Skip to main content

उमा संहिता · अध्याय 2

सनत्कुमार-व्यास संवाद: उपमन्यु का उपदेश

अध्याय 1अध्याय-सूचीअध्याय 3

श्लोक 1 (shiva.uma.2.1)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः । जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम्

sanatkumāra uvāca ityākarṇya munervākyamupamanyormahātmanaḥ jātabhaktirmahādeve kṛṣṇaḥ provāca taṁ munim

सनत्कुमार जी ने कहा — महात्मा उपमन्यु मुनि के इन वचनों को सुनकर, महादेव में भक्ति उत्पन्न होने पर कृष्ण ने उस मुनि से कहा।

श्लोक 2 (shiva.uma.2.2)

श्रीकृष्ण उवाच । उपमन्यो मुने तात कृपां कुरु ममोपरि । ये ये शिवं समाराध्य कामानापुश्च तान्वद

śrīkṛṣṇa uvāca upamanyo mune tāta kṛpāṁ kuru mamopari ye ye śivaṁ samārādhya kāmānāpuśca tānvada

श्रीकृष्ण ने कहा — हे मुने उपमन्यु! हे तात! मुझ पर कृपा कीजिए। जिन-जिन ने शिव की आराधना करके कामनाएँ प्राप्त कीं, उन्हें बताइए।

श्लोक 3 (shiva.uma.2.3)

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्योपमन्युः स मुनिः शैववरो महान् । कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः

sanatkumāra uvāca ityākarṇyopamanyuḥ sa muniḥ śaivavaro mahān kṛṣṇavākyaṁ supraśasya pratyuvāca kṛpānidhiḥ

सनत्कुमार जी ने कहा — यह सुनकर वह महान शैवश्रेष्ठ, कृपानिधि मुनि उपमन्यु, कृष्ण के वचन की भलीभाँति सराहना करके बोले।

श्लोक 4 (shiva.uma.2.4)

उपमन्युरुवाच । यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्तो हृत्काम एव हि । तांस्तान् भक्तान् प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह

upamanyuruvāca yairyairbhavārādhanataḥ prāpto hṛtkāma eva hi tāṁstān bhaktān pravakṣyāmi śṛṇu tvaṁ vai yadūdvaha

उपमन्यु ने कहा — हे यदुवंशी! जिन-जिन ने भव की आराधना से अपने हृदय की कामना प्राप्त की, उन-उन भक्तों को मैं बताऊँगा; तुम सुनो।

श्लोक 5 (shiva.uma.2.5)

शर्वात्सर्वामरैश्वर्यं हिरण्यकशिपुः पुरा । वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात्

śarvātsarvāmaraiśvaryaṁ hiraṇyakaśipuḥ purā varṣāṇāṁ daśalakṣāṇi so'labhaccandraśekharāt

पूर्वकाल में हिरण्यकशिपु ने शर्व से समस्त देवताओं का ऐश्वर्य प्राप्त किया; चंद्रशेखर से उसे दस लाख वर्षों तक वह प्राप्त रहा।

श्लोक 6 (shiva.uma.2.6)

तस्याथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः । स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमयोधयत्

tasyātha putrapravaro nandano nāma viśrutaḥ sa ca śarvavarādindraṁ varṣāyutamayodhayat

तत्पश्चात उसके श्रेष्ठ पुत्र, जो नंदन नाम से विख्यात था, ने शर्व के वरदान से दस हजार वर्षों तक इंद्र से युद्ध किया।

श्लोक 7 (shiva.uma.2.7)

विष्णुचक्रं च तद् घोरं वज्रमाखण्डलस्य च । शीर्णं पुराभवत्कृष्ण तदङ्गेषु महाहवे

viṣṇucakraṁ ca tad ghoraṁ vajramākhaṇḍalasya ca śīrṇaṁ purābhavatkṛṣṇa tadaṅgeṣu mahāhave

हे कृष्ण! उस महासंग्राम में विष्णु का भयंकर चक्र और इंद्र (आखंडल) का वज्र भी उसके अंगों पर टकराकर चूर-चूर हो गए।

श्लोक 8 (shiva.uma.2.8)

न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे धर्मतस्तस्य धीमतः । ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि

na śastrāṇi vahantyaṅge dharmatastasya dhīmataḥ grahasyātibalasyājau cakravajramukhānyapi

