Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 3

शिव-माहात्म्य: कृष्ण आदि भक्तों का उद्धार

अध्याय 2अध्याय-सूचीअध्याय 4

श्लोक 1 (shiva.uma.3.1)

सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सोऽब्रवीत्तं महामुनिम् । विस्मयं परमं गत्वोपमन्युं शान्तमानसम्

sanatkumāra uvāca etacchrutvā vacastasya so'bravīttaṁ mahāmunim vismayaṁ paramaṁ gatvopamanyuṁ śāntamānasam

सनत्कुमार जी ने कहा — यह वचन सुनकर, अत्यंत विस्मित होकर, उन्होंने शांतचित्त महामुनि उपमन्यु से कहा।

श्लोक 2 (shiva.uma.3.2)

वासुदेव उवाच । धन्यस्त्वमसि विप्रेन्द्र कस्त्वां स्तोतुमलं कृती । यस्य देवादिदेवस्ते सान्निध्यं कुरुते श्रमे

vāsudeva uvāca dhanyastvamasi viprendra kastvāṁ stotumalaṁ kṛtī yasya devādidevaste sānnidhyaṁ kurute śrame

वासुदेव ने कहा — हे विप्रेन्द्र! आप धन्य हैं। कौन ऐसा समर्थ पुरुष है जो आपकी पर्याप्त स्तुति कर सके, जिनकी तपस्या में देवाधिदेव स्वयं सान्निध्य प्रदान करते हैं।

श्लोक 3 (shiva.uma.3.3)

दर्शनं मुनिशार्दूल दद्यात्स भगवान् शिवः । अपि तावन्ममाप्येवं प्रसादं वा करोत्वसौ

darśanaṁ muniśārdūla dadyātsa bhagavān śivaḥ api tāvanmamāpyevaṁ prasādaṁ vā karotvasau

हे मुनिश्रेष्ठ! वे भगवान् शिव मुझे भी दर्शन दें; मुझ पर भी वे ऐसी ही कृपा करें।

श्लोक 4 (shiva.uma.3.4)

उपमन्युरुवाच । अचिरेणैव कालेन महादेवं न संशयः । तस्यैव कृपया त्वं वै द्रक्ष्यसे पुरुषोत्तम

upamanyuruvāca acireṇaiva kālena mahādevaṁ na saṁśayaḥ tasyaiva kṛpayā tvaṁ vai drakṣyase puruṣottama

उपमन्यु ने कहा — हे पुरुषोत्तम! निःसंदेह, अल्प काल में ही उन्हीं की कृपा से तुम महादेव के दर्शन पाओगे।

श्लोक 5 (shiva.uma.3.5)

षोडशे मासि सुवरान् प्राप्स्यसि त्वं महेश्वरात् । सपत्नीकात्कथं नो दास्यते देवो वरान्हरे

ṣoḍaśe māsi suvarān prāpsyasi tvaṁ maheśvarāt sapatnīkātkathaṁ no dāsyate devo varānhare

सोलहवें महीने में तुम महेश्वर से उत्तम वर प्राप्त करोगे। हे हरि! अपनी पत्नी सहित वह देव वर क्यों न देंगे?

श्लोक 6 (shiva.uma.3.6)

पूज्योऽसि दैवतैः सर्वैः श्लाघनीयः सदा गुणैः । जाप्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि श्रद्दधानाय चाच्युत

pūjyo'si daivataiḥ sarvaiḥ ślāghanīyaḥ sadā guṇaiḥ jāpyaṁ te'haṁ pravakṣyāmi śraddadhānāya cācyuta

तुम सब देवताओं द्वारा पूज्य हो, सद्गुणों से सदा प्रशंसनीय हो। हे अच्युत! श्रद्धावान तुम्हें मैं जप-मंत्र बताता हूँ।

श्लोक 7 (shiva.uma.3.7)

तेन जपप्रभावेण सत्यं द्रक्ष्यसि शङ्करम् । आत्मतुल्यबलं पुत्रं लभिष्यसि महेश्वरात्

tena japaprabhāveṇa satyaṁ drakṣyasi śaṅkaram ātmatulyabalaṁ putraṁ labhiṣyasi maheśvarāt

उस जप के प्रभाव से तुम सचमुच शंकर के दर्शन करोगे, और महेश्वर से अपने समान बलशाली पुत्र प्राप्त करोगे।

श्लोक 8 (shiva.uma.3.8)

जपो नमः शिवायेति मन्त्रराजमिमं हरे । सर्वकामप्रदं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

japo namaḥ śivāyeti mantrarājamimaṁ hare sarvakāmapradaṁ divyaṁ bhuktimuktipradāyakam

हे हरि! 'नमः शिवाय' इस मंत्रराज का जप करो — यह दिव्य मंत्र सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाला, भोग-मोक्ष दोनों का दाता है।

श्लोक 9 (shiva.uma.3.9)

सनत्कुमार उवाच । एवं कथयतस्तस्य महादेवाश्रिताः कथाः । दिनान्यष्टौ प्रयातानि मुहूर्तमिव तापस

sanatkumāra uvāca evaṁ kathayatastasya mahādevāśritāḥ kathāḥ dinānyaṣṭau prayātāni muhūrtamiva tāpasa

सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार महादेव से संबंधित कथाएँ कहते-कहते, हे तपस्वी! आठ दिन एक मुहूर्त के समान बीत गए।

श्लोक 10 (shiva.uma.3.10)

नवमे तु दिने प्राप्ते मुनिना स च दीक्षितः । मन्त्रमध्यापितं शार्वमाथर्वशिरसं महत्

navame tu dine prāpte muninā sa ca dīkṣitaḥ mantramadhyāpitaṁ śārvamātharvaśirasaṁ mahat

