कैलास संहिता · अध्याय 10
सूत-उपदेश
श्लोक 1 (shiva.kailasa.10.1)
व्यास उवाच । गतेऽथ सूते मुनयः सुविस्मिता विचिन्त्य चान्योऽन्यमिदं तु विस्मृतम् । यद्वामदेवस्य मतं मुनीश्वर प्रसूचितं तत्खलु कष्टमद्य नः
vyāsa uvāca | gate'tha sūte munayaḥ suvismitā vicintya cānyo'nyamidaṁ tu vismṛtam | yadvāmadevasya mataṁ munīśvara prasūcitaṁ tatkhalu kaṣṭamadya naḥ
व्यास ने कहा — सूत के चले जाने पर मुनि अत्यन्त विस्मित हुए और परस्पर विचार करने लगे कि हे मुनीश्वर! वामदेव का जो मत सूचित किया गया था, वह तो हमसे आज विस्मृत ही रह गया — यह हमारे लिए वास्तव में कष्टकर है।
श्लोक 2 (shiva.kailasa.10.2)
कदानुभूयान्मुनिवर्यदर्शनं भवाब्धिदुःखौघहरं परं हि तत् । महेश्वराराधनपुण्यतोऽधुना मुनीश्वरः सत्वरमाविरस्तु नः
kadānubhūyānmunivaryadarśanaṁ bhavābdhiduḥkhaughaharaṁ paraṁ hi tat | maheśvarārādhanapuṇyato'dhunā munīśvaraḥ satvaramāvirastu naḥ
हम कब पुनः उन मुनिश्रेष्ठ के दर्शन का अनुभव करेंगे, जो संसार-सागर के दुःख-समूह को हरने वाला परम [सुख] है? महेश्वर की आराधना के पुण्य से अब वे मुनीश्वर शीघ्र ही हमारे समक्ष प्रकट हों।
श्लोक 3 (shiva.kailasa.10.3)
इति चिन्तासमाविष्टा मुनयो मुनिपुङ्गवम् । व्यासं सम्पूज्य हृत्पद्मे तस्थुस्तद्दर्शनोत्सुकाः
iti cintāsamāviṣṭā munayo munipuṅgavam | vyāsaṁ sampūjya hṛtpadme tasthustaddarśanotsukāḥ
इस प्रकार चिन्ता में डूबे हुए मुनि, मुनिश्रेष्ठ व्यास को हृदय-कमल में पूजकर, उनके दर्शन के लिए उत्सुक होकर स्थित रहे।
श्लोक 4 (shiva.kailasa.10.4)
संवत्सरान्ते स पुनः काशीं प्राप महामुनिः । शिवभक्तिरतो ज्ञानी पुराणार्थप्रकाशकः
saṁvatsarānte sa punaḥ kāśīṁ prāpa mahāmuniḥ | śivabhaktirato jñānī purāṇārthaprakāśakaḥ
वर्ष के अन्त में वह महामुनि, शिव-भक्ति में लीन, ज्ञानी, पुराणों के अर्थ को प्रकाशित करने वाले [सूत], पुनः काशी आ पहुँचे।
श्लोक 5 (shiva.kailasa.10.5)
तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं मुनयो हृष्टचेतसः । अभ्युत्थानासनार्घ्यादिपूजया समपूजयन्
taṁ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṁ munayo hṛṣṭacetasaḥ | abhyutthānāsanārghyādipūjayā samapūjayan
सूत को आते देख मुनिजन प्रसन्नचित्त हुए और अभ्युत्थान, आसन, अर्घ्य आदि की पूजा से उनका सत्कार किया।
श्लोक 6 (shiva.kailasa.10.6)
सोऽपि तान्मुनिशार्दूलानभिनन्द्य स्मितोदरम् । प्रीत्या स्नात्वा जाह्नवीये जले परमपावने
so'pi tānmuniśārdūlānabhinandya smitodaram | prītyā snātvā jāhnavīye jale paramapāvane