उस बुद्धिमान, अत्यंत बलशाली [नंदन] के शरीर पर धर्म के प्रभाव से चक्र-वज्र आदि कोई भी शस्त्र नहीं ठहरते थे।

श्लोक 9 (shiva.uma.2.9)

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा । देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रान् सुरा भृशम्

ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasā devadattavarā jaghnurasurendrān surā bhṛśam

उस अत्यंत बलशाली [शत्रु] से पीड़ित देवगण, अंततः देवताओं द्वारा दिए गए वरों से युक्त होकर, असुरेंद्रों को घोर संहार से मार डालने में समर्थ हुए।

श्लोक 10 (shiva.uma.2.10)

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरतामदात् । शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trailokyeśvaratāmadāt śatavarṣasahasrāṇi sarvalokeśvaro bhavaḥ

प्रसन्न होकर भव ने विद्युत्प्रभ को भी तीनों लोकों का स्वामित्व प्रदान किया; एक लाख वर्षों तक वह समस्त लोकों का ईश्वर रहा।

श्लोक 11 (shiva.uma.2.11)

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ शिवः । मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति

tathā putrasahasrāṇāmayutaṁ ca dadau śivaḥ mama cānucaro nityaṁ bhaviṣyasyabravīditi

शिव ने उसे दस हजार पुत्र भी दिए और कहा — 'तुम सदा मेरे अनुचर बने रहोगे।'

श्लोक 12 (shiva.uma.2.12)

कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान् भवः । स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः

kuśadvīpe śubhaṁ rājyamadadādbhagavān bhavaḥ sa tasmai śaṅkaraḥ prītyā vāsudeva prahṛṣṭadhīḥ

हे वासुदेव! भगवान् भव ने प्रसन्नचित्त होकर, प्रेमपूर्वक उसे कुशद्वीप में शुभ राज्य प्रदान किया।

श्लोक 13 (shiva.uma.2.13)

धात्रा सृष्टः शतमखो दैत्यो वर्षशतं पुरा । तपः कृत्वा सहस्रं तु पुत्राणामलभद्भवात्

dhātrā sṛṣṭaḥ śatamakho daityo varṣaśataṁ purā tapaḥ kṛtvā sahasraṁ tu putrāṇāmalabhadbhavāt

धाता द्वारा उत्पन्न शतमख नामक दैत्य ने पूर्वकाल में सौ वर्षों तक तप करके भव से एक हजार पुत्र प्राप्त किए।

श्लोक 14 (shiva.uma.2.14)

याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः । आराध्य स महादेवं प्राप्तवान् ज्ञानमुत्तमम्

yājñavalkya iti khyāto gīto vedeṣu vai muniḥ ārādhya sa mahādevaṁ prāptavān jñānamuttamam

याज्ञवल्क्य नाम से विख्यात, वेदों में गाया गया मुनि, महादेव की आराधना करके उत्तम ज्ञान प्राप्त हुआ।

श्लोक 15 (shiva.uma.2.15)

वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः । सोऽपि शङ्करमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान्

vedavyāsastu yo nāmnā prāptavānatulaṁ yaśaḥ so'pi śaṅkaramārādhya trikālajñānamāptavān

और जिन्होंने वेदव्यास नाम से अतुल यश प्राप्त किया, उन्होंने भी शंकर की आराधना करके त्रिकाल का ज्ञान पाया।

श्लोक 16 (shiva.uma.2.16)

इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् । लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम्

indreṇa vālakhilyāste paribhūtāstu śaṅkarāt lebhire somahartāraṁ garuḍaṁ sarvadurjayam

इंद्र द्वारा अपमानित किए गए वालखिल्य मुनियों ने शंकर से सोम-हर्ता, सर्वदुर्जय गरुड़ को प्राप्त किया।

श्लोक 17 (shiva.uma.2.17)

आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्दिनः । शर्वं समकपालेन देवैरिष्ट्वाः प्रवर्तिताः

āpaḥ pranaṣṭāḥ sarvāśca pūrvaroṣātkapardinaḥ śarvaṁ samakapālena devairiṣṭvāḥ pravartitāḥ