नवें दिन के आने पर, मुनि ने उसे दीक्षा दी, और महान शार्व आथर्वशिरस मंत्र का अध्ययन कराया।

श्लोक 11 (shiva.uma.3.11)

दण्डी मुण्डी च सद्योऽसौ बभूव सुसमाहितः । पादाङ्गुष्ठोद्धृततनुस्तेपे चोर्ध्वभुजस्तथा

daṇḍī muṇḍī ca sadyo'sau babhūva susamāhitaḥ pādāṅguṣṭhoddhṛtatanustepe cordhvabhujastathā

वह तत्काल दंडधारी और मुंडित सिर वाला, अत्यंत एकाग्रचित्त हो गया; पैर के अंगूठे पर शरीर उठाए हुए, ऊर्ध्व भुजाओं से तप करने लगा।

श्लोक 12 (shiva.uma.3.12)

सम्प्राप्ते षोडशे मासि सन्तुष्टः परमेश्वरः । पार्वत्या सहितः शम्भुर्ददौ कृष्णाय दर्शनम्

samprāpte ṣoḍaśe māsi santuṣṭaḥ parameśvaraḥ pārvatyā sahitaḥ śambhurdadau kṛṣṇāya darśanam

सोलहवाँ महीना पूरा होने पर, संतुष्ट परमेश्वर शम्भु ने पार्वती सहित कृष्ण को दर्शन दिया।

श्लोक 13 (shiva.uma.3.13)

पार्वत्या सहितं देवं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् । ब्रह्माद्यैः स्तूयमानं तु पूजितं सिद्धकोटिभिः

pārvatyā sahitaṁ devaṁ trinetraṁ candraśekharam brahmādyaiḥ stūyamānaṁ tu pūjitaṁ siddhakoṭibhiḥ

पार्वती सहित उन त्रिनेत्र, चंद्रशेखर देव को, जो ब्रह्मा आदि द्वारा स्तुत तथा करोड़ों सिद्धों द्वारा पूजित थे,

श्लोक 14 (shiva.uma.3.14)

दिव्यमाल्याम्बरधरं भक्तिनम्रैः सुरासुरैः । प्रणतं च विशेषेण नानाभूषणभूषितम्

divyamālyāmbaradharaṁ bhaktinamraiḥ surāsuraiḥ praṇataṁ ca viśeṣeṇa nānābhūṣaṇabhūṣitam

दिव्य माला-वस्त्र धारण किए, भक्तिपूर्वक झुके सुर-असुरों द्वारा प्रणत, विविध आभूषणों से विभूषित,

श्लोक 15 (shiva.uma.3.15)

सर्वाश्चर्यमयं कान्तं महेशमजमव्ययम् । नानागणान्वितं तुष्टं पुत्राभ्यां संयुतं प्रभुम्

sarvāścaryamayaṁ kāntaṁ maheśamajamavyayam nānāgaṇānvitaṁ tuṣṭaṁ putrābhyāṁ saṁyutaṁ prabhum

संपूर्ण आश्चर्यों से युक्त, सुंदर, अजन्मा, अविनाशी महेश को, विविध गणों से युक्त, प्रसन्न, दोनों पुत्रों सहित प्रभु को [देखा]।

श्लोक 16 (shiva.uma.3.16)

श्रीकृष्णः प्राञ्जलिर्दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । ईदृशं शङ्करं प्रीतः प्रणनाम महोत्सवः

śrīkṛṣṇaḥ prāñjalirdṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ īdṛśaṁ śaṅkaraṁ prītaḥ praṇanāma mahotsavaḥ

श्रीकृष्ण हाथ जोड़कर, विस्मय से खिले नेत्रों से इस प्रकार शंकर को देखकर, प्रसन्नतापूर्वक महोत्सव के समान प्रणाम करने लगे।

श्लोक 17 (shiva.uma.3.17)

नानाविधैः स्तुतिपदैर्वाङ्मयेनार्चयत्तदा । सहस्रनाम्ना देवेशं तुष्टाव नतकन्धरः

nānāvidhaiḥ stutipadairvāṅmayenārcayattadā sahasranāmnā deveśaṁ tuṣṭāva natakandharaḥ

तब उन्होंने विविध स्तुति-वाक्यों से देवेश की अर्चना की, और झुकी हुई गर्दन से सहस्र नामों द्वारा उनकी स्तुति की।

श्लोक 18 (shiva.uma.3.18)

ततो देवाः सगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः । मुमुचुः पुष्पवृष्टिं च साधुवादान् मनोनुगान्

tato devāḥ sagandharvā vidyādharamahoragāḥ mumucuḥ puṣpavṛṣṭiṁ ca sādhuvādān manonugān

तब गंधर्वों सहित देवगण, विद्याधर और महान सर्प, मनोहर पुष्पवृष्टि और साधुवाद करने लगे।

श्लोक 19 (shiva.uma.3.19)

पार्वत्याश्च मुखं दृष्ट्वा भगवान् भक्तवत्सलः । उवाच केशवं तुष्टो रुद्रश्चाथ महेश्वरः

pārvatyāśca mukhaṁ dṛṣṭvā bhagavān bhaktavatsalaḥ uvāca keśavaṁ tuṣṭo rudraścātha maheśvaraḥ

पार्वती का मुख देखकर, भक्तवत्सल भगवान् रुद्र महेश्वर प्रसन्न होकर केशव से बोले।

श्लोक 20 (shiva.uma.3.20)

श्रीमहादेव उवाच । कृष्ण जानामि भक्तं त्वां मयि नित्यं दृढव्रतम् । वृणीष्व त्वं वरान् मत्तः पुण्यांस्त्रैलोक्यदुर्लभान्

śrīmahādeva uvāca kṛṣṇa jānāmi bhaktaṁ tvāṁ mayi nityaṁ dṛḍhavratam vṛṇīṣva tvaṁ varān mattaḥ puṇyāṁstrailokyadurlabhān

