कैलास संहिता · अध्याय 12
संन्यास-विधि-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.kailasa.12.1)
श्रीब्रह्मण्य उवाच । साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर । त्वमतीव शिवे भक्तः शिवज्ञानवतां वरः
śrībrahmaṇya uvāca | sādhusādhu mahābhāga vāmadeva munīśvara | tvamatīva śive bhaktaḥ śivajñānavatāṁ varaḥ
श्री ब्रह्मण्य [स्कन्द] ने कहा — साधु, साधु, हे महाभाग वामदेव मुनीश्वर! तुम शिव में अत्यन्त भक्त हो, शिव-ज्ञानियों में श्रेष्ठ हो।
श्लोक 2 (shiva.kailasa.12.2)
त्वया त्वविदितं किञ्चिन्नास्ति लोकेषु कुत्रचित् । तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः
tvayā tvaviditaṁ kiñcinnāsti lokeṣu kutracit | tathāpi tava vakṣyāmi lokānugrahakāriṇaḥ
तुमसे अज्ञात कुछ भी कहीं भी लोकों में नहीं है; फिर भी लोक-कल्याण के लिए मैं तुमसे कहूँगा।
श्लोक 3 (shiva.kailasa.12.3)
लोकेऽस्मिन्पशवः सर्वे नानाशास्त्रविमोहिताः । वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया
loke'sminpaśavaḥ sarve nānāśāstravimohitāḥ | vañcitāḥ parameśasya māyayātivicitrayā
इस लोक में समस्त पशु (बद्ध जीव) विविध शास्त्रों से मोहित होकर परमेश की अत्यन्त विचित्र माया से ठगे जा रहे हैं।
श्लोक 4 (shiva.kailasa.12.4)
न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थं महेश्वरम् । सगुणं निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकं परम्
na jānati paraṁ sākṣātpraṇavārthaṁ maheśvaram | saguṇaṁ nirguṇaṁ brahma tridevajanakaṁ param
वे साक्षात् उस परम प्रणवार्थ महेश्वर को नहीं जानते, जो सगुण-निर्गुण ब्रह्म तथा त्रिदेवों (ब्रह्मा-विष्णु-रुद्र) के जनक हैं।
श्लोक 5 (shiva.kailasa.12.5)
दक्षिणं बाहुमुद्धृत्य शपथं प्रब्रवीमि ते । सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः
dakṣiṇaṁ bāhumuddhṛtya śapathaṁ prabravīmi te | satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyaṁ satyaṁ punaḥ punaḥ
दाहिना हाथ उठाकर मैं तुमसे शपथपूर्वक कहता हूँ — यह सत्य है, सत्य है, पुनः सत्य है; सत्य, सत्य, बार-बार सत्य है।
श्लोक 6 (shiva.kailasa.12.6)
प्रणवार्थः शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्तितः । श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च
praṇavārthaḥ śivaḥ sākṣātprādhānyena prakīrtitaḥ | śrutiṣu smṛtiśāstreṣu purāṇeṣvāgameṣu ca
प्रणव का अर्थ साक्षात् शिव ही हैं — यह श्रुतियों में, स्मृति-शास्त्रों में, पुराणों में तथा आगमों में प्रमुखता से कीर्तित है।
श्लोक 7 (shiva.kailasa.12.7)
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha | ānandaṁ yasya vai vidvānna bibheti kutaścana
जिनसे वाणी मन के साथ बिना पाए ही लौट आती है, जिनके आनन्द को जानकर विद्वान् कहीं से भी भयभीत नहीं होता —
श्लोक 8 (shiva.kailasa.12.8)
यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते
yasmājjagadidaṁ sarvaṁ vidhiviṣṇvindrapūrvakam | saha bhūtendriyagrāmaiḥ prathamaṁ samprasūyate
— जिनसे यह समस्त जगत्, ब्रह्मा-विष्णु-इन्द्र आदि सहित, भूतों और इन्द्रियों के समूहों सहित, सर्वप्रथम उत्पन्न होता है —
श्लोक 9 (shiva.kailasa.12.9)
न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन । यस्मिन्न भासते विद्युन्न च सूर्यो न चन्द्रमाः
na samprasūyate yo vai kutaścana kadācana | yasminna bhāsate vidyunna ca sūryo na candramāḥ
— जो स्वयं कभी किसी से उत्पन्न नहीं होते, जिनमें न बिजली चमकती है, न सूर्य, न चन्द्रमा,
श्लोक 10 (shiva.kailasa.12.10)
यस्य भासा विभातीदं जगत्सर्वं समन्ततः । सर्वैश्वर्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम्
yasya bhāsā vibhātīdaṁ jagatsarvaṁ samantataḥ | sarvaiśvaryeṇa sampanno nāmnā sarveśvaraḥ svayam
— जिनके ही तेज से यह सम्पूर्ण जगत् चारों ओर प्रकाशित होता है, जो सर्व ऐश्वर्य से सम्पन्न, स्वयं नाम से 'सर्वेश्वर' कहलाते हैं।
श्लोक 11 (shiva.kailasa.12.11)
यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः । सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः
yo vai mumukṣubhirdhyeyaḥ śambhurākāśamadhyagaḥ | sarvavyāpī prakāśātmā bhāsarūpo hi cinmayaḥ
जो मुमुक्षुओं द्वारा ध्येय हैं, आकाश के मध्य में स्थित शम्भु, सर्वव्यापी, प्रकाशस्वरूप, तेजोमय, चिन्मय हैं।
श्लोक 12 (shiva.kailasa.12.12)
यस्य पुंसः परा शक्तिर्भावगम्या मनोहरा । निर्गुणा स्वगुणैरेव निगूढा निष्कला शिवा
yasya puṁsaḥ parā śaktirbhāvagamyā manoharā | nirguṇā svaguṇaireva nigūḍhā niṣkalā śivā
उस पुरुष की परा शक्ति भाव से ही ग्राह्य, मनोहर, अपने ही गुणों में निर्गुण, निगूढ़, निष्कल — वह शिवा (देवी) हैं।
श्लोक 13 (shiva.kailasa.12.13)
तदीयं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं परं ततः । ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने
tadīyaṁ trividhaṁ rūpaṁ sthūlaṁ sūkṣmaṁ paraṁ tataḥ | dhyeyaṁ mumukṣubhirnityaṁ kramato yogibhirmune
उनका त्रिविध रूप — स्थूल, सूक्ष्म तथा उससे परे — योगियों और मुमुक्षुओं द्वारा नित्य क्रमशः ध्यान करने योग्य है, हे मुने!
