उमा संहिता · अध्याय 4
शिव की माया-शक्ति का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.uma.4.1)
मुनय ऊचुः । तात तात महाभाग धन्यस्त्वं हि महामते । अद्भुतेयं कथा शम्भोः श्राविता परभक्तिदा
munaya ūcuḥ tāta tāta mahābhāga dhanyastvaṁ hi mahāmate adbhuteyaṁ kathā śambhoḥ śrāvitā parabhaktidā
मुनियों ने कहा — हे तात, तात! हे महाभाग्यशाली, महामति सूत! तुम धन्य हो — शम्भु की यह अद्भुत, परम भक्ति देने वाली कथा तुमने हमें सुनाई है।
श्लोक 2 (shiva.uma.4.2)
पुनर्ब्रूहि कथां शम्भोर्व्यासप्रश्नानुसारतः । सर्वज्ञस्त्वं व्यासशिष्यः शिवतत्त्वविचक्षणः
punarbrūhi kathāṁ śambhorvyāsapraśnānusārataḥ sarvajñastvaṁ vyāsaśiṣyaḥ śivatattvavicakṣaṇaḥ
व्यास जी के प्रश्नों के अनुसार शम्भु की कथा हमें पुनः सुनाओ। तुम सर्वज्ञ हो, व्यास के शिष्य हो, शिव-तत्त्व के विशेषज्ञ हो।
श्लोक 3 (shiva.uma.4.3)
सूत उवाच । एवमेव गुरुर्व्यासः पृष्टवान् मेऽजसम्भवम् । सनत्कुमारं सर्वज्ञं शिवभक्तं मुनीश्वरम्
sūta uvāca evameva gururvyāsaḥ pṛṣṭavān me'jasambhavam sanatkumāraṁ sarvajñaṁ śivabhaktaṁ munīśvaram
सूत जी ने कहा — इसी प्रकार मेरे गुरु व्यास जी ने भी अजन्मे, सर्वज्ञ, शिवभक्त मुनीश्वर सनत्कुमार से प्रश्न किया था।
श्लोक 4 (shiva.uma.4.4)
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ श्रावितेयं शुभा कथा । शङ्करस्य महेशस्य नानालीलाविहारिणः
vyāsa uvāca sanatkumāra sarvajña śrāviteyaṁ śubhā kathā śaṅkarasya maheśasya nānālīlāvihāriṇaḥ
व्यास जी ने कहा — हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! नाना लीलाओं में विहार करने वाले महेश शंकर की यह शुभ कथा आपने सुनाई।
श्लोक 5 (shiva.uma.4.5)
पुनर्ब्रूहि महादेवमहिमानं विशेषतः । श्रद्धा च महती श्रोतुं मम तात प्रवर्धते
punarbrūhi mahādevamahimānaṁ viśeṣataḥ śraddhā ca mahatī śrotuṁ mama tāta pravardhate
हे तात! अब विशेष रूप से महादेव की महिमा पुनः बताइए। इसे सुनने की मेरी महती श्रद्धा निरंतर बढ़ रही है।
श्लोक 6 (shiva.uma.4.6)
महिम्ना येन शम्भोस्तु ये ये लोके विमोहिताः । मायया ज्ञानमाहृत्य नानालीलाविहारिणः
mahimnā yena śambhostu ye ye loke vimohitāḥ māyayā jñānamāhṛtya nānālīlāvihāriṇaḥ
शम्भु की जिस महिमा से, नाना लीलाओं में विहार करते हुए, लोक में जो-जो प्राणी मोहित हुए, उनके ज्ञान को माया द्वारा हरकर [उन्हें बताइए]।
श्लोक 7 (shiva.uma.4.7)
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शाङ्करीं सुखदां कथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण शिवे भक्तिः प्रजायते
sanatkumāra uvāca śṛṇu vyāsa mahābuddhe śāṅkarīṁ sukhadāṁ kathām yasyāḥ śravaṇamātreṇa śive bhaktiḥ prajāyate
सनत्कुमार जी ने कहा — हे महाबुद्धिमान व्यास! शांकरी सुखदायी कथा सुनो, जिसे सुनने मात्र से शिव में भक्ति उत्पन्न होती है।
श्लोक 8 (shiva.uma.4.8)