पूर्वकाल में कपर्दी (शिव) के क्रोध से जब समस्त जल नष्ट हो गया था, तब देवताओं ने कपाल-रूप पात्र से शर्व की पूजा कर उसे पुनः प्रवाहित किया।

श्लोक 18 (shiva.uma.2.18)

अत्रेर्भार्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च । मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततः सुतान्

atrerbhāryā cānasūyā trīṇi varṣaśatāni ca muśaleṣu nirāhārā suptvā śarvāttataḥ sutān

अत्रि की पत्नी अनसूया ने तीन सौ वर्षों तक निराहार रहकर मूसलों पर सोकर, तत्पश्चात शर्व से पुत्र प्राप्त किए।

श्लोक 19 (shiva.uma.2.19)

दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा । गङ्गां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता

dattātreyaṁ muniṁ lebhe candraṁ durvāsasaṁ tathā gaṅgāṁ pravartayāmāsa citrakūṭe pativratā

उस पतिव्रता ने दत्तात्रेय मुनि, चंद्रमा और दुर्वासा को पुत्र रूप में प्राप्त किया, तथा चित्रकूट में गंगा को प्रवाहित किया।

श्लोक 20 (shiva.uma.2.20)

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् । प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान् मधुसूदन

vikarṇaśca mahādevaṁ tathā bhaktasukhāvaham prasādya mahatīṁ siddhimāptavān madhusūdana

हे मधुसूदन! विकर्ण ने भी भक्तों को सुख देने वाले महादेव को प्रसन्न करके महती सिद्धि प्राप्त की।

श्लोक 21 (shiva.uma.2.21)

चित्रसेनो नृपः शम्भुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् । समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम्

citraseno nṛpaḥ śambhuṁ prasādya dṛḍhabhaktimān samastanṛpabhītibhyo'bhayaṁ prāpātulaṁ ca kam

दृढ़ भक्तिमान राजा चित्रसेन ने शम्भु को प्रसन्न करके समस्त राजाओं के भय से अभयता तथा अनुपम [ऐश्वर्य] प्राप्त किया।

श्लोक 22 (shiva.uma.2.22)

श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् । जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान्

śrīkaro gopikāsūnurnṛpapūjāvilokanāt jātabhaktirmahādeve paramāṁ siddhimāptavān

ग्वालिन के पुत्र श्रीकर ने एक राजा की पूजा को देखकर, महादेव में भक्ति उत्पन्न होने पर, परम सिद्धि प्राप्त की।

श्लोक 23 (shiva.uma.2.23)

चित्राङ्गदो नृपसुतः सीमन्तिन्याः पतिर्हरे । शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि

citrāṅgado nṛpasutaḥ sīmantinyāḥ patirhare śivānugrahato magno yamunāyāṁ mṛto na hi

हे हरि! राजपुत्र चित्रांगद, जो सीमन्तिनी का पति था, शिव की कृपा से यमुना में डूबकर भी नहीं मरा।

श्लोक 24 (shiva.uma.2.24)

स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः । आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः

sa ca takṣālayaṁ gatvā tanmaitrīṁ prāpya suvrataḥ āyātaḥ svagṛhaṁ prīto nānādhanasamanvitaḥ

वह सुव्रत नागलोक में जाकर, नागों की मित्रता प्राप्त कर, प्रसन्नचित्त होकर विविध धन-संपत्ति सहित अपने घर लौट आया।

श्लोक 25 (shiva.uma.2.25)

सीमन्तिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा । शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम्

sīmantinī priyā tasya somavrataparāyaṇā śivānugrahataḥ kṛṣṇa lebhe saubhāgyamuttamam

हे कृष्ण! उसकी प्रिया सीमन्तिनी, जो सोम-व्रत में तत्पर थी, शिव की कृपा से उत्तम सौभाग्य को प्राप्त हुई।

श्लोक 26 (shiva.uma.2.26)

तत्प्रभावाद् व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा । कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात्

tatprabhāvād vrate tasminneko dvijasutaḥ purā kaścitstrītvaṁ gato lobhātkṛtadārākṛtiśchalāt

उस व्रत के प्रभाव से पूर्वकाल में एक ब्राह्मण-पुत्र, लोभवश छल से स्त्री का रूप धारण कर, स्त्रीत्व को प्राप्त हो गया।

