛtaghne caiva yatpāpaṁ yatpāpaṁ vimukhe hare drohiṇaścaiva yatpāpaṁ yatpāpaṁ dharmalaṅghane
— कृतघ्न के पाप, हरि से विमुख रहने वाले के पाप, द्रोही के पाप, तथा धर्म का उल्लंघन करने वाले के पाप —
श्लोक 34 (shiva.kotirudra.40.34)
विश्वासघातके यच्च तथा वै छलकर्तरि । तेन पापेन लिम्पामि यद्यहं नागमे पुनः ॥ 40.34 ॥
viśvāsaghātake yacca tathā vai chalakartari tena pāpena limpāmi yadyahaṁ nāgame punaḥ
— विश्वासघाती और छलिया के पाप — इन्हीं पापों से मैं लिप्त हो जाऊँ, यदि मैं पुनः न आऊँ।
श्लोक 35 (shiva.kotirudra.40.35)
इत्याद्यनेकशपथान्मृगी कृत्वा स्थिता यदा । तदा व्याधः स विश्वस्य गच्छेति गृहमब्रवीत् ॥ 40.35 ॥
ityādyanekaśapathānmṛgī kṛtvā sthitā yadā tadā vyādhaḥ sa viśvasya gaccheti gṛhamabravīt
इस प्रकार अनेक शपथें लेकर जब वह हरिणी स्थिर हुई, तब व्याध ने विश्वास करके उसे घर जाने की आज्ञा दी।
श्लोक 36 (shiva.kotirudra.40.36)
मृगी हृष्टा जलं पीत्वा गता स्वाश्रममण्डलम् । तावच्च प्रथमो यामस्तस्य निद्रां विना गतः ॥ 40.36 ॥
mṛgī hṛṣṭā jalaṁ pītvā gatā svāśramamaṇḍalam tāvacca prathamo yāmastasya nidrāṁ vinā gataḥ
प्रसन्न हरिणी जल पीकर अपने आश्रम-स्थल को चली गई; इस बीच उसका प्रथम प्रहर बिना नींद के बीत गया।
श्लोक 37 (shiva.kotirudra.40.37)
तदीया भगिनी या वै मृगी च परिभाविता । तस्या मार्गं विचिन्वन्ती ह्याजगाम जलार्थिनी ॥ 40.37 ॥
tadīyā bhaginī yā vai mṛgī ca paribhāvitā tasyā mārgaṁ vicinvantī hyājagāma jalārthinī
उसकी वह सम्मानित बहन हरिणी, जो अपनी बहन का मार्ग खोजती हुई जल की इच्छा से वहाँ आई।
श्लोक 38 (shiva.kotirudra.40.38)
तां दृष्ट्वा च स्वयं भिल्लोऽकार्षीद्बाणस्य कर्षणम् । पूर्ववज्जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥ 40.38 ॥
tāṁ dṛṣṭvā ca svayaṁ bhillo'kārṣīdbāṇasya karṣaṇam pūrvavajjalapatrāṇi patitāni śivopari
उसे देखकर भील ने स्वयं बाण खींचा, और पहले की भाँति जल तथा पत्ते शिवलिंग पर गिरे।
श्लोक 39 (shiva.kotirudra.40.39)
यामस्य च द्वितीयस्य तेन शम्भोर्महात्मनः । पूजा जाता प्रसङ्गेन व्याधस्य सुखदायिनी ॥ 40.39 ॥
yāmasya ca dvitīyasya tena śambhormahātmanaḥ pūjā jātā prasaṅgena vyādhasya sukhadāyinī
इस प्रकार इस प्रसंग से महात्मा शम्भु की द्वितीय प्रहर की पूजा सम्पन्न हुई, जो व्याध को सुख देने वाली थी।
श्लोक 40 (shiva.kotirudra.40.40)
मृगी सा प्राह तं दृष्ट्वा किं करोषि वनेचर । पूर्ववत् कथितं तेन तच्छ्रुत्वाह मृगी पुनः ॥ 40.40 ॥
mṛgī sā prāha taṁ dṛṣṭvā kiṁ karoṣi vanecara pūrvavat kathitaṁ tena tacchrutvāha mṛgī punaḥ
उसे देखकर उस हरिणी ने कहा — 'हे वनचर! तुम क्या कर रहे हो?' उसने पहले की तरह बताया; यह सुनकर हरिणी फिर बोली।
श्लोक 41 (shiva.kotirudra.40.41)
मृग्युवाच । धन्याहं श्रूयतां व्याध सफलं देहधारणम् । अनित्येन शरीरेण ह्युपकारो भविष्यति ॥ 40.41 ॥
mṛgyuvāca dhanyāhaṁ śrūyatāṁ vyādha saphalaṁ dehadhāraṇam anityena śarīreṇa hyupakāro bhaviṣyati
हरिणी ने कहा — मैं धन्य हूँ, सुनो हे व्याध! इस देह को धारण करना सफल हुआ; इस नश्वर शरीर से किसी का उपकार होगा।
श्लोक 42 (shiva.kotirudra.40.42)
परन्तु मम बालाश्च गृहे तिष्ठन्ति चार्भकाः । भर्त्रे तांश्च समर्प्यैव ह्यागमिष्याम्यहं पुनः ॥ 40.42 ॥
parantu mama bālāśca gṛhe tiṣṭhanti cārbhakāḥ bhartre tāṁśca samarpyaiva hyāgamiṣyāmyahaṁ punaḥ
परंतु मेरे शिशु घर पर हैं; उन्हें उनके पिता को सौंपकर मैं पुनः यहाँ आऊँगी।
श्लोक 43 (shiva.kotirudra.40.43)
व्याध उवाच । त्वया चोक्तं न मन्येऽहं हन्मि त्वां नात्र संशयः । तच्छ्रुत्वा हरिणी प्राह शपथं कुर्वती हरेः ॥ 40.43 ॥