शिवः सर्वेश्वरो देवः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । महिम्ना तस्य सर्वं हि व्याप्तं च सकलं जगत्
śivaḥ sarveśvaro devaḥ sarvātmā sarvadarśanaḥ mahimnā tasya sarvaṁ hi vyāptaṁ ca sakalaṁ jagat
शिव सर्वेश्वर देव हैं, सर्वात्मा, सर्वद्रष्टा हैं; उन्हीं की महिमा से यह संपूर्ण जगत व्याप्त है।
श्लोक 9 (shiva.uma.4.9)
शिवस्यैव परा मूर्तिर्ब्रह्मविष्ण्वीश्वरात्मिका । सर्वभूतात्मभूताख्या त्रिलिङ्गालिङ्गरूपिणी
śivasyaiva parā mūrtirbrahmaviṣṇvīśvarātmikā sarvabhūtātmabhūtākhyā triliṅgāliṅgarūpiṇī
शिव की ही परम मूर्ति ब्रह्मा-विष्णु-ईश्वर स्वरूप है; वह सर्वभूतों की आत्मा कहलाती है, त्रिलिंग और अलिंग दोनों रूपों वाली है।
श्लोक 10 (shiva.uma.4.10)
देवानां योनयश्चाष्टौ मानुषी नवमी च या । तिरश्चां योनयः पञ्च भवन्त्येवं चतुर्दश
devānāṁ yonayaścāṣṭau mānuṣī navamī ca yā tiraścāṁ yonayaḥ pañca bhavantyevaṁ caturdaśa
देवताओं की आठ योनियाँ, नवीं मानुषी योनि, तथा पशु-पक्षियों की पाँच योनियाँ — इस प्रकार चौदह योनियाँ होती हैं।
श्लोक 11 (shiva.uma.4.11)
भूता वा वर्तमाना वा भविष्याश्चैव सर्वशः । शिवात्सर्वे प्रवर्तन्ते लीयन्ते वृद्धिमागताः
bhūtā vā vartamānā vā bhaviṣyāścaiva sarvaśaḥ śivātsarve pravartante līyante vṛddhimāgatāḥ
भूत, वर्तमान अथवा भविष्य — सब कुछ हर प्रकार से शिव से ही उत्पन्न होता है, और वृद्धि को प्राप्त होकर उन्हीं में लीन होता है।
श्लोक 12 (shiva.uma.4.12)
ब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां देवदानवभोगिनाम् । गन्धर्वाणां मनुष्याणामन्येषां वापि सर्वशः
brahmendropendracandrāṇāṁ devadānavabhoginām gandharvāṇāṁ manuṣyāṇāmanyeṣāṁ vāpi sarvaśaḥ
ब्रह्मा, इंद्र, उपेंद्र (विष्णु), चंद्रमा, देव, दानव, नाग, गंधर्व, मनुष्य तथा अन्य समस्त प्राणियों के भी [वे ही मूल हैं]।
श्लोक 13 (shiva.uma.4.13)
बन्धुर्मित्रमथाचार्यो रक्षन्नेतार्थवान् गुरुः । कल्पद्रुमोऽथ वा भ्राता पिता माता शिवो मतः
bandhurmitramathācāryo rakṣannetārthavān guruḥ kalpadrumo'tha vā bhrātā pitā mātā śivo mataḥ
शिव को ही बंधु, मित्र, आचार्य, रक्षक, अर्थवान गुरु, कल्पवृक्ष, भाई, पिता और माता माना गया है।
श्लोक 14 (shiva.uma.4.14)
शिवः सर्वमयः पुंसां स्वयं वेद्यः परात्परः । वक्तुं न शक्यते यश्च परं चानुपरं च यत्
śivaḥ sarvamayaḥ puṁsāṁ svayaṁ vedyaḥ parātparaḥ vaktuṁ na śakyate yaśca paraṁ cānuparaṁ ca yat
शिव सभी प्राणियों में व्याप्त हैं, स्वयं ही जानने योग्य, परात्पर हैं; जो परे हैं और जो अपरे भी हैं, वह वाणी से कहा नहीं जा सकता।
श्लोक 15 (shiva.uma.4.15)
तन्माया परमा दिव्या सर्वत्र व्यापिनी मुने । तदधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
tanmāyā paramā divyā sarvatra vyāpinī mune tadadhīnaṁ jagatsarvaṁ sadevāsuramānuṣam