श्रीमहादेव ने कहा — हे कृष्ण! मैं जानता हूँ तुम मेरे प्रति सदा दृढ़व्रत भक्त हो। मुझसे तीनों लोकों में दुर्लभ पुण्य वर माँगो।

श्लोक 21 (shiva.uma.3.21)

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णः प्राञ्जलिरादरात् । प्राह सर्वेश्वरं शम्भुं सुप्रणम्य पुनः पुनः

sanatkumāra uvāca tasya tadvacanaṁ śrutvā kṛṣṇaḥ prāñjalirādarāt prāha sarveśvaraṁ śambhuṁ supraṇamya punaḥ punaḥ

सनत्कुमार जी ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, कृष्ण ने आदरपूर्वक हाथ जोड़कर, बार-बार प्रणाम कर, सर्वेश्वर शम्भु से कहा।

श्लोक 22 (shiva.uma.3.22)

श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव याचेऽहं ह्युत्तमान् वरान् । त्वत्तोऽष्टप्रमितान्नाथ त्वयोद्दिष्टान् महेश्वर

śrīkṛṣṇa uvāca devadeva mahādeva yāce'haṁ hyuttamān varān tvatto'ṣṭapramitānnātha tvayoddiṣṭān maheśvara

श्रीकृष्ण ने कहा — हे देवदेव महादेव! हे नाथ महेश्वर! मैं आपसे, आपके ही द्वारा निर्दिष्ट, आठ उत्तम वर माँगता हूँ।

श्लोक 23 (shiva.uma.3.23)

तव धर्मे मतिर्नित्यं यशश्चाप्रचलं महत् । त्वत्सामीप्यं स्थिरा भक्तिस्त्वयि नित्यं ममास्त्विति

tava dharme matirnityaṁ yaśaścāpracalaṁ mahat tvatsāmīpyaṁ sthirā bhaktistvayi nityaṁ mamāstviti

'आपके धर्म में मेरी बुद्धि सदा लगी रहे, मेरी यश महान और अचल हो; आपकी समीपता तथा आपमें स्थिर भक्ति सदा मेरे पास रहे।'

श्लोक 24 (shiva.uma.3.24)

स्त्रीणां मम दशाद्यानां पुत्राः शम्भो भवन्तु वै । वध्याश्च रिपवः सर्वे सङ्ग्रामे बलदर्पिताः

strīṇāṁ mama daśādyānāṁ putrāḥ śambho bhavantu vai vadhyāśca ripavaḥ sarve saṅgrāme baladarpitāḥ

'हे शम्भो! मेरी दस आदि पत्नियों को पुत्र प्राप्त हों, तथा बल के अहंकार से भरे मेरे सभी शत्रु संग्राम में वध्य हों।'

श्लोक 25 (shiva.uma.3.25)

अपमानो भवेन्नैव क्वचिन्मे शत्रुतः प्रभो । योगिनामपि सर्वेषां भवेयमतिवल्लभः

apamāno bhavennaiva kvacinme śatrutaḥ prabho yogināmapi sarveṣāṁ bhaveyamativallabhaḥ

'हे प्रभु! शत्रुओं से मेरा कभी अपमान न हो; तथा मैं समस्त योगियों को भी अत्यंत प्रिय बनूँ।'

श्लोक 26 (shiva.uma.3.26)

इत्यष्टौ सुवरान्देहि देवदेव नमोऽस्तु ते । सर्वेश्वरस्त्वमेवासि मत्प्रभुश्च विशेषतः

ityaṣṭau suvarāndehi devadeva namo'stu te sarveśvarastvamevāsi matprabhuśca viśeṣataḥ

'हे देवदेव! ये आठ उत्तम वर मुझे दीजिए, आपको नमस्कार है। आप ही सर्वेश्वर हैं, और विशेष रूप से मेरे भी स्वामी हैं।'

श्लोक 27 (shiva.uma.3.27)

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तमाह भगवान् भवः । सर्वं भविष्यतीत्येवं पुनः तं प्राह शूलधृक्

sanatkumāra uvāca tasya tadvacanaṁ śrutvā tamāha bhagavān bhavaḥ sarvaṁ bhaviṣyatītyevaṁ punaḥ taṁ prāha śūladhṛk

सनत्कुमार जी ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, भगवान् भव ने कहा — 'सब कुछ ऐसा ही होगा' — और शूलधारी ने पुनः उनसे कहा।

श्लोक 28 (shiva.uma.3.28)

साम्बो नाम महावीर्यः पुत्रस्ते भविता बली । घोरसंवर्तकादित्यः शप्तो मुनिभिरेव च

sāmbo nāma mahāvīryaḥ putraste bhavitā balī ghorasaṁvartakādityaḥ śapto munibhireva ca

'साम्ब नामक अत्यंत पराक्रमी, बलशाली पुत्र तुम्हें प्राप्त होगा — जो पूर्वजन्म में मुनियों द्वारा शापित भयंकर संवर्तक आदित्य था।'

श्लोक 29 (shiva.uma.3.29)

मानुषो भवितासीति स ते पुत्रो भविष्यति । यद्यच्च प्रार्थितं किञ्चित्तत्तत्सर्वं लभस्व वै

mānuṣo bhavitāsīti sa te putro bhaviṣyati yadyacca prārthitaṁ kiñcittattatsarvaṁ labhasva vai

'‘तुम मनुष्य बनोगे’ [ऐसा शाप था] — वही तुम्हारा पुत्र बनेगा। और जो कुछ भी तुमने माँगा है, वह सब तुम्हें प्राप्त हो।'

श्लोक 30 (shiva.uma.3.30)