vyādha uvāca tvayā coktaṁ na manye'haṁ hanmi tvāṁ nātra saṁśayaḥ tacchrutvā hariṇī prāha śapathaṁ kurvatī hareḥ
व्याध ने कहा — तुम्हारी बात पर मैं विश्वास नहीं करता, तुम्हें अवश्य मारूँगा, इसमें संशय नहीं। यह सुनकर हरिणी हरि की शपथ लेते हुए बोली।
श्लोक 44 (shiva.kotirudra.40.44)
मृग्युवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नागच्छेयं पुनर्यदि । वाचा विचलितो यस्तु सुकृतं तेन हारितम् ॥ 40.44 ॥
mṛgyuvāca śaṛṇu vyādha pravakṣyāmi nāgaccheyaṁ punaryadi vācā vicalito yastu sukṛtaṁ tena hāritam
हरिणी ने कहा — सुनो व्याध, मैं कहती हूँ — यदि मैं पुनः न आऊँ, तो वचन से विचलित होकर सुकृत खो देने वाले के समान मेरा पुण्य नष्ट हो जाए —
श्लोक 45 (shiva.kotirudra.40.45)
परिणीतां स्त्रियं हित्वा गच्छत्यन्यां च यः पुमान् । वेदधर्मं समुल्लङ्घ्य कल्पितेन च यो व्रजेत् ॥ 40.45 ॥
pariṇītāṁ striyaṁ hitvā gacchatyanyāṁ ca yaḥ pumān vedadharmaṁ samullaṅghya kalpitena ca yo vrajet
— विवाहिता पत्नी को त्यागकर दूसरी स्त्री के पास जाने वाले पुरुष के समान, तथा वेद-धर्म का उल्लंघन करके कल्पित मार्गों पर चलने वाले के समान —
श्लोक 46 (shiva.kotirudra.40.46)
विष्णुभक्तिसमायुक्तः शिवनिन्दां करोति यः । पित्रोः क्षयाहमासाद्य शून्यं चैवाक्रमेदिह ॥ 40.46 ॥
viṣṇubhaktisamāyuktaḥ śivanindāṁ karoti yaḥ pitroḥ kṣayāhamāsādya śūnyaṁ caivākramediha
— विष्णु-भक्ति से युक्त होते हुए भी शिव की निंदा करने वाले के समान, और माता-पिता के श्राद्ध के दिन व्यर्थ कार्यों में लगे रहने वाले के समान —
श्लोक 47 (shiva.kotirudra.40.47)
कृत्वा च परितापं हि करोति वचनं पुनः । तेन पापेन लिम्पामि नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ 40.47 ॥
kṛtvā ca paritāpaṁ hi karoti vacanaṁ punaḥ tena pāpena limpāmi nāgaccheyaṁ punaryadi
— और किसी को कष्ट देकर फिर से अपना वचन तोड़ने वाले के समान — उसी पाप से मैं लिप्त हो जाऊँ, यदि मैं पुनः न आऊँ।
श्लोक 48 (shiva.kotirudra.40.48)
सूत उवाच । इत्युक्तश्च तया व्याधो गच्छेत्याह मृगीं च सः । सा मृगी च जलं पीत्वा हृष्टागच्छत्स्वमाश्रमम् ॥ 40.48 ॥
sūta uvāca ityuktaśca tayā vyādho gacchetyāha mṛgīṁ ca saḥ sā mṛgī ca jalaṁ pītvā hṛṣṭāgacchatsvamāśramam
सूत जी ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर व्याध ने उस हरिणी से जाने को कहा; वह हरिणी जल पीकर प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रम को चली गई।
श्लोक 49 (shiva.kotirudra.40.49)
तावद् द्वितीयो यामो वै तस्य निद्रां विना गतः । एतस्मिन्समये तत्र प्राप्ते यामे तृतीयके ॥ 40.49 ॥
tāvad dvitīyo yāmo vai tasya nidrāṁ vinā gataḥ etasminsamaye tatra prāpte yāme tṛtīyake
इस बीच उसका द्वितीय प्रहर भी बिना नींद के बीत गया; इसी समय जब तृतीय प्रहर आया —
श्लोक 50 (shiva.kotirudra.40.50)
ज्ञात्वा विलम्बं चकितस्तदन्वेषणतत्परः । तद्यामे मृगमद्राक्षीज्जलमार्गगतं ततः ॥ 40.50 ॥
jñātvā vilambaṁ cakitastadanveṣaṇatatparaḥ tadyāme mṛgamadrākṣījjalamārgagataṁ tataḥ
— देर होते देखकर चकित होकर खोज में तत्पर वह उस प्रहर में जल के मार्ग पर जाते हुए एक मृग को देखा।
श्लोक 51 (shiva.kotirudra.40.51)
पुष्टं मृगं च तं दृष्ट्वा हृष्टो वनचरः स वै । शरं धनुषि सन्धाय हन्तुं तं हि प्रचक्रमे ॥ 40.51 ॥
puṣṭaṁ mṛgaṁ ca taṁ dṛṣṭvā hṛṣṭo vanacaraḥ sa vai śaraṁ dhanuṣi sandhāya hantuṁ taṁ hi pracakrame
उस पुष्ट मृग को देखकर प्रसन्न होकर उस वनचर ने धनुष पर बाण चढ़ाकर उसे मारने का प्रयास किया।
श्लोक 52 (shiva.kotirudra.40.52)
तदैवं कुर्वतस्तस्य बिल्वपत्राणि कानिचित् । तत्प्रारब्धवशाद् द्विजाः पतितानि शिवोपरि ॥ 40.52 ॥