वे भी उन मुनिश्रेष्ठों का मुस्कुराते हुए अभिनन्दन करके, प्रीतिपूर्वक परम पावन गंगाजल में स्नान करके —
श्लोक 7 (shiva.kailasa.10.7)
ऋषीन्सन्तर्प्य च सुरान् पितॄंश्च तिलतण्डुलैः । तीरमागत्य सम्प्रोक्ष्य वाससी परिधाय च
ṛṣīnsantarpya ca surān pitṝṁśca tilataṇḍulaiḥ | tīramāgatya samprokṣya vāsasī paridhāya ca
— तिल-तण्डुल से ऋषियों, देवों और पितरों का तर्पण करके, तट पर आकर आचमन करके तथा दो वस्त्र धारण करके —
श्लोक 8 (shiva.kailasa.10.8)
द्विराचम्य समादाय भस्म सद्यादिमन्त्रतः । उद्धूलनादिक्रमतो विधार्याथ मुनीश्वरः
dvirācamya samādāya bhasma sadyādimantrataḥ | uddhūlanādikramato vidhāryātha munīśvaraḥ
— दो बार आचमन करके, सद्योजात आदि मन्त्रों से भस्म ग्रहण करके, उद्धूलन आदि विधि से उसे धारण करके, वे मुनीश्वर —
श्लोक 9 (shiva.kailasa.10.9)
रुद्राक्षमालाभरणः कृतनित्यक्रियः सुधी । यथोक्ताङ्गेषु विधिना त्रिपुण्ड्रं रचति स्म ह
rudrākṣamālābharaṇaḥ kṛtanityakriyaḥ sudhī | yathoktāṅgeṣu vidhinā tripuṇḍraṁ racati sma ha
— रुद्राक्ष-माला से अलंकृत, नित्य-क्रिया सम्पन्न वे बुद्धिमान् सूत, विधिपूर्वक यथोक्त अंगों पर त्रिपुण्ड्र रचते थे।
श्लोक 10 (shiva.kailasa.10.10)
विश्वेश्वरमुमाकान्तं ससुतं सगणाधिपम् । पूजयामास सद्भक्त्या ह्यस्तौ नत्वा मुहुर्मुहुः
viśveśvaramumākāntaṁ sasutaṁ sagaṇādhipam | pūjayāmāsa sadbhaktyā hyastau natvā muhurmuhuḥ
उमाकान्त विश्वेश्वर को, पुत्र और गणाध्यक्ष सहित, सद्भक्ति से बार-बार प्रणाम करके उनकी पूजा करते थे।
श्लोक 11 (shiva.kailasa.10.11)
कालभैरवनाथं च सम्पूज्याथ विधानतः । प्रदक्षिणीकृत्य पुनस्त्रेधा नत्वा च पञ्चधा
kālabhairavanāthaṁ ca sampūjyātha vidhānataḥ | pradakṣiṇīkṛtya punastredhā natvā ca pañcadhā
फिर कालभैरवनाथ की भी विधिपूर्वक पूजा करके, प्रदक्षिणा करके, पुनः तीन बार तथा पाँच बार प्रणाम करके —
श्लोक 12 (shiva.kailasa.10.12)
पुनः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तुष्टाव परया स्तुत्या संस्मरंस्तत्पदाम्बुजम्
punaḥ pradakṣiṇīkṛtya praṇamya bhuvi daṇḍavat | tuṣṭāva parayā stutyā saṁsmaraṁstatpadāmbujam
— पुनः प्रदक्षिणा करके, भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करके, उनके चरणकमल का स्मरण करते हुए परम स्तुति से उन्हें प्रसन्न करते थे।
श्लोक 13 (shiva.kailasa.10.13)
श्रीमत्पञ्चाक्षरीं विद्यामष्टोत्तरसहस्रकम् । सञ्जप्य पुरतः स्थित्वा क्षमापय्य महेश्वरम्