सनत्कुमार उवाच । एवं लब्ध्वा वरान् सर्वान् श्रीकृष्णः परमेश्वरात् । नानाविधाभिर्बह्वीभिः स्तुतिभिः समतोषयत्

sanatkumāra uvāca evaṁ labdhvā varān sarvān śrīkṛṣṇaḥ parameśvarāt nānāvidhābhirbahvībhiḥ stutibhiḥ samatoṣayat

सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार परमेश्वर से सभी वर प्राप्त कर, श्रीकृष्ण ने विविध अनेक स्तुतियों से उन्हें संतुष्ट किया।

श्लोक 31 (shiva.uma.3.31)

तमाहाथ शिवा तुष्टा पार्वती भक्तवत्सला । वासुदेवं महात्मानं शम्भुभक्तं तपस्विनम्

tamāhātha śivā tuṣṭā pārvatī bhaktavatsalā vāsudevaṁ mahātmānaṁ śambhubhaktaṁ tapasvinam

तब प्रसन्न, भक्तवत्सला शिवा पार्वती ने महात्मा, शम्भु-भक्त तपस्वी वासुदेव से कहा।

श्लोक 32 (shiva.uma.3.32)

पार्वत्युवाच । वासुदेव महाबुद्धे कृष्ण तुष्टास्मि तेऽनघ । गृहाण मत्तश्च वरान् मनोज्ञान् भुवि दुर्लभान्

pārvatyuvāca vāsudeva mahābuddhe kṛṣṇa tuṣṭāsmi te'nagha gṛhāṇa mattaśca varān manojñān bhuvi durlabhān

पार्वती ने कहा — हे महाबुद्धिमान वासुदेव कृष्ण! हे निष्पाप! मैं तुमसे संतुष्ट हूँ। मुझसे भी मनोवांछित, भूतल पर दुर्लभ वर ग्रहण करो।

श्लोक 33 (shiva.uma.3.33)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः पार्वत्याः स यदूद्वहः । उवाच सुप्रसन्नात्मा भक्तियुक्तेन चेतसा

sanatkumāra uvāca ityākarṇya vacastasyāḥ pārvatyāḥ sa yadūdvahaḥ uvāca suprasannātmā bhaktiyuktena cetasā

सनत्कुमार जी ने कहा — पार्वती के यह वचन सुनकर, वह यदुवंशी अत्यंत प्रसन्नचित्त हो, भक्तियुक्त हृदय से बोले।

श्लोक 34 (shiva.uma.3.34)

श्रीकृष्ण उवाच । देवि त्वं परितुष्टासि चेद्ददासि वरान्हि मे । तपसानेन सत्येन ब्राह्मणान् प्रति मास्मभूत्

śrīkṛṣṇa uvāca devi tvaṁ parituṣṭāsi ceddadāsi varānhi me tapasānena satyena brāhmaṇān prati māsmabhūt

श्रीकृष्ण ने कहा — हे देवी! यदि आप संतुष्ट हैं और मुझे वर देना चाहती हैं, तो इस तप के सत्य से, ब्राह्मणों के प्रति मुझमें कभी —

श्लोक 35 (shiva.uma.3.35)

द्वेषः कदाचिद्भद्रं तु पूजयेयं द्विजान् सदा । तुष्टौ च मातापितरौ भवेतां मम सर्वदा

dveṣaḥ kadācidbhadraṁ tu pūjayeyaṁ dvijān sadā tuṣṭau ca mātāpitarau bhavetāṁ mama sarvadā

'— द्वेष उत्पन्न न हो, कल्याण हो; मैं सदा ब्राह्मणों का सम्मान करूँ; और मेरे माता-पिता सदा मुझसे संतुष्ट रहें।'

श्लोक 36 (shiva.uma.3.36)

सर्वभूतेष्वानुकूल्यं भजेयं यत्र तत्रगः । कुले प्रभृतिरुचिता ममास्तु तव दर्शनात्

sarvabhūteṣvānukūlyaṁ bhajeyaṁ yatra tatragaḥ kule prabhṛtirucitā mamāstu tava darśanāt

'मैं जहाँ कहीं भी जाऊँ, सभी प्राणियों के प्रति अनुकूल भाव रखूँ; आपके दर्शन से मेरे कुल में सदा समृद्धि बनी रहे।'

श्लोक 37 (shiva.uma.3.37)

तर्पयेयं सुरेन्द्रादीन्देवान् यज्ञशतेन तु । यतीनामतिथीनां च सहस्राण्यथ सर्वदा

tarpayeyaṁ surendrādīndevān yajñaśatena tu yatīnāmatithīnāṁ ca sahasrāṇyatha sarvadā

'मैं सौ यज्ञों से इंद्र आदि देवताओं को तृप्त करूँ, तथा सदा हजारों यतियों और अतिथियों को [भी तृप्त करूँ]।'

श्लोक 38 (shiva.uma.3.38)

भोजयेयं सदा गेहे श्रद्धापूतं तु भोजनम् । बान्धवैः सह प्रीतिस्तु नित्यमस्तु सुनिर्वृतिः

bhojayeyaṁ sadā gehe śraddhāpūtaṁ tu bhojanam bāndhavaiḥ saha prītistu nityamastu sunirvṛtiḥ

'मैं सदा अपने घर में श्रद्धा से पवित्र भोजन कराऊँ; बांधवों के साथ सदा प्रेम और परम संतोष बना रहे।'

श्लोक 39 (shiva.uma.3.39)

देवि भार्यासहस्राणां भवेयं प्राणवल्लभः । अक्षीणा काम्यता तासु प्रसादात्तव शाङ्करि

devi bhāryāsahasrāṇāṁ bhaveyaṁ prāṇavallabhaḥ akṣīṇā kāmyatā tāsu prasādāttava śāṅkari

'हे देवी! मैं हजारों पत्नियों का प्राणप्रिय बनूँ; हे शांकरी! आपकी कृपा से उनमें मेरी कामना कभी क्षीण न हो।'