tadaivaṁ kurvatastasya bilvapatrāṇi kānicit tatprārabdhavaśād dvijāḥ patitāni śivopari
हे द्विजो! ऐसा करते समय, उसके पूर्व-संचित पुण्य के प्रभाव से कुछ बिल्वपत्र शिवलिंग पर गिरे।
श्लोक 53 (shiva.kotirudra.40.53)
तेन तृतीययामस्य तद्रात्रौ तस्य भाग्यतः । पूजा जाता शिवस्यैव कृपालुत्वं प्रदर्शितम् ॥ 40.53 ॥
tena tṛtīyayāmasya tadrātrau tasya bhāgyataḥ pūjā jātā śivasyaiva kṛpālutvaṁ pradarśitam
इस प्रकार उस रात्रि में उसके सौभाग्य से तृतीय प्रहर की शिव-पूजा सम्पन्न हुई, और शिव की कृपालुता प्रकट हुई।
श्लोक 54 (shiva.kotirudra.40.54)
श्रुत्वा तत्र च तं शब्दं किं करोषीति प्राह सः । कुटुम्बार्थमहं हन्मि त्वां व्याधश्चेति सोऽब्रवीत् ॥ 40.54 ॥
śrutvā tatra ca taṁ śabdaṁ kiṁ karoṣīti prāha saḥ kuṭumbārthamahaṁ hanmi tvāṁ vyādhaśceti so'bravīt
वहाँ के शब्द को सुनकर उसने पूछा — 'तुम क्या कर रहे हो?' व्याध ने कहा — 'परिवार के लिए मैं तुम्हें मारता हूँ।'
श्लोक 55 (shiva.kotirudra.40.55)
तच्छ्रुत्वा व्याधवचनं हरिणो हृष्टमानसः । द्रुतमेव च तं व्याधं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 40.55 ॥
tacchrutvā vyādhavacanaṁ hariṇo hṛṣṭamānasaḥ drutameva ca taṁ vyādhaṁ vacanaṁ cedamabravīt
व्याध का यह वचन सुनकर वह मृग विचित्र रूप से प्रसन्नचित्त होकर शीघ्र ही उस व्याध से यह वचन बोला।
श्लोक 56 (shiva.kotirudra.40.56)
हरिण उवाच । धन्योऽहं पुष्टिमानद्य भवत्तृप्तिर्भविष्यति । यस्याङ्गं नोपकारार्थं तस्य सर्वं वृथा गतम् ॥ 40.56 ॥
hariṇa uvāca dhanyo'haṁ puṣṭimānadya bhavattṛptirbhaviṣyati yasyāṅgaṁ nopakārārthaṁ tasya sarvaṁ vṛthā gatam
मृग ने कहा — मैं धन्य हूँ, आज पुष्ट हूँ, तुम्हारी तृप्ति होगी; जिसका शरीर उपकार के काम न आए, उसका सब कुछ व्यर्थ ही गया।
श्लोक 57 (shiva.kotirudra.40.57)
यो वै सामर्थ्ययुक्तश्च नोपकारं करोति वै । तत्सामर्थ्यं भवेद व्यर्थं परत्र नरकं व्रजेत् ॥ 40.57 ॥
yo vai sāmarthyayuktaśca nopakāraṁ karoti vai tatsāmarthyaṁ bhaveda vyarthaṁ paratra narakaṁ vrajet
जो सामर्थ्यवान होकर भी किसी का उपकार नहीं करता, उसका वह सामर्थ्य व्यर्थ हो जाता है, और वह परलोक में नरक जाता है।
श्लोक 58 (shiva.kotirudra.40.58)
परन्तु बालकान् स्वांश्च समर्प्य जननीं शिशून् । आश्वास्याप्यथ तान् सर्वानागमिष्याम्यहं पुनः ॥ 40.58 ॥
parantu bālakān svāṁśca samarpya jananīṁ śiśūn āśvāsyāpyatha tān sarvānāgamiṣyāmyahaṁ punaḥ
परंतु अपने बच्चों को उनकी माता को सौंपकर, उन सबको सांत्वना देकर, मैं पुनः यहाँ आऊँगा।
श्लोक 59 (shiva.kotirudra.40.59)
इत्युक्तस्तेन स व्याधो विस्मितोऽतीव चेतसि । मनाक् शुद्धमना नष्टपापपुञ्जो वचोऽब्रवीत् ॥ 40.59 ॥
ityuktastena sa vyādho vismito'tīva cetasi manāk śuddhamanā naṣṭapāpapuñjo vaco'bravīt
यह सुनकर वह व्याध मन ही मन अत्यंत विस्मित हुआ, और कुछ शुद्ध मन तथा नष्ट-पाप-राशि होकर यह वचन बोला।
श्लोक 60 (shiva.kotirudra.40.60)
व्याध उवाच । ये ये समागताश्चात्र ते ते सर्वे त्वया यथा । कथयित्वा गता ह्यत्र नायान्त्यद्यापि वञ्चकाः ॥ 40.60 ॥
vyādha uvāca ye ye samāgatāścātra te te sarve tvayā yathā kathayitvā gatā hyatra nāyāntyadyāpi vañcakāḥ
व्याध ने कहा — जो-जो भी यहाँ आए, वे सभी तुम्हारी तरह ही कहकर चले गए, परंतु वे छलिया आज तक नहीं लौटे।
श्लोक 61 (shiva.kotirudra.40.61)
त्वं चापि सङ्कटे प्राप्तो व्यलीकं च गमिष्यसि । मम सञ्जीवनं चाद्य भविष्यति कथं मृग ॥ 40.61 ॥
tvaṁ cāpi saṅkaṭe prāpto vyalīkaṁ ca gamiṣyasi mama sañjīvanaṁ cādya bhaviṣyati kathaṁ mṛga
तुम भी संकट में पड़कर झूठ ही बोलोगे। हे मृग! अब मेरी जीविका कैसे होगी?