śrīmatpañcākṣarīṁ vidyāmaṣṭottarasahasrakam | sañjapya purataḥ sthitvā kṣamāpayya maheśvaram
श्रीमत् पञ्चाक्षरी विद्या का एक हज़ार आठ बार जप करके, सम्मुख खड़े होकर महेश्वर से क्षमा-याचना करके —
श्लोक 14 (shiva.kailasa.10.14)
चण्डीशं सम्प्रपूज्याऽथ मुक्तिमण्डपमध्यतः । निर्दिष्टमासनं भेजे मुनिभिर्वेदपारगैः
caṇḍīśaṁ samprapūjyā'tha muktimaṇḍapamadhyataḥ | nirdiṣṭamāsanaṁ bheje munibhirvedapāragaiḥ
— फिर चण्डीश की भली-भाँति पूजा करके, मुक्तिमण्डप के मध्य में वेदपारंगत मुनियों द्वारा निर्दिष्ट आसन को ग्रहण करते थे।
श्लोक 15 (shiva.kailasa.10.15)
एवं स्थितेषु सर्वेषु नमस्कृत्य समन्त्रकम् । अथ प्राह मुनीन्द्राणां भाववृद्धिकरं वच
evaṁ sthiteṣu sarveṣu namaskṛtya samantrakam | atha prāha munīndrāṇāṁ bhāvavṛddhikaraṁ vaca
इस प्रकार सब लोगों के स्थित हो जाने पर, मन्त्रपूर्वक नमस्कार करके, फिर वे मुनीन्द्रों के भाव को बढ़ाने वाला वचन कहने लगे।
श्लोक 16 (shiva.kailasa.10.16)
सूत उवाच । धन्या यूयं महाप्राज्ञा मुनयः शंसितव्रताः । भवदर्थमिह प्राप्तोऽहं तद्वृत्तमिदं शृणु
sūta uvāca | dhanyā yūyaṁ mahāprājñā munayaḥ śaṁsitavratāḥ | bhavadarthamiha prāpto'haṁ tadvṛttamidaṁ śṛṇu
सूत ने कहा — आप सब धन्य हैं, महाप्राज्ञ मुनिजन, दृढ़ व्रत वाले! मैं यहाँ आपके ही लिए आया हूँ; अब वह वृत्तान्त सुनिए।
श्लोक 17 (shiva.kailasa.10.17)
यदाहमुपदिश्याथ भवतः प्रणवार्थकम् । गतस्तीर्थाटनार्थाय तद्वृत्तान्तं ब्रवीमि वः
yadāhamupadiśyātha bhavataḥ praṇavārthakam | gatastīrthāṭanārthāya tadvṛttāntaṁ bravīmi vaḥ
जब मैंने आपको प्रणव का अर्थ उपदेश करके तीर्थाटन के लिए प्रस्थान किया था, उसके बाद का वृत्तान्त अब मैं आपको बताता हूँ।
श्लोक 18 (shiva.kailasa.10.18)
इतो निर्गत्य सम्प्राप्य तीरं दक्षपयोनिधेः । स्नात्वा सम्पूज्य विधिवद्देवीं कन्यामयीं शिवाम् । पुनरागत्य विप्रेन्द्राः सुवर्णमुखरीतटम्
ito nirgatya samprāpya tīraṁ dakṣapayonidheḥ | snātvā sampūjya vidhivaddevīṁ kanyāmayīṁ śivām | punarāgatya viprendrāḥ suvarṇamukharītaṭam
यहाँ से निकलकर दक्षिण समुद्र के तट पर पहुँचकर, स्नान करके विधिपूर्वक कन्यारूपिणी शिवा देवी की पूजा करके, हे विप्रेन्द्रो! पुनः लौटकर स्वर्णमुखरी नदी के तट पर —
श्लोक 19 (shiva.kailasa.10.19)
श्रीकालहस्तिशैलाख्यनगरे परमाद्भुते । सुवर्णमुखरीतोये स्नात्वा देवानृषीनपि
śrīkālahastiśailākhyanagare paramādbhute | suvarṇamukharītoye snātvā devānṛṣīnapi