श्लोक 40 (shiva.uma.3.40)

आसां च पितरो लोके भवेयुः सत्यवादिनः । इत्याद्याः सुवराः सन्तु प्रसादात्तव पार्वति

āsāṁ ca pitaro loke bhaveyuḥ satyavādinaḥ ityādyāḥ suvarāḥ santu prasādāttava pārvati

'और उनके पिता इस लोक में सत्यवादी हों। हे पार्वती! आपकी कृपा से ऐसे ही उत्तम वर मुझे प्राप्त हों।'

श्लोक 41 (shiva.uma.3.41)

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवी तं चाह विस्मिता । एवमस्त्विति भद्रं ते शाश्वती सर्वकामदा

sanatkumāra uvāca tasya tadvacanaṁ śrutvā devī taṁ cāha vismitā evamastviti bhadraṁ te śāśvatī sarvakāmadā

सनत्कुमार जी ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, विस्मित देवी ने उनसे कहा — 'ऐसा ही हो, तुम्हारा कल्याण हो' — वे शाश्वती, सर्वकामप्रदा देवी।

श्लोक 42 (shiva.uma.3.42)

तस्मिंस्तांश्च वरान् दत्त्वा पार्वतीपरमेश्वरौ । तत्रैवान्तश्च दधतुः कृत्वा कृष्णस्य सत्कृपाम्

tasmiṁstāṁśca varān dattvā pārvatīparameśvarau tatraivāntaśca dadhatuḥ kṛtvā kṛṣṇasya satkṛpām

उन्हें वे वर देकर, पार्वती-परमेश्वर, कृष्ण पर सच्ची कृपा करके, वहीं अंतर्धान हो गए।

श्लोक 43 (shiva.uma.3.43)

कृष्णः कृतार्थमात्मानममन्यत मुनीश्वर । उपमन्योर्मुनेराशु प्रापाश्रममनुत्तमम्

kṛṣṇaḥ kṛtārthamātmānamamanyata munīśvara upamanyormunerāśu prāpāśramamanuttamam

हे मुनीश्वर! कृष्ण ने स्वयं को कृतार्थ माना, और शीघ्र ही मुनि उपमन्यु के उस अनुपम आश्रम में पहुँचे।

श्लोक 44 (shiva.uma.3.44)

प्रणम्य शिरसा तत्र तं मुनिं केशिहा ततः । तथा वृत्तं च तस्मै तत् समाचष्टोपमन्यवे

praṇamya śirasā tatra taṁ muniṁ keśihā tataḥ tathā vṛttaṁ ca tasmai tat samācaṣṭopamanyave

वहाँ केशिनिसूदन (कृष्ण) ने सिर झुकाकर उस मुनि को प्रणाम किया, और वहाँ जो कुछ घटित हुआ था, वह सब उपमन्यु को बताया।

श्लोक 45 (shiva.uma.3.45)

स च तं प्राह कोऽन्यः स्याच्छर्वाद्देवाज्जनार्दन । महादानपतिर्लोके क्रोधे वातीव दुःसहः

sa ca taṁ prāha ko'nyaḥ syāccharvāddevājjanārdana mahādānapatirloke krodhe vātīva duḥsahaḥ

हे जनार्दन! उन्होंने उससे कहा — देवता शर्व के अतिरिक्त और कौन ऐसा हो सकता है, जो लोक में महादानी हो, तथा क्रोध में अत्यंत असहनीय हो;

श्लोक 46 (shiva.uma.3.46)

ज्ञाने तपसि वा शौर्ये स्थैर्ये वा पद एव च । शृणु शम्भोस्तु गोविन्द देवैश्वर्यं महायशाः

jñāne tapasi vā śaurye sthairye vā pada eva ca śṛṇu śambhostu govinda devaiśvaryaṁ mahāyaśāḥ

ज्ञान में, तप में, शौर्य में, स्थैर्य में, या पद में भी? हे गोविंद! शम्भु के महायशस्वी दैवी ऐश्वर्य को सुनो।

श्लोक 47 (shiva.uma.3.47)

तच्छ्रुत्वा श्रद्धया युक्तोऽभवच्छम्भोस्तु भक्तिमान् । पप्रच्छ शिवमाहात्म्यं स तं प्राह मुनीश्वरः

tacchrutvā śraddhayā yukto'bhavacchambhostu bhaktimān papraccha śivamāhātmyaṁ sa taṁ prāha munīśvaraḥ

यह सुनकर वे श्रद्धायुक्त और शम्भु के भक्त हो गए; उन्होंने शिव-माहात्म्य पूछा, और मुनीश्वर ने उन्हें बताया।

श्लोक 48 (shiva.uma.3.48)

उपमन्युरुवाच । भगवान् शङ्करः पूर्वं ब्रह्मलोके महात्मना । स्तुतो नामसहस्रेण तण्डिना ब्रह्मयोगिना

upamanyuruvāca bhagavān śaṅkaraḥ pūrvaṁ brahmaloke mahātmanā stuto nāmasahasreṇa taṇḍinā brahmayoginā

उपमन्यु ने कहा — पूर्वकाल में भगवान् शंकर की, ब्रह्मलोक में, महात्मा ब्रह्मयोगी तंडि ने सहस्र नामों से स्तुति की थी।

श्लोक 49 (shiva.uma.3.49)

साङ्ख्याः पठन्ति तद्गीतं विस्तीर्णं च निघण्टुवत् । दुर्ज्ञानं मानुषाणां तु स्तोत्रं तत्सर्वकामदम्

sāṅkhyāḥ paṭhanti tadgītaṁ vistīrṇaṁ ca nighaṇṭuvat durjñānaṁ mānuṣāṇāṁ tu stotraṁ tatsarvakāmadam