श्लोक 62 (shiva.kotirudra.40.62)
मृग उवाच । शृणु व्याध प्रवक्ष्यामि नानृतं विद्यते मयि । सत्येन सर्वं ब्रह्माण्डं तिष्ठत्येव चराचरम् ॥ 40.62 ॥
mṛga uvāca śaṛṇu vyādha pravakṣyāmi nānṛtaṁ vidyate mayi satyena sarvaṁ brahmāṇḍaṁ tiṣṭhatyeva carācaram
मृग ने कहा — सुनो व्याध, मैं कहता हूँ — मुझमें कोई असत्य नहीं है। सत्य से ही यह सम्पूर्ण चराचर ब्रह्मांड स्थिर है।
श्लोक 63 (shiva.kotirudra.40.63)
यस्य वाणी व्यलीका हि तत्पुण्यं गलितं क्षणात् । तथापि शृणु वै सत्यां प्रतिज्ञां मम भिल्लक ॥ 40.63 ॥
yasya vāṇī vyalīkā hi tatpuṇyaṁ galitaṁ kṣaṇāt tathāpi śaṛṇu vai satyāṁ pratijñāṁ mama bhillaka
जिसकी वाणी असत्य होती है, उसका पुण्य क्षणभर में गल जाता है। फिर भी हे भील! मेरी सत्य प्रतिज्ञा सुनो।
श्लोक 64 (shiva.kotirudra.40.64)
सन्ध्यायां मैथुने घस्रे शिवरात्र्यां च भोजने । कूटसाक्ष्ये न्यासहारे सन्ध्याहीने द्विजे तथा ॥ 40.64 ॥
sandhyāyāṁ maithune ghasre śivarātryāṁ ca bhojane kūṭasākṣye nyāsahāre sandhyāhīne dvije tathā
संध्याकाल में मैथुन करने वाले, शिवरात्रि को भोजन करने वाले, झूठी गवाही देने वाले, धरोहर हड़पने वाले, तथा संध्या न करने वाले ब्राह्मण —
श्लोक 65 (shiva.kotirudra.40.65)
शिवहीनं मुखं यस्य नोपकर्ता क्षमोऽपि सन् । पर्वणि श्रीफलस्यैव त्रोटनेऽभक्ष्यभक्षणे ॥ 40.65 ॥
śivahīnaṁ mukhaṁ yasya nopakartā kṣamo'pi san parvaṇi śrīphalasyaiva troṭane'bhakṣyabhakṣaṇe
— जिसके मुख से शिव का नाम कभी नहीं निकलता, जो समर्थ होकर भी किसी का उपकार नहीं करता, पर्व के दिन बेल-फल तोड़ने वाला, और अभक्ष्य भक्षण करने वाला —
श्लोक 66 (shiva.kotirudra.40.66)
असम्पूज्य शिवं भस्मरहितश्चान्नभुक् च यः । एतेषां पातकं मे स्यान्नागच्छेयं पुनर्यदि ॥ 40.66 ॥
asampūjya śivaṁ bhasmarahitaścānnabhuk ca yaḥ eteṣāṁ pātakaṁ me syānnāgaccheyaṁ punaryadi
— तथा शिव की पूजा किए बिना और भस्म धारण किए बिना अन्न खाने वाला — इन सबका पाप मुझे लगे, यदि मैं पुनः न आऊँ।
श्लोक 67 (shiva.kotirudra.40.67)
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य गच्छ शीघ्रं समाव्रज । स व्याधेनैवमुक्तस्तु जलं पीत्वा गतो मृगः ॥ 40.67 ॥
sūta uvāca iti śrutvā vacastasya gaccha śīghraṁ samāvraja sa vyādhenaivamuktastu jalaṁ pītvā gato mṛgaḥ
सूत जी ने कहा — उसका यह वचन सुनकर व्याध ने कहा — 'जाओ, शीघ्र लौट आना।' व्याध द्वारा ऐसा कहे जाने पर वह मृग जल पीकर चला गया।
श्लोक 68 (shiva.kotirudra.40.68)
ते सर्वे मिलितास्तत्र स्वाश्रमे कृतसुप्रणाः । वृत्तान्तं चैव तं सर्वं श्रुत्वा सम्यक् परस्परम् ॥ 40.68 ॥