हे मुने! उन्हीं की परम दिव्य माया सर्वत्र व्याप्त है; देव, असुर और मनुष्यों सहित संपूर्ण जगत उसी के अधीन है।
श्लोक 16 (shiva.uma.4.16)
कामेन स्वसहायेन प्रबलेन मनोभुवा । सर्वः प्रधर्षितो वीरो विष्ण्वादिप्रबलोऽपि हि
kāmena svasahāyena prabalena manobhuvā sarvaḥ pradharṣito vīro viṣṇvādiprabalo'pi hi
अपने प्रबल सहायक मन से उत्पन्न काम के द्वारा, विष्णु आदि प्रबल वीर भी सभी पराभूत हुए हैं।
श्लोक 17 (shiva.uma.4.17)
शिवमायाप्रभावेणाभूद्धरिः काममोहितः । परस्त्रीधर्षणं चक्रे बहुवारं मुनीश्वर
śivamāyāprabhāveṇābhūddhariḥ kāmamohitaḥ parastrīdharṣaṇaṁ cakre bahuvāraṁ munīśvara
हे मुनीश्वर! शिव-माया के प्रभाव से हरि (विष्णु) भी काम से मोहित हुए, और अनेक बार दूसरों की पत्नियों का धर्षण किया।
श्लोक 18 (shiva.uma.4.18)
इन्द्रस्त्रिदशपो भूत्वा गौतमस्त्रीविमोहितः । पापं चकार दुष्टात्मा शापं प्राप मुनेस्तदा
indrastridaśapo bhūtvā gautamastrīvimohitaḥ pāpaṁ cakāra duṣṭātmā śāpaṁ prāpa munestadā
त्रिदशपति इंद्र, गौतम की पत्नी के लिए मोहित होकर, दुष्टात्मा बनकर पाप किया, और तब मुनि का शाप प्राप्त किया।
श्लोक 19 (shiva.uma.4.19)
पावकोऽपि जगच्छ्रेष्ठो मोहितः शिवमायया । कामाधीनः कृतो गर्वात्ततस्तेनैव चोद्धृतः
pāvako'pi jagacchreṣṭho mohitaḥ śivamāyayā kāmādhīnaḥ kṛto garvāttatastenaiva coddhṛtaḥ
जगत में श्रेष्ठ पावक (अग्नि) भी शिव-माया से मोहित हुए, अहंकारवश काम के अधीन हो गए, फिर उन्हीं शिव द्वारा उद्धृत किए गए।
श्लोक 20 (shiva.uma.4.20)
जगत्प्राणोऽपि गर्वेण मोहितः शिवमायया । कामेन निर्जितो व्यास चक्रेऽन्यस्त्रीरतिं पुरा
jagatprāṇo'pi garveṇa mohitaḥ śivamāyayā kāmena nirjito vyāsa cakre'nyastrīratiṁ purā
हे व्यास! जगत के प्राणस्वरूप वायु भी अहंकार से शिव-माया द्वारा मोहित होकर, काम से पराजित हो, पूर्वकाल में दूसरे की स्त्री से रति की।
श्लोक 21 (shiva.uma.4.21)
चण्डरश्मिस्तु मार्तण्डो मोहितः शिवमायया । कामाकुलो बभूवाशु दृष्ट्वाश्वीं हयरूपधृक्
caṇḍaraśmistu mārtaṇḍo mohitaḥ śivamāyayā kāmākulo babhūvāśu dṛṣṭvāśvīṁ hayarūpadhṛk
तीव्र किरणों वाले मार्तण्ड (सूर्य) भी शिव-माया से मोहित हुए, अश्विनी को [अश्विनी-रूप में] देखकर तुरंत काम-व्याकुल हो अश्व-रूप धारण किया।
श्लोक 22 (shiva.uma.4.22)
चन्द्रश्च मोहितः शम्भोर्मायया कामसङ्कुलः । गुरुपत्नीं जहाराथ युतस्तेनैव चोद्धृतः
candraśca mohitaḥ śambhormāyayā kāmasaṅkulaḥ gurupatnīṁ jahārātha yutastenaiva coddhṛtaḥ
चंद्रमा भी शम्भु की माया से मोहित, काम-व्याकुल होकर, अपने गुरु की पत्नी का हरण कर बैठे; और उन्हीं शिव द्वारा उद्धृत किए गए।
श्लोक 23 (shiva.uma.4.23)
पूर्वं तु मित्रावरुणौ घोरे तपसि संस्थितौ । मोहितौ तावपि मुनी शिवमायाविमोहितौ
pūrvaṁ tu mitrāvaruṇau ghore tapasi saṁsthitau mohitau tāvapi munī śivamāyāvimohitau