— परम अद्भुत श्रीकालहस्तिशैल नामक नगर में, स्वर्णमुखरी के जल में स्नान करके, देवों तथा ऋषियों को भी —
श्लोक 20 (shiva.kailasa.10.20)
सन्तर्प्य विधिवद्भक्त्या समुद्रं गिरिशं स्मरन् । समर्च्य कालहस्तीशं चन्द्रकान्तसमप्रभम्
santarpya vidhivadbhaktyā samudraṁ giriśaṁ smaran | samarcya kālahastīśaṁ candrakāntasamaprabham
— विधिपूर्वक भक्ति से तिलांजलि देकर, गिरीश समुद्र [शिव] का स्मरण करते हुए, चन्द्रमा के समान प्रभा वाले कालहस्तीश की पूजा करके —
श्लोक 21 (shiva.kailasa.10.21)
पश्चिमाभिमुखं पञ्चशिरसं परमाद्भुतम् । सकृद्दर्शनमात्रेण सर्वाघक्षयकारणम्
paścimābhimukhaṁ pañcaśirasaṁ paramādbhutam | sakṛddarśanamātreṇa sarvāghakṣayakāraṇam
— जो पश्चिमाभिमुख, पञ्चमुख, परम अद्भुत, एक बार के दर्शनमात्र से समस्त पापों के क्षय के कारण हैं —
श्लोक 22 (shiva.kailasa.10.22)
सर्वसिद्धिप्रदं भुक्तिमुक्तिदं त्रिगुणेश्वरम् । ततश्च परया भक्त्या तस्य दक्षिणगां शिवाम्
sarvasiddhipradaṁ bhuktimuktidaṁ triguṇeśvaram | tataśca parayā bhaktyā tasya dakṣiṇagāṁ śivām
— जो सर्वसिद्धिप्रद, भुक्ति-मुक्ति देने वाले, त्रिगुणों के ईश्वर हैं — फिर परम भक्ति से उनकी दक्षिण ओर विराजमान शिवा —
श्लोक 23 (shiva.kailasa.10.23)
ज्ञानप्रसूनकलिकां समर्च्य हि जगत्प्रसूम् । श्रीमत्पञ्चाक्षरीं विद्यामष्टोत्तरसहस्रकम्
jñānaprasūnakalikāṁ samarcya hi jagatprasūm | śrīmatpañcākṣarīṁ vidyāmaṣṭottarasahasrakam
— ज्ञानरूपी पुष्प की कली, जगत् की जननी की पूजा करके, श्रीमत् पञ्चाक्षरी विद्या का एक हज़ार आठ बार —
श्लोक 24 (shiva.kailasa.10.24)
जप्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तुत्वा नत्वा मुहुर्मुहुः
japtvā pradakṣiṇīkṛtya stutvā natvā muhurmuhuḥ
— जप करके, प्रदक्षिणा करके, बार-बार स्तुति और प्रणाम करके।
श्लोक 25 (shiva.kailasa.10.25)
ततः प्रदक्षिणीकृत्य गिरिं प्रत्यहमादरात् । आमोदतीव मनसि प्रत्यहं नियमास्थितः
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya giriṁ pratyahamādarāt | āmodatīva manasi pratyahaṁ niyamāsthitaḥ
फिर आदरपूर्वक प्रतिदिन उस पर्वत की प्रदक्षिणा करते हुए, नियम में स्थित रहकर, वे मन में अत्यन्त प्रसन्न होते थे।
श्लोक 26 (shiva.kailasa.10.26)
अनयन् चतुरो मासानेवं तत्र मुनीश्वराः । ज्ञानप्रसूनकलिकामहादेव्याः प्रसादतः
anayan caturo māsānevaṁ tatra munīśvarāḥ | jñānaprasūnakalikāmahādevyāḥ prasādataḥ
इस प्रकार वहाँ मुनीश्वर [सूत] ने ज्ञानप्रसूनकलिका महादेवी की कृपा से चार महीने बिताए।