te sarve militāstatra svāśrame kṛtasupraṇāḥ vṛttāntaṁ caiva taṁ sarvaṁ śrutvā samyak parasparam
वे सब वहाँ अपने आश्रम में एकत्र होकर, अपना दृढ़ निश्चय करके, आपस में उस सारे वृत्तांत को भलीभाँति सुनकर —
श्लोक 69 (shiva.kotirudra.40.69)
गन्तव्यं निश्चयेनेति सत्यपाशेन यन्त्रिताः । आश्वास्य बालकांस्तत्र गन्तुमुत्कण्ठितास्तदा ॥ 40.69 ॥
gantavyaṁ niścayeneti satyapāśena yantritāḥ āśvāsya bālakāṁstatra gantumutkaṇṭhitāstadā
— 'हमें निश्चय ही जाना है' — इस प्रकार सत्य के बंधन में बँधे हुए, बच्चों को सांत्वना देकर वे तब जाने के लिए उत्कंठित हो उठे।
श्लोक 70 (shiva.kotirudra.40.70)
मृगी ज्येष्ठा च या तत्र स्वामिनं वाक्यमब्रवीत् । त्वां विना बालका ह्यत्र कथं स्थास्यन्ति वै मृग ॥ 40.70 ॥
mṛgī jyeṣṭhā ca yā tatra svāminaṁ vākyamabravīt tvāṁ vinā bālakā hyatra kathaṁ sthāsyanti vai mṛga
वहाँ ज्येष्ठ हरिणी ने अपने स्वामी से कहा — 'हे मृग! तुम्हारे बिना यहाँ बच्चे कैसे रहेंगे?'
श्लोक 71 (shiva.kotirudra.40.71)
प्रथमं तु मया तत्र प्रतिज्ञा च कृता प्रभो । तस्मान्मया च गन्तव्यं भवद्भ्यां स्थीयतामिह ॥ 40.71 ॥
prathamaṁ tu mayā tatra pratijñā ca kṛtā prabho tasmānmayā ca gantavyaṁ bhavadbhyāṁ sthīyatāmiha
'हे प्रभो! प्रतिज्ञा तो पहले मैंने ही की थी; इसलिए मुझे ही जाना चाहिए, आप दोनों यहीं रहें।'
श्लोक 72 (shiva.kotirudra.40.72)
इति तद्वचनं श्रुत्वा कनिष्ठा वाक्यमब्रवीत् । अहं त्वत्सेविका चाद्य गच्छामि स्थीयतां त्वया ॥ 40.72 ॥
iti tadvacanaṁ śrutvā kaniṣṭhā vākyamabravīt ahaṁ tvatsevikā cādya gacchāmi sthīyatāṁ tvayā
यह सुनकर छोटी हरिणी बोली — 'मैं तुम्हारी सेविका हूँ, आज मैं ही जाती हूँ, तुम यहीं रहो।'
श्लोक 73 (shiva.kotirudra.40.73)
तच्छ्रुत्वा च मृगः प्राह गम्यते तत्र वै मया । भवत्यौ तिष्ठतां चात्र मातृतः शिशुरक्षणम् ॥ 40.73 ॥
tacchrutvā ca mṛgaḥ prāha gamyate tatra vai mayā bhavatyau tiṣṭhatāṁ cātra mātṛtaḥ śiśurakṣaṇam
यह सुनकर मृग ने कहा — 'मैं ही वहाँ जाता हूँ; तुम दोनों यहीं रहो — बच्चों की रक्षा माता का ही कर्तव्य है।'
श्लोक 74 (shiva.kotirudra.40.74)
तत्स्वामिवचनं श्रुत्वा मेनाते तन्न धर्मतः । प्रोचुः प्रीत्या स्वभर्तारं वैधव्ये जीवितं च धिक् ॥ 40.74 ॥
tatsvāmivacanaṁ śrutvā menāte tanna dharmataḥ procuḥ prītyā svabhartāraṁ vaidhavye jīvitaṁ ca dhik
अपने स्वामी का यह वचन सुनकर उन दोनों ने इसे धर्मसंगत नहीं माना, और प्रेमपूर्वक अपने पति से कहा — 'वैधव्य में जीवन को धिक्कार है!'