पूर्वकाल में घोर तप में स्थित मित्र और वरुण — वे दोनों मुनि भी शिव-माया से मोहित हुए।
श्लोक 24 (shiva.uma.4.24)
उर्वशीं तरुणीं दृष्ट्वा कामुकौ सम्बभूवतुः । मित्रः कुम्भे जहौ रेतो वरुणोऽपि तथा जले
urvaśīṁ taruṇīṁ dṛṣṭvā kāmukau sambabhūvatuḥ mitraḥ kumbhe jahau reto varuṇo'pi tathā jale
तरुणी उर्वशी को देखकर वे दोनों कामातुर हो गए; मित्र ने कलश में अपना वीर्य त्याग दिया, वरुण ने भी जल में।
श्लोक 25 (shiva.uma.4.25)
ततः कुम्भात्समुत्पन्नो वसिष्ठो मित्रसम्भवः । अगस्त्यो वरुणाज्जातो वडवाग्निसमद्युतिः
tataḥ kumbhātsamutpanno vasiṣṭho mitrasambhavaḥ agastyo varuṇājjāto vaḍavāgnisamadyutiḥ
तब उस कलश से मित्र-सम्भूत वसिष्ठ उत्पन्न हुए; और वरुण से बड़वाग्नि के समान तेजस्वी अगस्त्य उत्पन्न हुए।
श्लोक 26 (shiva.uma.4.26)
दक्षश्च मोहितः शम्भोर्मायया ब्रह्मणः सुतः । भ्रातृभिः स भगिन्यां वै भोक्तुकामोऽभवत्पुरा
dakṣaśca mohitaḥ śambhormāyayā brahmaṇaḥ sutaḥ bhrātṛbhiḥ sa bhaginyāṁ vai bhoktukāmo'bhavatpurā
ब्रह्मा के पुत्र दक्ष भी शम्भु की माया से मोहित हो, पूर्वकाल में अपने भाइयों सहित अपनी बहन के साथ भोग की कामना करने लगे।
श्लोक 27 (shiva.uma.4.27)
ब्रह्मा च बहुवारं हि मोहितः शिवमायया । अभवद्भोक्तुकामश्च स्वसुतायां परासु च
brahmā ca bahuvāraṁ hi mohitaḥ śivamāyayā abhavadbhoktukāmaśca svasutāyāṁ parāsu ca
ब्रह्मा भी अनेक बार शिव-माया से मोहित होकर अपनी ही पुत्री तथा अन्य स्त्रियों के साथ भोग की कामना करने लगे।
श्लोक 28 (shiva.uma.4.28)
च्यवनोऽपि महायोगी मोहितः शिवमायया । सुकन्यया विजह्रे स कामासक्तो बभूव ह
cyavano'pi mahāyogī mohitaḥ śivamāyayā sukanyayā vijahre sa kāmāsakto babhūva ha
महायोगी च्यवन भी शिव-माया से मोहित हुए; वे सुकन्या के साथ विहार करते हुए काम में आसक्त हो गए।
श्लोक 29 (shiva.uma.4.29)
कश्यपः शिवमायातो मोहितः कामसङ्कुलः । ययाचे कन्यकां मोहाद्धन्वनो नृपतेः पुरा
kaśyapaḥ śivamāyāto mohitaḥ kāmasaṅkulaḥ yayāce kanyakāṁ mohāddhanvano nṛpateḥ purā
शिव-माया से मोहित, काम-व्याकुल कश्यप ने पूर्वकाल में मोहवश राजा धन्व की कन्या की याचना की।
श्लोक 30 (shiva.uma.4.30)
गरुडः शाण्डिलीं कन्यां नेतुकामः सुमोहितः । विज्ञातस्तु तया सद्यो दग्धपक्षो बभूव ह
garuḍaḥ śāṇḍilīṁ kanyāṁ netukāmaḥ sumohitaḥ vijñātastu tayā sadyo dagdhapakṣo babhūva ha
अत्यंत मोहित गरुड़, शांडिली कन्या को हर ले जाने की इच्छा करने लगे; परंतु उसके द्वारा जान लिए जाने पर तुरंत उनके पंख जल गए।
श्लोक 31 (shiva.uma.4.31)
विभाण्डको मुनिर्नारीं दृष्ट्वा कामवशं गतः । ऋष्यशृङ्गसुतस्तस्य मृग्यां जातः शिवाज्ञया
vibhāṇḍako munirnārīṁ dṛṣṭvā kāmavaśaṁ gataḥ ṛṣyaśṛṅgasutastasya mṛgyāṁ jātaḥ śivājñayā
विभांडक मुनि, एक स्त्री को देखकर काम के वशीभूत हो गए; उनके पुत्र ऋष्यशृंग शिव की आज्ञा से एक मृगी से उत्पन्न हुए।
श्लोक 32 (shiva.uma.4.32)