श्लोक 27 (shiva.uma.2.27)

चञ्चुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा । श्रुत्वा धर्मकथां शम्भोर्भक्त्या प्राप परां गतिम्

cañcukā puṁścalī duṣṭā gokarṇe dvijataḥ purā śrutvā dharmakathāṁ śambhorbhaktyā prāpa parāṁ gatim

पूर्वकाल में गोकर्ण में चंचुका नामक दुष्ट कुलटा स्त्री ने एक ब्राह्मण से शम्भु की धर्मकथा सुनकर, भक्ति से परम गति प्राप्त की।

श्लोक 28 (shiva.uma.2.28)

स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिन्दुगो चञ्चुकापतिः । श्रुत्वा शिवपुराणं स सद्गतिं प्राप शाङ्करीम्

svastryanugrahataḥ pāpī bindugo cañcukāpatiḥ śrutvā śivapurāṇaṁ sa sadgatiṁ prāpa śāṅkarīm

चंचुका का पापी पति बिन्दुग, अपनी पत्नी की कृपा से शिवपुराण सुनकर, शांकरी सद्गति को प्राप्त हुआ।

श्लोक 29 (shiva.uma.2.29)

पिङ्गला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः । शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ

piṅgalā gaṇikā khyātā madarāhvo dvijādhamaḥ śaivamṛṣabhamabhyarcya lebhāte sadgatiṁ ca tau

प्रसिद्ध गणिका पिंगला और अधम ब्राह्मण मदर — दोनों ने शिव के श्रेष्ठ भक्त की पूजा कर सद्गति प्राप्त की।

श्लोक 30 (shiva.uma.2.30)

महानन्दाभिधा कश्चिद्वेश्या शिवपदारता । दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम्

mahānandābhidhā kaścidveśyā śivapadāratā dṛḍhātpaṇātsuprasādya śivaṁ lebhe ca sadgatim

महानंदा नामक एक वेश्या, जो शिव के चरणों में अनुरक्त थी, दृढ़ प्रण से शिव को प्रसन्न कर सद्गति को प्राप्त हुई।

श्लोक 31 (shiva.uma.2.31)

कैकेयी द्विजबाला च सादराह्वा शिवव्रता । परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात्

kaikeyī dvijabālā ca sādarāhvā śivavratā paramaṁ hi sukhaṁ prāpa śiveśavratadhāraṇāt

कैकेय देश की सादरा नामक ब्राह्मण-बालिका, जो शिव-व्रत में निष्ठावान थी, शिव के व्रत के पालन से परम सुख को प्राप्त हुई।

श्लोक 32 (shiva.uma.2.32)

विमर्षणश्च नृपतिः शिवभक्तिं विधाय वै । गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा

vimarṣaṇaśca nṛpatiḥ śivabhaktiṁ vidhāya vai gatiṁ lebhe parāṁ kṛṣṇa śivānugrahataḥ purā

हे कृष्ण! राजा विमर्षण ने भी शिव-भक्ति का पालन कर, पूर्वकाल में शिव की कृपा से परम गति प्राप्त की।

श्लोक 33 (shiva.uma.2.33)

दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलम्पटः खलः । शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु

durjanaśca nṛpaḥ pāpī bahustrīlampaṭaḥ khalaḥ śivabhaktyā śivaṁ prāpa nirliptaḥ sarvakarmasu

पापी, अनेक स्त्रियों में लंपट, दुष्ट राजा दुर्जन भी शिव-भक्ति के द्वारा शिव को प्राप्त हुआ, समस्त कर्मों से निर्लिप्त होकर।

श्लोक 34 (shiva.uma.2.34)

सस्त्रीकः शम्बरो नाम्ना शङ्करश्च शिवव्रती । चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम्

sastrīkaḥ śambaro nāmnā śaṅkaraśca śivavratī citābhasmarato bhaktyā lebhe tadgatimuttamām

अपनी पत्नी सहित शंबर, तथा शंकर नामक एक अन्य शिव-व्रती, चिता की भस्म में रत होकर, भक्ति से उस परम गति को प्राप्त हुए।

श्लोक 35 (shiva.uma.2.35)