श्लोक 75 (shiva.kotirudra.40.75)
बालानाश्वास्य तांस्तत्र समर्प्य सहवासिनः । गतास्ते सर्व एवाशु यत्रास्ते व्याधसत्तमः ॥ 40.75 ॥
bālānāśvāsya tāṁstatra samarpya sahavāsinaḥ gatāste sarva evāśu yatrāste vyādhasattamaḥ
बच्चों को सांत्वना देकर और साथियों को सौंपकर वे सब शीघ्र ही उस श्रेष्ठ व्याध के पास चले गए।
श्लोक 76 (shiva.kotirudra.40.76)
ते बाला अपि सर्वे वै विलोक्यानुसमागताः । एतेषां या गतिः स्याद्वै ह्यस्माकं सा भवत्विति ॥ 40.76 ॥
te bālā api sarve vai vilokyānusamāgatāḥ eteṣāṁ yā gatiḥ syādvai hyasmākaṁ sā bhavatviti
वे सभी बच्चे भी यह देखकर पीछे-पीछे आ गए, यह कहते हुए — 'जो गति हमारे माता-पिता की होगी, वही हमारी भी हो।'
श्लोक 77 (shiva.kotirudra.40.77)
तान् दृष्ट्वा हर्षितो व्याधो बाणं धनुषि सन्दधे । पुनश्च जलपत्राणि पतितानि शिवोपरि ॥ 40.77 ॥
tān dṛṣṭvā harṣito vyādho bāṇaṁ dhanuṣi sandadhe punaśca jalapatrāṇi patitāni śivopari
उन्हें देखकर हर्षित व्याध ने धनुष पर बाण चढ़ाया, और फिर जल तथा पत्ते शिवलिंग पर गिरे।
श्लोक 78 (shiva.kotirudra.40.78)
तेन जाता चतुर्थस्य पूजा यामस्य वै शुभा । तस्य पापं तदा सर्वं भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ 40.78 ॥
tena jātā caturthasya pūjā yāmasya vai śubhā tasya pāpaṁ tadā sarvaṁ bhasmasādabhavat kṣaṇāt
इस प्रकार चतुर्थ प्रहर की शुभ पूजा सम्पन्न हुई; उसका सारा पाप उसी क्षण भस्म हो गया।
श्लोक 79 (shiva.kotirudra.40.79)
मृगी मृगी मृगश्चोचुः शीघ्रं वै व्याधसत्तम । अस्माकं सार्थकं देहं कुरु त्वं हि कृपां कुरु ॥ 40.79 ॥
mṛgī mṛgī mṛgaścocuḥ śīghraṁ vai vyādhasattama asmākaṁ sārthakaṁ dehaṁ kuru tvaṁ hi kṛpāṁ kuru
हरिणी, हरिणी और मृग तीनों बोले — 'हे श्रेष्ठ व्याध! शीघ्र हमारे शरीर को सार्थक करो, हम पर कृपा करो।'
श्लोक 80 (shiva.kotirudra.40.80)
इति तेषां वचः श्रुत्वा व्याधो विस्मयमागतः । शिवपूजाप्रभावेण ज्ञानं दुर्लभमाप्तवान् ॥ 40.80 ॥
iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā vyādho vismayamāgataḥ śivapūjāprabhāveṇa jñānaṁ durlabhamāptavān
उनके ये वचन सुनकर व्याध विस्मय को प्राप्त हुआ; शिव-पूजा के प्रभाव से उसे दुर्लभ ज्ञान प्राप्त हुआ।
श्लोक 81 (shiva.kotirudra.40.81)
एते धन्या मृगाश्चैव ज्ञानहीनाः सुसम्मताः । स्वीयेनैव शरीरेण परोपकरणे रताः ॥ 40.81 ॥
ete dhanyā mṛgāścaiva jñānahīnāḥ susammatāḥ svīyenaiva śarīreṇa paropakaraṇe ratāḥ
'ये मृग धन्य हैं — ज्ञानरहित होते हुए भी अत्यंत आदरणीय हैं, अपने ही शरीर से दूसरों के हित में रत हैं।'
श्लोक 82 (shiva.kotirudra.40.82)
मानुष्यं जन्म सम्प्राप्य साधितं किं मयाधुना । परकायं च सम्पीड्य शरीरं पोषितं मया ॥ 40.82 ॥
mānuṣyaṁ janma samprāpya sādhitaṁ kiṁ mayādhunā parakāyaṁ ca sampīḍya śarīraṁ poṣitaṁ mayā
'मनुष्य जन्म पाकर मैंने अब तक क्या साधा है? मैंने केवल दूसरों के शरीर को पीड़ित करके अपना शरीर पाला है।'
श्लोक 83 (shiva.kotirudra.40.83)
कुटुम्बं पोषितं नित्यं कृत्वा पापान्यनेकशः । एवं पापानि हा कृत्वा का गतिर्मे भविष्यति ॥ 40.83 ॥
kuṭumbaṁ poṣitaṁ nityaṁ kṛtvā pāpānyanekaśaḥ evaṁ pāpāni hā kṛtvā kā gatirme bhaviṣyati
'परिवार का पालन-पोषण करते हुए मैंने बार-बार पाप किए हैं; हाय, ऐसे पाप करके मेरी क्या गति होगी?'
श्लोक 84 (shiva.kotirudra.40.84)
कां वा गतिं गमिष्यामि पातकं जन्मतः कृतम् । इदानीं चिन्तयाम्येवं धिग् धिक् च जीवनं मम ॥ 40.84 ॥
kāṁ vā gatiṁ gamiṣyāmi pātakaṁ janmataḥ kṛtam idānīṁ cintayāmyevaṁ dhig dhik ca jīvanaṁ mama
'मैं किस गति को प्राप्त होऊँगा, जन्म से ही जो पाप मैंने किए हैं? अब मैं ऐसा सोचता हूँ — धिक्कार है, धिक्कार है मेरे जीवन को!'