श्लोक 27 (shiva.kailasa.10.27)
एकदा तु समास्तीर्य चैलाजिनकुशोत्तरम् । आसनं परमं तस्मिन् स्थित्वा रुद्धेन्द्रियो मुनिः
ekadā tu samāstīrya cailājinakuśottaram | āsanaṁ paramaṁ tasmin sthitvā ruddhendriyo muniḥ
एक दिन वल्कल, मृगचर्म और कुश बिछाकर, उस परम आसन पर बैठकर, इन्द्रियों को संयत करके वह मुनि —
श्लोक 28 (shiva.kailasa.10.28)
समाधिमास्थाय सदा परमानन्दचिद्घनः । परिपूर्णः शिवोऽस्मीति निर्व्यग्रहृदयोऽभवम्
samādhimāsthāya sadā paramānandacidghanaḥ | paripūrṇaḥ śivo'smīti nirvyagrahṛdayo'bhavam
— सदा समाधि में स्थित, परमानन्द-चिद्घन, "मैं परिपूर्ण शिव ही हूँ" इस भाव से निर्विकल्प हृदय वाला हो गया।
श्लोक 29 (shiva.kailasa.10.29)
एतस्मिन्नेव समये मद्गुरुः करुणानिधिः । नीलजीमूतसङ्काशो विद्युत्पिङ्गजटाधरः
etasminneva samaye madguruḥ karuṇānidhiḥ | nīlajīmūtasaṅkāśo vidyutpiṅgajaṭādharaḥ
इसी समय मेरे करुणानिधि गुरु, नीले मेघ के समान श्याम, विद्युत् के समान पिंगल जटा धारण करने वाले —
श्लोक 30 (shiva.kailasa.10.30)
प्रांशुः कमण्डलूदण्डकृष्णाजिनधरः स्वयम् । भस्मावदातसर्वाङ्गः सर्वलक्षणलक्षितः
prāṁśuḥ kamaṇḍalūdaṇḍakṛṣṇājinadharaḥ svayam | bhasmāvadātasarvāṅgaḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ
— ऊँचे कद वाले, स्वयं कमण्डलु, दण्ड तथा कृष्णाजिन धारण करने वाले, समस्त अंगों में भस्म से उज्ज्वल, सर्वलक्षणों से युक्त —
श्लोक 31 (shiva.kailasa.10.31)
त्रिपुण्ड्रविलसद्भालो रुद्राक्षालङ्कृताकृतिः । पद्मपत्रारुणायामविस्तीर्णनयनद्वयः
tripuṇḍravilasadbhālo rudrākṣālaṅkṛtākṛtiḥ | padmapatrāruṇāyāmavistīrṇanayanadvayaḥ
— जिनके ललाट पर त्रिपुण्ड्र सुशोभित है, जो रुद्राक्ष से अलंकृत आकृति वाले हैं, जिनके दोनों नेत्र कमलदल के समान लाल-विस्तीर्ण हैं —
श्लोक 32 (shiva.kailasa.10.32)
प्रादुर्भूय हृदम्भोजे तदानीमेव सत्वरम् । विमोहितस्तदैवासमेतदद् भुतमास्तिकाः
prādurbhūya hṛdambhoje tadānīmeva satvaram | vimohitastadaivāsametadad bhutamāstikāḥ
— वे उसी क्षण मेरे हृदय-कमल में तत्क्षण प्रकट हुए। हे आस्तिको! उस समय मैं मोहित हो गया — यह अद्भुत घटना घटी।
श्लोक 33 (shiva.kailasa.10.33)
तत उन्मील्य नयने विलापं कृतवानहम् । आसीन्ममाश्रुपातश्च गिरिनिर्झरसन्निभः
tata unmīlya nayane vilāpaṁ kṛtavānaham | āsīnmamāśrupātaśca girinirjharasannibhaḥ
तब मैंने आँखें खोलकर विलाप किया; मेरे नेत्रों से अश्रुपात पर्वत के झरने के समान बहने लगा।