सौमिनी नाम चाण्डाली सम्पूज्याज्ञानतो हि सा । लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शङ्करानुग्रहात्परात्

sauminī nāma cāṇḍālī sampūjyājñānato hi sā lebhe śaivīṁ gatiṁ kṛṣṇa śaṅkarānugrahātparāt

हे कृष्ण! सौमिनी नामक एक चांडाल-स्त्री, अज्ञानवश ही [शिव की] पूजा कर, शंकर की परम कृपा से शैव गति को प्राप्त हुई।

श्लोक 36 (shiva.uma.2.36)

महाकालाभिधो व्याधः किरातः परहिंसकः । समभ्यर्च्य शिवं भक्त्या लेभे सद्गतिमुत्तमाम्

mahākālābhidho vyādhaḥ kirātaḥ parahiṁsakaḥ samabhyarcya śivaṁ bhaktyā lebhe sadgatimuttamām

दूसरों को पीड़ा देने वाला महाकाल नामक किरात व्याध भी, भक्तिपूर्वक शिव की पूजा कर, उत्तम सद्गति को प्राप्त हुआ।

श्लोक 37 (shiva.uma.2.37)

दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवानुग्रहतः पुरा । तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम्

durvāsā muniśārdūlaḥ śivānugrahataḥ purā tastāra svamataṁ loke śivabhaktiṁ vimuktidām

मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा ने पूर्वकाल में शिव की कृपा से, मुक्ति देने वाली शिव-भक्ति के अपने सिद्धांत को लोक में विस्तारित किया।

श्लोक 38 (shiva.uma.2.38)

कौशिकश्च समाराध्य शङ्करं लोक शङ्करम् । ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः

kauśikaśca samārādhya śaṅkaraṁ loka śaṅkaram brāhmaṇo'bhūtkṣatriyaśca dvitīya iva padmabhūḥ

और लोक-कल्याणकारी शंकर की आराधना करके कौशिक, क्षत्रिय होते हुए भी, दूसरे कमलजन्मा (ब्रह्मा) के समान ब्राह्मण बन गए।

श्लोक 39 (shiva.uma.2.39)

शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरञ्चिः शैवसत्तमः । अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः

śivamabhyarcya sadbhaktyā virañciḥ śaivasattamaḥ abhūtsargakaraḥ kṛṣṇa sarvalokapitāmahaḥ

हे कृष्ण! शिव के श्रेष्ठ भक्त विरंचि (ब्रह्मा) ने सच्ची भक्ति से शिव की पूजा करके, सब लोकों के पितामह, सृष्टिकर्ता का पद प्राप्त किया।

श्लोक 40 (shiva.uma.2.40)

मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरञ्जीवी महाप्रभुः । शिवभक्तवरः श्रीमान् शिवानुग्रहतो हरे

mārkaṇḍeyo munivaraścirañjīvī mahāprabhuḥ śivabhaktavaraḥ śrīmān śivānugrahato hare

हे हरि! मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेय, जो चिरंजीवी, महाप्रभावशाली, श्रीमान और शिव के श्रेष्ठ भक्त हैं — यह सब शिव की कृपा से ही है।

श्लोक 41 (shiva.uma.2.41)

देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा । शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः

devendro hi mahāśaivastrailokyaṁ bubhuje purā śivānugrahataḥ kṛṣṇa sarvadevādhipaḥ prabhuḥ

हे कृष्ण! देवेंद्र, जो महान शैव थे, शिव की कृपा से ही पूर्वकाल में तीनों लोकों को भोगते हुए समस्त देवताओं के स्वामी बने।

श्लोक 42 (shiva.uma.2.42)

बलिपुत्रो महाशैवः शिवानुग्रहतो वशी । बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकः सकलेश्वरः

baliputro mahāśaivaḥ śivānugrahato vaśī bāṇo babhūva brahmāṇḍanāyakaḥ sakaleśvaraḥ

बलि का पुत्र, महान शैव तथा जितेन्द्रिय बाणासुर, शिव की कृपा से ब्रह्मांड का नायक, समस्त जगत का स्वामी बना।

श्लोक 43 (shiva.uma.2.43)

हरिः शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः । शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शाङ्करः

hariḥ śaktiśca sadbhaktyā dadhīcaśca maheśvaraḥ śivānugrahato'bhūvaṁstathā rāmo hi śāṅkaraḥ