श्लोक 85 (shiva.kotirudra.40.85)
इति ज्ञानं समापन्नो बाणं संवारयंस्तदा । गम्यतां च मृगश्रेष्ठा धन्याः स्थ इति चाब्रवीत् ॥ 40.85 ॥
iti jñānaṁ samāpanno bāṇaṁ saṁvārayaṁstadā gamyatāṁ ca mṛgaśreṣṭhā dhanyāḥ stha iti cābravīt
इस प्रकार ज्ञान को प्राप्त होकर उसने बाण को रोक लिया, और कहा — 'हे श्रेष्ठ मृगो! जाओ, तुम धन्य हो।'
श्लोक 86 (shiva.kotirudra.40.86)
इत्युक्ते च तदा तेन प्रसन्नः शङ्करस्तदा । पूजितं च स्वरूपं हि दर्शयामास सम्मतम् ॥ 40.86 ॥
ityukte ca tadā tena prasannaḥ śaṅkarastadā pūjitaṁ ca svarūpaṁ hi darśayāmāsa sammatam
उसके ऐसा कहने पर शंकर उस समय प्रसन्न हुए, और अपना पूजित, प्रिय स्वरूप उसे दिखाया।
श्लोक 87 (shiva.kotirudra.40.87)
संस्पृश्य कृपया शम्भुस्तं व्याधं प्रीतितोऽब्रवीत् । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽस्मि व्रतेनानेन भिल्लक ॥ 40.87 ॥
saṁspṛśya kṛpayā śambhustaṁ vyādhaṁ prītito'bravīt varaṁ brūhi prasanno'smi vratenānena bhillaka
शम्भु ने कृपापूर्वक उस व्याध का स्पर्श करके प्रेमपूर्वक कहा — 'हे भील! इस व्रत से मैं प्रसन्न हूँ, वर माँगो।'
श्लोक 88 (shiva.kotirudra.40.88)
व्याधोऽपि शिवरूपं च दृष्ट्वा मुक्तोऽभवत्क्षणात् । पपात शिवपादाग्रे सर्वं प्राप्तमिति बुवन् ॥ 40.88 ॥
vyādho'pi śivarūpaṁ ca dṛṣṭvā mukto'bhavatkṣaṇāt papāta śivapādāgre sarvaṁ prāptamiti buvan
व्याध भी शिव के रूप को देखकर तत्काल मुक्त हो गया; वह 'मुझे सब कुछ प्राप्त हो गया' कहते हुए शिव के चरणों में गिर पड़ा।
श्लोक 89 (shiva.kotirudra.40.89)
शिवोऽपि सुप्रन्नात्मा नाम दत्वा गुहेति च । विलोक्य तं कृपादृष्ट्या तस्मै दिव्यान्वरानदात् ॥ 40.89 ॥
śivo'pi suprannātmā nāma datvā guheti ca vilokya taṁ kṛpādṛṣṭyā tasmai divyānvarānadāt
शिव ने भी प्रसन्नचित्त होकर उसे 'गुह' नाम देकर, कृपादृष्टि से देखकर उसे दिव्य वर प्रदान किए।
श्लोक 90 (shiva.kotirudra.40.90)
शिव उवाच । शृणु व्याधाद्य भोगांस्त्वं भुङ्क्ष्व दिव्यान्यथेप्सितान् । राजधानीं समाश्रित्य शृङ्गवेरपुरे पराम् ॥ 40.90 ॥
śiva uvāca śaṛṇu vyādhādya bhogāṁstvaṁ bhuṅkṣva divyānyathepsitān rājadhānīṁ samāśritya śaṛṅgaverapure parām
शिव ने कहा — सुनो व्याध! आज से इच्छानुसार दिव्य भोगों का सेवन करो; तुम शृंगवेरपुर की श्रेष्ठ राजधानी में निवास करोगे।
श्लोक 91 (shiva.kotirudra.40.91)
अनपाया वंशवृद्धिः श्लाघनीयः सुरैरपि । गृहे रामस्तव व्याध समायास्यति निश्चितम् ॥ 40.91 ॥
anapāyā vaṁśavṛddhiḥ ślāghanīyaḥ surairapi gṛhe rāmastava vyādha samāyāsyati niścitam
तुम्हारे कुल की वृद्धि अक्षय होगी, देवताओं द्वारा भी प्रशंसनीय; हे व्याध! श्रीराम निश्चय ही तुम्हारे घर आएँगे।
श्लोक 92 (shiva.kotirudra.40.92)
करिष्यति त्वया मैत्रीं मद्भक्तस्नेहकारकः । मत्सेवासक्तचेतास्त्वं मुक्तिं यास्यसि दुर्लभाम् ॥ 40.92 ॥
kariṣyati tvayā maitrīṁ madbhaktasnehakārakaḥ matsevāsaktacetāstvaṁ muktiṁ yāsyasi durlabhām
मेरे भक्तों पर स्नेह रखने वाले वे तुमसे मित्रता करेंगे; और मेरी सेवा में लीन चित्त वाले तुम दुर्लभ मुक्ति को प्राप्त करोगे।
श्लोक 93 (shiva.kotirudra.40.93)
सूत उवाच । एतस्मिन्नन्तरे ते तु कृत्वा शङ्करदर्शनम् । सर्वे प्रणम्य सन्मुक्तिं मृगयोनेः प्रपेदिरे ॥ 40.93 ॥
sūta uvāca etasminnantare te tu kṛtvā śaṅkaradarśanam sarve praṇamya sanmuktiṁ mṛgayoneḥ prapedire
सूत जी ने कहा — इसी बीच उन (मृगों) ने शंकर का दर्शन करके सभी ने प्रणाम किया और मृग-योनि से सच्ची मुक्ति प्राप्त की।