श्लोक 34 (shiva.kailasa.10.34)
एतस्मिन्नेव समये श्रुता वागशरीरिणी । व्योम्नो महाद्भुता विप्रास्तामेव शृणुतादरात्
etasminneva samaye śrutā vāgaśarīriṇī | vyomno mahādbhutā viprāstāmeva śṛṇutādarāt
इसी समय आकाश से एक महाअद्भुत, शरीररहित वाणी सुनाई दी — हे विप्रो! उसे ही आदरपूर्वक सुनिए।
श्लोक 35 (shiva.kailasa.10.35)
सूतपुत्र महाभाग गच्छ वाराणसीं पुरीम् । तत्रासन्मुनयः पूर्वमुपदिष्टास्त्वयाधुना
sūtaputra mahābhāga gaccha vārāṇasīṁ purīm | tatrāsanmunayaḥ pūrvamupadiṣṭāstvayādhunā
"हे सूतपुत्र महाभाग! वाराणसी नगरी को जाओ। वहाँ वे मुनि हैं जिन्हें तुमने पूर्व में उपदेश दिया था —
श्लोक 36 (shiva.kailasa.10.36)
त्वदुपागमकल्याणं काङ्क्षन्ते विवशा भृशम् । तिष्ठन्ति ते निराहारा इत्युक्त्वा विरराम सा
tvadupāgamakalyāṇaṁ kāṅkṣante vivaśā bhṛśam | tiṣṭhanti te nirāhārā ityuktvā virarāma sā
— वे तुम्हारे आगमन के मंगल की अत्यन्त उत्कण्ठा से प्रतीक्षा कर रहे हैं, वे विवश होकर बिना आहार के ठहरे हुए हैं" — ऐसा कहकर वह वाणी शान्त हो गई।
श्लोक 37 (shiva.kailasa.10.37)
तत उत्थाय तरसा देवं देवीं च भक्तितः । प्रदक्षिणीकृत्य पुनः प्रणम्य भुवि दण्डवत्
tata utthāya tarasā devaṁ devīṁ ca bhaktitaḥ | pradakṣiṇīkṛtya punaḥ praṇamya bhuvi daṇḍavat
तब मैं तुरन्त उठकर भक्तिपूर्वक देव और देवी की प्रदक्षिणा करके, पुनः भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करके —
श्लोक 38 (shiva.kailasa.10.38)
द्विषड्वारं गुरोराज्ञां विज्ञाय शिवयोरथ । क्षेत्रान्निर्गत्य तरसा चत्वारिंशद्दिनान्तरे
dviṣaḍvāraṁ gurorājñāṁ vijñāya śivayoratha | kṣetrānnirgatya tarasā catvāriṁśaddināntare
— गुरु की आज्ञा को बारह बार जानकर, शिव-शिवा के उस क्षेत्र से शीघ्र निकलकर, चालीस दिनों के भीतर —
श्लोक 39 (shiva.kailasa.10.39)
आगतोऽस्मि मुनिश्रेष्ठा अनुगृह्णन्तु मामिह । मया किमद्य वक्तव्यं भवन्तस्तद् ब्रुवन्तु मे
āgato'smi muniśreṣṭhā anugṛhṇantu māmiha | mayā kimadya vaktavyaṁ bhavantastad bruvantu me
— मैं यहाँ आ पहुँचा हूँ, हे मुनिश्रेष्ठो! आप मुझ पर अनुग्रह करें। अब मुझे क्या कहना है, वह आप ही मुझसे कहें।
श्लोक 40 (shiva.kailasa.10.40)
इति सूतवचः श्रुत्वा ऋषयो हृष्टमानसाः । अवोचन्मुनिशार्दूलं व्यासं नत्वा मुहुर्मुहुः
iti sūtavacaḥ śrutvā ṛṣayo hṛṣṭamānasāḥ | avocanmuniśārdūlaṁ vyāsaṁ natvā muhurmuhuḥ
सूत के इन वचनों को सुनकर प्रसन्नचित्त ऋषिगण मुनिश्रेष्ठ व्यास को बार-बार प्रणाम करके बोले।