गौतमश्च मुनिः शम्भोर्मायामोहितमानसः । दृष्ट्वा शारद्वतीं नग्नां रराम क्षुभितस्तया
gautamaśca muniḥ śambhormāyāmohitamānasaḥ dṛṣṭvā śāradvatīṁ nagnāṁ rarāma kṣubhitastayā
गौतम मुनि भी शम्भु की माया से मोहित मन होकर, शारद्वती को नग्न देखकर, क्षुब्ध हो उसके साथ रमण करने लगे।
श्लोक 33 (shiva.uma.4.33)
रेतः स्कन्नं दधार स्वं द्रोण्यां चैव स तापसः । तस्माच्च कलशाज्जातो द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
retaḥ skannaṁ dadhāra svaṁ droṇyāṁ caiva sa tāpasaḥ tasmācca kalaśājjāto droṇaḥ śastrabhṛtāṁ varaḥ
उस तपस्वी ने स्खलित अपने वीर्य को द्रोणी (काष्ठ-पात्र) में धारण किया; उसी कलश से शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण उत्पन्न हुए।
श्लोक 34 (shiva.uma.4.34)
पराशरो महायोगी मोहितः शिवमायया । मत्स्योदर्या च चिक्रीडे कुमार्या दाशकन्यया
parāśaro mahāyogī mohitaḥ śivamāyayā matsyodaryā ca cikrīḍe kumāryā dāśakanyayā
महायोगी पराशर भी शिव-माया से मोहित हो, मत्स्य के उदर से उत्पन्न, धीवर की कन्या मत्स्यगंधा के साथ विहार करने लगे।
श्लोक 35 (shiva.uma.4.35)
विश्वामित्रो बभूवाथ मोहितः शिवमायया । रेमे मेनकया व्यास वने कामवशं गतः
viśvāmitro babhūvātha mohitaḥ śivamāyayā reme menakayā vyāsa vane kāmavaśaṁ gataḥ
हे व्यास! विश्वामित्र भी शिव-माया से मोहित होकर, काम के वशीभूत हो, वन में मेनका के साथ रमण करने लगे।
श्लोक 36 (shiva.uma.4.36)
वसिष्ठेन विरोधं तु कृतवान्नष्टचेतनः । पुनः शिवप्रसादाच्च ब्राह्मणोऽभूत्स एव वै
vasiṣṭhena virodhaṁ tu kṛtavānnaṣṭacetanaḥ punaḥ śivaprasādācca brāhmaṇo'bhūtsa eva vai
चेतना खोकर उन्होंने वसिष्ठ से विरोध किया; परंतु पुनः शिव की कृपा से वही व्यक्ति ब्राह्मणत्व को प्राप्त हुआ।
श्लोक 37 (shiva.uma.4.37)
रावणो वैश्रवाः कामी बभूव शिवमायया । सीतां जह्रे कुबुद्धिस्तु मोहितो मृत्युमाप च
rāvaṇo vaiśravāḥ kāmī babhūva śivamāyayā sītāṁ jahre kubuddhistu mohito mṛtyumāpa ca
विश्रवा-पुत्र रावण भी शिव-माया से कामी बना; उस कुबुद्धि ने सीता का हरण किया, और मोहित होकर मृत्यु को प्राप्त हुआ।
श्लोक 38 (shiva.uma.4.38)
बृहस्पतिर्मुनिवरो मोहितः शिवमायया । भ्रातृपत्न्या वशी रेमे भरद्वाजस्ततोऽभवत्
bṛhaspatirmunivaro mohitaḥ śivamāyayā bhrātṛpatnyā vaśī reme bharadvājastato'bhavat
मुनिश्रेष्ठ बृहस्पति भी शिव-माया से मोहित होकर, जितेन्द्रिय होते हुए भी अपने भाई की पत्नी के साथ रमण कर बैठे; उसी से भरद्वाज उत्पन्न हुए।
श्लोक 39 (shiva.uma.4.39)
इति मायाप्रभावो हि शङ्करस्य महात्मनः । वर्णितस्ते मया व्यास किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti māyāprabhāvo hi śaṅkarasya mahātmanaḥ varṇitaste mayā vyāsa kimanyacchrotumicchasi
हे व्यास! इस प्रकार महात्मा शंकर की माया का यह प्रभाव मैंने तुम्हें बताया। अब और क्या सुनना चाहते हो?