श्लोक 94 (shiva.kotirudra.40.94)
विमानं च समारुह्य दिव्यदेहा गतास्तदा । शिवदर्शनमात्रेण शापान्मुक्ता दिवं गताः ॥ 40.94 ॥
vimānaṁ ca samāruhya divyadehā gatāstadā śivadarśanamātreṇa śāpānmuktā divaṁ gatāḥ
विमान पर चढ़कर, दिव्य देह धारण करके वे चले गए; शिव के दर्शनमात्र से शाप से मुक्त होकर वे स्वर्ग गए।
श्लोक 95 (shiva.kotirudra.40.95)
व्याधेश्वरः शिवो जातः पर्वते ह्यर्बुदाचले । दर्शनात्पूजनात्सद्यो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ॥ 40.95 ॥
vyādheśvaraḥ śivo jātaḥ parvate hyarbudācale darśanātpūjanātsadyo bhuktimuktipradāyakaḥ
अर्बुदाचल पर्वत पर शिव 'व्याधेश्वर' नाम से प्रकट हुए; उनके दर्शन और पूजन मात्र से तत्काल भुक्ति और मुक्ति की प्राप्ति होती है।
श्लोक 96 (shiva.kotirudra.40.96)
व्याधोऽपि तद्दिनान्नूनं भोगान्स भूसुरसत्तमाः । भुक्त्वा रामकृपां प्राप्य शिवसायुज्यमाप्तवान् ॥ 40.96 ॥
vyādho'pi taddinānnūnaṁ bhogānsa bhūsurasattamāḥ bhuktvā rāmakṛpāṁ prāpya śivasāyujyamāptavān
हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! व्याध ने भी उसी दिन से भोगों को भोगकर, श्रीराम की कृपा प्राप्त करके शिव-सायुज्य प्राप्त किया।
श्लोक 97 (shiva.kotirudra.40.97)
अज्ञानात्स व्रतं चैतत् कृत्वा सायुज्यमाप्तवान् । किं पुनर्भक्तिसम्पन्ना यान्ति तन्मयतां शुभाम् ॥ 40.97 ॥
ajñānātsa vrataṁ caitat kṛtvā sāyujyamāptavān kiṁ punarbhaktisampannā yānti tanmayatāṁ śubhām
उसने अज्ञानवश यह व्रत करके भी सायुज्य प्राप्त किया — फिर भक्ति-सम्पन्न भक्त उसी शुभ तन्मयता को क्यों न प्राप्त हों?
श्लोक 98 (shiva.kotirudra.40.98)
विचार्य सर्वशास्त्राणि धर्मांश्चैवाप्यनेकशः । शिवरात्रिव्रतमिदं सर्वोत्कृष्टं प्रकीर्तितम् ॥ 40.98 ॥
vicārya sarvaśāstrāṇi dharmāṁścaivāpyanekaśaḥ śivarātrivratamidaṁ sarvotkṛṣṭaṁ prakīrtitam
समस्त शास्त्रों और अनेक धर्मों पर विचार करके यह शिवरात्रि-व्रत सबसे उत्कृष्ट घोषित किया गया है।
श्लोक 99 (shiva.kotirudra.40.99)
व्रतानि विविधान्यत्र तीर्थानि विविधानि च । दानानि च विचित्राणि मखाश्च विविधास्तथा ॥ 40.99 ॥
vratāni vividhānyatra tīrthāni vividhāni ca dānāni ca vicitrāṇi makhāśca vividhāstathā
यहाँ के नाना प्रकार के व्रत, नाना प्रकार के तीर्थ, विचित्र दान, तथा नाना प्रकार के यज्ञ —
श्लोक 100 (shiva.kotirudra.40.100)
तपांसि विविधान्येव जपाश्चैवाप्यनेकशः । नैतेन समतां यान्ति शिवरात्रिव्रतेन च ॥ 40.100 ॥
tapāṁsi vividhānyeva japāścaivāpyanekaśaḥ naitena samatāṁ yānti śivarātrivratena ca
— नाना प्रकार के तप, तथा अनेक प्रकार के जप — ये सब भी इस शिवरात्रि-व्रत की समानता को प्राप्त नहीं होते।
श्लोक 101 (shiva.kotirudra.40.101)
तस्माच्छुभतरं चैतत्कर्तव्यं हितमीप्सुभिः । शिवरात्रिव्रतं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सदा ॥ 40.101 ॥
tasmācchubhataraṁ caitatkartavyaṁ hitamīpsubhiḥ śivarātrivrataṁ divyaṁ bhuktimuktipradaṁ sadā
इसलिए हित चाहने वालों को यह अत्यंत शुभ, दिव्य शिवरात्रि-व्रत करना चाहिए, जो सदा भुक्ति और मुक्ति प्रदान करता है।
श्लोक 102 (shiva.kotirudra.40.102)
एतत्सर्वं समाख्यातं शिवरात्रिव्रतं शुभम् । व्रतराजेति विख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ 40.102 ॥
etatsarvaṁ samākhyātaṁ śivarātrivrataṁ śubham vratarājeti vikhyātaṁ kimanyacchrotumicchasi
इस प्रकार यह शुभ शिवरात्रि-व्रत, जो 'व्रतराज' के नाम से विख्यात है, मैंने आपको पूर्णतः बता दिया। अब आप और क्या सुनना चाहते हैं?