हरि, शक्ति मुनि, तथा दधीचि सच्ची भक्ति से महान बने; तथा शिव की कृपा से राम भी शांकर (शिव-भक्त) बने।

श्लोक 44 (shiva.uma.2.44)

कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च । शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वराः

kaṇādo bhārgavaścaiva gururgautama eva ca śivabhaktyā babhūvuste mahāprabhava īśvarāḥ

कणाद, भार्गव, गुरु (बृहस्पति) तथा गौतम — इन सबने शिव-भक्ति से महान प्रभावशाली ईश्वरत्व प्राप्त किया।

श्लोक 45 (shiva.uma.2.45)

शाकल्यः शंसितात्मा च नववर्षशतान्यपि । भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव

śākalyaḥ śaṁsitātmā ca navavarṣaśatānyapi bhavamārādhayāmāsa manoyajñena mādhava

हे माधव! शुद्धात्मा शाकल्य ने नौ सौ वर्षों तक मानसिक यज्ञ द्वारा भव की आराधना की।

श्लोक 46 (shiva.uma.2.46)

तुतोष भगवानाह ग्रन्थकर्ता भविष्यसि । वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति

tutoṣa bhagavānāha granthakartā bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtistrailokye prabhaviṣyati

भगवान् प्रसन्न होकर बोले — 'तुम ग्रंथकर्ता बनोगे। हे वत्स! तुम्हारी अक्षय कीर्ति तीनों लोकों में फैलेगी।'

श्लोक 47 (shiva.uma.2.47)

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलङ्कृतम् । भविष्यसि ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता सुतस्ततः

akṣayaṁ ca kulaṁ te'stu maharṣibhiralaṅkṛtam bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā sutastataḥ

'और तुम्हारा वंश महर्षियों से अलंकृत, अक्षय हो। हे ऋषिश्रेष्ठ! तुम सूत्रकार बनोगे, और तत्पश्चात उत्तम पुत्रवान होगे।'

श्लोक 48 (shiva.uma.2.48)

इत्येवं शङ्करात्प्राप वरं मुनिवरः स वै । त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन

ityevaṁ śaṅkarātprāpa varaṁ munivaraḥ sa vai trailokye vitataścāsītpūjyaśca yadunandana

हे यदुनन्दन! इस प्रकार वह श्रेष्ठ मुनि शंकर से वर प्राप्त कर, तीनों लोकों में विख्यात और पूज्य हुआ।

श्लोक 49 (shiva.uma.2.49)

सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे । इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च

sāvarṇiriti vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge iha tena tapastaptaṁ ṣaṣṭivarṣaśatāni ca

सत्ययुग में सावर्णि नाम से विख्यात एक ऋषि थे; उन्होंने यहाँ छह हजार वर्षों तक तप किया।

श्लोक 50 (shiva.uma.2.50)

तमाह भगवान् रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ । ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः

tamāha bhagavān rudraḥ sākṣāttuṣṭo'smi te'nagha granthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ

भगवान् रुद्र ने साक्षात प्रकट होकर उनसे कहा — 'हे निष्पाप! मैं तुमसे संतुष्ट हूँ। तुम लोकविख्यात ग्रंथकर्ता, अजर-अमर बनोगे।'

श्लोक 51 (shiva.uma.2.51)

एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः । समर्चितः शुभान् कामान् प्रददाति यथेप्सितान्

evaṁvidho mahādevaḥ puṇyapūrvataraistataḥ samarcitaḥ śubhān kāmān pradadāti yathepsitān

इस प्रकार पूर्वजन्म के महान पुण्य से युक्त लोगों द्वारा पूजित होकर, महादेव उन्हें उनकी इच्छानुसार शुभ कामनाएँ प्रदान करते हैं।

श्लोक 52 (shiva.uma.2.52)

एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः । ये सन्ति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि

ekenaiva mukhenāhaṁ vaktuṁ bhagavato guṇāḥ ye santi tānna śaknomi hyapi varṣaśatairapi

भगवान् के जो गुण हैं, उन्हें मैं एक ही मुख से सैकड़ों वर्षों में भी वर्णन करने में समर्थ नहीं हूँ।

अध्याय 1अध्याय-सूचीअध्याय 3