सांख्ययोगी उस विस्तृत, निघंटु के समान स्तोत्र को पढ़ते हैं; वह मनुष्यों के लिए दुर्ज्ञेय, सर्वकामप्रद स्तोत्र है।

श्लोक 50 (shiva.uma.3.50)

स्मरन्नित्यं शङ्करं त्वं गच्छ कृष्ण गृहं सुखी । भविष्यसि सदा तात शिवभक्तगणाग्रणीः

smarannityaṁ śaṅkaraṁ tvaṁ gaccha kṛṣṇa gṛhaṁ sukhī bhaviṣyasi sadā tāta śivabhaktagaṇāgraṇīḥ

शंकर का सदा स्मरण करते हुए, हे कृष्ण! सुखपूर्वक अपने घर जाओ; हे तात! तुम सदा शिव-भक्तों में अग्रणी बनोगे।

श्लोक 51 (shiva.uma.3.51)

इत्युक्तस्तं नमस्कृत्य वासुदेवो मुनीश्वरम् । मनसा संस्मरन् शम्भुं केशवो द्वारकां ययौ

ityuktastaṁ namaskṛtya vāsudevo munīśvaram manasā saṁsmaran śambhuṁ keśavo dvārakāṁ yayau

यह सुनकर वासुदेव ने उस मुनीश्वर को नमस्कार किया, और मन में शम्भु का स्मरण करते हुए, केशव द्वारका के लिए चल पड़े।

श्लोक 52 (shiva.uma.3.52)

सनत्कुमार उवाच । एवं कृष्णः समाराध्य शङ्करं लोकशङ्करम् । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ सर्वाजेयोऽभवत्तथा

sanatkumāra uvāca evaṁ kṛṣṇaḥ samārādhya śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram kṛtārtho'bhūnmuniśreṣṭha sarvājeyo'bhavattathā

सनत्कुमार जी ने कहा — इस प्रकार लोककल्याणकारी शंकर की आराधना कर, हे मुनिश्रेष्ठ! कृष्ण कृतार्थ हुए और सर्वत्र अजेय बने।

श्लोक 53 (shiva.uma.3.53)

तथा दाशरथी रामः शिवमाराध्य भक्तितः । कृतार्थोऽभून्मुनिश्रेष्ठ विजयी सर्वतोऽभवत्

tathā dāśarathī rāmaḥ śivamārādhya bhaktitaḥ kṛtārtho'bhūnmuniśreṣṭha vijayī sarvato'bhavat

उसी प्रकार दशरथ-पुत्र राम ने भक्तिपूर्वक शिव की आराधना कर, हे मुनिश्रेष्ठ! कृतार्थ होकर सर्वत्र विजयी हुए।

श्लोक 54 (shiva.uma.3.54)

तपस्तप्त्वातिविपुलं पुरा रामो गिरौ मुने । शिवाद्धनुः शरं चापं ज्ञानं वै परमुत्तमम्

tapastaptvātivipulaṁ purā rāmo girau mune śivāddhanuḥ śaraṁ cāpaṁ jñānaṁ vai paramuttamam

हे मुने! पूर्वकाल में पर्वत पर अत्यंत विपुल तप करके, राम ने शिव से धनुष, बाण तथा परम उत्तम ज्ञान प्राप्त किया।

श्लोक 55 (shiva.uma.3.55)

रावणं सगणं हत्वा सेतुं बद्ध्वाम्भसां निधौ । सीतां प्राप्य गृहं यातो बुभुजे निखिलां महीम्

rāvaṇaṁ sagaṇaṁ hatvā setuṁ baddhvāmbhasāṁ nidhau sītāṁ prāpya gṛhaṁ yāto bubhuje nikhilāṁ mahīm

अपने गणों सहित रावण का वध कर, समुद्र पर सेतु बाँधकर, सीता को प्राप्त कर, वे घर लौटे और संपूर्ण पृथ्वी का भोग किया।

श्लोक 56 (shiva.uma.3.56)

तथा च भार्गवो रामो ह्याराध्य तपसा विभुम् । निरीक्ष्य दुःखितः शर्वात्पितरं क्षत्रियैर्हतम्

tathā ca bhārgavo rāmo hyārādhya tapasā vibhum nirīkṣya duḥkhitaḥ śarvātpitaraṁ kṣatriyairhatam

उसी प्रकार भार्गव राम ने भी तप से प्रभु की आराधना कर, अपने पिता को क्षत्रियों द्वारा मारा गया देखकर, शर्व से दुखी होकर —

श्लोक 57 (shiva.uma.3.57)

तीक्ष्णं स परशुं लेभे निर्ददाह च तेन तान् । त्रिःसप्तकृत्वः क्षत्रांश्च प्रसन्नात्परमेश्वरात्

tīkṣṇaṁ sa paraśuṁ lebhe nirdadāha ca tena tān triḥsaptakṛtvaḥ kṣatrāṁśca prasannātparameśvarāt

— प्रसन्न परमेश्वर से तीक्ष्ण परशु प्राप्त किया, और उससे इक्कीस बार (तीन-सात बार) क्षत्रियों को भस्म कर डाला।

श्लोक 58 (shiva.uma.3.58)

अजेयश्चामरश्चैव सोऽद्यापि तपसां निधिः । लिङ्गार्चनरतो नित्यं दृश्यते सिद्धचारणैः

ajeyaścāmaraścaiva so'dyāpi tapasāṁ nidhiḥ liṅgārcanarato nityaṁ dṛśyate siddhacāraṇaiḥ

वे अजेय और अमर, तप के निधि, आज भी नित्य लिंगपूजा में रत, सिद्धों और चारणों द्वारा दिखाई देते हैं।

श्लोक 59 (shiva.uma.3.59)

महेन्द्रपर्वते रामः स्थितस्तपसि तिष्ठति । कल्पान्ते पुनरेवासावृषिस्थानमवाप्स्यति

mahendraparvate rāmaḥ sthitastapasi tiṣṭhati kalpānte punarevāsāvṛṣisthānamavāpsyati

राम महेंद्र पर्वत पर स्थित होकर तप में स्थित हैं; कल्प के अंत में वे पुनः ऋषि-पद प्राप्त करेंगे।

श्लोक 60 (shiva.uma.3.60)

असितस्यानुजः पूर्वं पीडया कृतवांस्तपः । मूलग्राहेण विश्वस्य देवलो नाम तापसः

asitasyānujaḥ pūrvaṁ pīḍayā kṛtavāṁstapaḥ mūlagrāheṇa viśvasya devalo nāma tāpasaḥ

असित के छोटे भाई, देवल नामक तपस्वी ने पूर्वकाल में संसार के मूल कष्ट से पीड़ित होकर तप किया।

श्लोक 61 (shiva.uma.3.61)

पुरन्दरेण शप्तस्तु तपस्वी यश्च सुस्थिरम् । अधर्म्यं धर्ममलभल्लिङ्गमारध्य कामदम्

purandareṇa śaptastu tapasvī yaśca susthiram adharmyaṁ dharmamalabhalliṅgamāradhya kāmadam

पुरंदर (इंद्र) द्वारा शापित उस तपस्वी ने, कामनापूर्ण लिंग की आराधना कर, उस अधर्ममय शाप से भी स्थिर [शुभ] धर्म प्राप्त किया।

श्लोक 62 (shiva.uma.3.62)

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रो मृगोऽभूत्तु मरुस्थले । वसिष्ठशापाद् गृत्समदो दण्डकारण्य एकलः

cākṣuṣasya manoḥ putro mṛgo'bhūttu marusthale vasiṣṭhaśāpād gṛtsamado daṇḍakāraṇya ekalaḥ

चाक्षुष मनु का पुत्र मरुस्थल में मृग बन गया; और वसिष्ठ के शाप से गृत्समद दंडकारण्य में अकेला [मृग बना]।

श्लोक 63 (shiva.uma.3.63)

हृदये संस्मन् भक्त्या प्रणवेन युतं शिवम् । तस्मान्मृत्युमुखाकारो गणो मृगमुखोऽभवत्

hṛdaye saṁsman bhaktyā praṇavena yutaṁ śivam tasmānmṛtyumukhākāro gaṇo mṛgamukho'bhavat

हृदय में भक्तिपूर्वक प्रणव-सहित शिव का स्मरण करते हुए, मृत्यु के मुख जैसी उस दशा से वह मृगमुख गण बन गया।

श्लोक 64 (shiva.uma.3.64)

अजरामरतां नीतस्तीर्त्वा शापं पुनश्च सः । शङ्करेण कृतः प्रीत्या नित्यं लम्बोदरानुगः

ajarāmaratāṁ nītastīrtvā śāpaṁ punaśca saḥ śaṅkareṇa kṛtaḥ prītyā nityaṁ lambodarānugaḥ

शाप को पार कर, वह अजरामरता को प्राप्त हुआ; शंकर ने प्रेमपूर्वक उसे सदा के लिए लंबोदर (गणेश) का अनुचर बना दिया।

श्लोक 65 (shiva.uma.3.65)

गार्ग्याय प्रददौ शर्वो मोक्षं च भुवि दुर्लभम् । कामचारी महाक्षेत्रं कालज्ञानं महर्द्धिमत्

gārgyāya pradadau śarvo mokṣaṁ ca bhuvi durlabham kāmacārī mahākṣetraṁ kālajñānaṁ maharddhimat

शर्व ने गार्ग्य को भूतल पर दुर्लभ मोक्ष, इच्छानुसार विचरण की शक्ति, महान क्षेत्र, कालज्ञान तथा महती समृद्धि प्रदान की।

श्लोक 66 (shiva.uma.3.66)

चतुष्पादं सरस्वत्याः पारगत्वं च शाश्वतम् । न तुल्यं च सहस्रं तु पुत्राणां प्रददौ शिवः

catuṣpādaṁ sarasvatyāḥ pāragatvaṁ ca śāśvatam na tulyaṁ ca sahasraṁ tu putrāṇāṁ pradadau śivaḥ

चतुर्विध ज्ञान, सरस्वती के पार जाने की शाश्वत सामर्थ्य, और अतुलनीय एक हजार पुत्र भी शिव ने उसे प्रदान किए।

श्लोक 67 (shiva.uma.3.67)

वेदव्यासं तु योगीन्द्रं पुत्रं तुष्टः पिनाक धृक् । पराशराय च ददौ जरामृत्युविवर्जितम्

vedavyāsaṁ tu yogīndraṁ putraṁ tuṣṭaḥ pināka dhṛk parāśarāya ca dadau jarāmṛtyuvivarjitam

पिनाकधारी शिव ने प्रसन्न होकर पराशर को योगीन्द्र वेदव्यास को पुत्र रूप में प्रदान किया, जो जरा-मृत्यु से रहित थे।

श्लोक 68 (shiva.uma.3.68)

माण्डव्यः शङ्करेणैव जीवं दत्त्वा विसर्जितः । वर्षाणां दश लक्षाणि शूलाग्रादवरोपितः

māṇḍavyaḥ śaṅkareṇaiva jīvaṁ dattvā visarjitaḥ varṣāṇāṁ daśa lakṣāṇi śūlāgrādavaropitaḥ

माण्डव्य को शंकर ने ही जीवन देकर, दस लाख वर्षों तक शूल के अग्रभाग पर बैठाए रहने के बाद, मुक्त किया।

श्लोक 69 (shiva.uma.3.69)

दरिद्रो ब्राह्मणः कश्चिन्निक्षिप्य गुरुवेश्मनि । पुत्रं तु गालवं यश्च पूर्वमासीद् गृहाश्रमी

daridro brāhmaṇaḥ kaścinnikṣipya guruveśmani putraṁ tu gālavaṁ yaśca pūrvamāsīd gṛhāśramī

एक दरिद्र ब्राह्मण था, जिसने अपने पुत्र गालव को गुरु के घर भेज दिया था, और जो स्वयं पहले गृहस्थ था —

श्लोक 70 (shiva.uma.3.70)

गुप्तो वा मुनिशालायां भिक्षुरायाति तद्गृहम् । भार्यामुवाच यः कश्चिदवश्यं निर्धनो यतः

gupto vā muniśālāyāṁ bhikṣurāyāti tadgṛham bhāryāmuvāca yaḥ kaścidavaśyaṁ nirdhano yataḥ

— मानो मुनिशाला में छिपा हुआ; एक भिक्षुक उसके घर आता है, तो वह अत्यंत निर्धन होने के कारण अपनी पत्नी से कहता है —

श्लोक 71 (shiva.uma.3.71)

स तु वाच्यो भवत्या च न दृश्यन्त इति प्रियः । अतिथेरागतस्यापि किं दास्यामि गृहे वसन्

sa tu vācyo bhavatyā ca na dṛśyanta iti priyaḥ atitherāgatasyāpi kiṁ dāsyāmi gṛhe vasan

'तुम्हें कहना होगा — ‘वे दिखाई नहीं देते’ — हे प्रिये! घर में रहते हुए भी, आए हुए अतिथि को मैं क्या दूँ?'

श्लोक 72 (shiva.uma.3.72)

कदाचिदतिथिः कश्चित्क्षुत्तृषाक्षामतर्षितः । तामुवाच स भर्ता ते क्व गतश्चेति तं च सा

kadācidatithiḥ kaścitkṣuttṛṣākṣāmatarṣitaḥ tāmuvāca sa bhartā te kva gataśceti taṁ ca sā

एक बार एक अतिथि भूख-प्यास से क्षीण और पीड़ित होकर उससे बोला — 'तुम्हारे पति कहाँ गए हैं?' और उसने —

श्लोक 73 (shiva.uma.3.73)

प्राह भर्ता मदीयस्तु साम्प्रतं न च दृश्यते । स ऋषिस्तामुवाचेदं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

prāha bhartā madīyastu sāmprataṁ na ca dṛśyate sa ṛṣistāmuvācedaṁ jñātvā divyena cakṣuṣā

— कहा, 'मेरे पति अभी दिखाई नहीं दे रहे हैं।' उस ऋषि ने दिव्य दृष्टि से सत्य जानकर उससे यह कहा —

श्लोक 74 (shiva.uma.3.74)

गृहस्थितः प्रतिच्छन्नस्तत्रैव स मृतो द्विजः । विश्वामित्त्राभ्यनुज्ञातस्तत्पुत्रो गालवस्तथा

gṛhasthitaḥ praticchannastatraiva sa mṛto dvijaḥ viśvāmittrābhyanujñātastatputro gālavastathā

'घर में ही छिपा हुआ वह ब्राह्मण वहीं मर चुका है।' तत्पश्चात विश्वामित्र से अनुमति पाकर, उसका पुत्र गालव भी —

श्लोक 75 (shiva.uma.3.75)

गृहमागत्य मातुः स श्रुत्वा शापं सुदारुणम् । आराध्य शङ्करं देवं पूजां कृत्वा तु शाम्भवीम्

gṛhamāgatya mātuḥ sa śrutvā śāpaṁ sudāruṇam ārādhya śaṅkaraṁ devaṁ pūjāṁ kṛtvā tu śāmbhavīm

— घर आकर, माता से वह अत्यंत भयंकर शाप सुनकर, भगवान् शंकर की आराधना कर, शाम्भवी पूजा करके,

श्लोक 76 (shiva.uma.3.76)

गृहादसौ विनिष्क्रान्तः सस्मरन् शङ्करं हृदा । अथ तं तनयं दृष्ट्वा पिता तं प्राह साञ्जलिम्

gṛhādasau viniṣkrāntaḥ sasmaran śaṅkaraṁ hṛdā atha taṁ tanayaṁ dṛṣṭvā pitā taṁ prāha sāñjalim

हृदय में शंकर का स्मरण करते हुए घर से बाहर निकला। तब उस पुत्र को देखकर पिता ने हाथ जोड़कर उससे कहा —

श्लोक 77 (shiva.uma.3.77)

महादेवप्रसादाच्च कृतकृत्योऽस्मि कृत्यतः । धनवान् पुत्रवांश्चैव मृतोऽहं जीवितः पुनः

mahādevaprasādācca kṛtakṛtyo'smi kṛtyataḥ dhanavān putravāṁścaiva mṛto'haṁ jīvitaḥ punaḥ

'महादेव की कृपा से मैं वस्तुतः कृतकृत्य हूँ; धनवान और पुत्रवान भी हूँ — मरा हुआ मैं फिर से जीवित हूँ।'

श्लोक 78 (shiva.uma.3.78)

इति वः कथितमशेषं नाहं शक्तः समासतो व्यासात् । वक्तुं शम्भोश्च गुणान् शेषस्यापि न मुखानि स्युः

iti vaḥ kathitamaśeṣaṁ nāhaṁ śaktaḥ samāsato vyāsāt vaktuṁ śambhośca guṇān śeṣasyāpi na mukhāni syuḥ

इस प्रकार मैंने तुम सबको यह सब बिना किसी शेष के कह दिया है। शम्भु के गुणों का वर्णन मैं न तो संक्षेप में और न ही विस्तार से कर सकता हूँ — इसके लिए शेषनाग के मुख भी पर्याप्त न होंगे।

अध्याय 2अध्याय-सूचीअध्याय 4