श्लोक 14 (shiva.kailasa.12.14)
निष्कलः सर्वदेवानामादिदेवः सनातनः । ज्ञानक्रियास्वभावो यः परमात्मेति गीयते
niṣkalaḥ sarvadevānāmādidevaḥ sanātanaḥ | jñānakriyāsvabhāvo yaḥ paramātmeti gīyate
जो निष्कल, समस्त देवों के आदिदेव, सनातन, ज्ञान-क्रिया-स्वभाव हैं, वे परमात्मा कहे जाते हैं।
श्लोक 15 (shiva.kailasa.12.15)
तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिः साक्षात्सदाशिवः । पञ्चमन्त्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः
tasya devādhidevasya mūrttiḥ sākṣātsadāśivaḥ | pañcamantratanurdevaḥ kalāpañcakavigrahaḥ
उन देवाधिदेव की साक्षात् मूर्ति सदाशिव हैं — पाँच मन्त्रों का शरीर धारण करने वाले, पाँच कलाओं से गठित विग्रह वाले देव।
श्लोक 16 (shiva.kailasa.12.16)
शुद्धस्फटिकसङ्काशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः । पञ्चवक्त्रो दशभुजस्त्रिपञ्चनयनः प्रभुः
śuddhasphaṭikasaṅkāśaḥ prasannaḥ śītaladyutiḥ | pañcavaktro daśabhujastripañcanayanaḥ prabhuḥ
शुद्ध स्फटिक के समान, प्रसन्न, शीतल कान्ति वाले, पाँच मुख, दस भुजा तथा पन्द्रह नेत्रों वाले प्रभु —
श्लोक 17 (shiva.kailasa.12.17)
ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः । अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्
īśānamukuṭopetaḥ puruṣāsyaḥ purātanaḥ | aghorahṛdayo vāmadevaguhyapradeśavān
— ईशान मुकुट से युक्त, पुरुष-मुख वाले, पुरातन, अघोर हृदय वाले, वामदेव जिनका गुह्य प्रदेश है।
श्लोक 18 (shiva.kailasa.12.18)
सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः । सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडङ्गीकृतविग्रहः
sadyapādaśca tanmūrttiḥ sākṣātsakalaniṣkalaḥ | sarvvajñatvādiṣaṭśaktiṣaḍaṅgīkṛtavigrahaḥ
सद्योजात जिनके चरण हैं — वही मूर्ति साक्षात् सकल-निष्कल है, सर्वज्ञत्व आदि छह शक्तियों से छह अंगों में गठित विग्रह वाली।
श्लोक 19 (shiva.kailasa.12.19)
शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पङ्कजविराजितः । स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः
śabdādiśaktisphuritahṛtpaṅkajavirājitaḥ | svaśaktyā vāmabhāge tu manonmanyā vibhūṣitaḥ
शब्द आदि शक्तियों से स्फुरित हृदय-कमल से सुशोभित, अपनी शक्ति मनोन्मनी से वामभाग में विभूषित —
श्लोक 20 (shiva.kailasa.12.20)
मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्यासमार्गतः । समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्
mantrādiṣaḍvidhārthānāmarthopanyāsamārgataḥ | samaṣṭivyaṣṭibhāvārthaṁ vakṣyāmi praṇavātmakam
मन्त्र आदि छह प्रकार के अर्थों के प्रतिपादन के मार्ग से, समष्टि-व्यष्टि भाव वाले प्रणवात्मक अर्थ को मैं कहूँगा।
श्लोक 21 (shiva.kailasa.12.21)
उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यः श्रूयतामयम् । चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने
upadeśakramo hyādau vaktavyaḥ śrūyatāmayam | cāturvvarṇyaṁ hi lokesminprasiddhammānuṣe mune
पहले उपदेश का क्रम कहने योग्य है, उसे सुनो — इस मनुष्य-लोक में चातुर्वर्ण्य (चार वर्ण) प्रसिद्ध है, हे मुने!
श्लोक 22 (shiva.kailasa.12.22)
त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः । शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः
traivarṇikānāmevātra śrutyācārasamanvayaḥ | śuśrūṣāmātrasārā hi śūdrāḥ śrutibahiṣkṛtāḥ
यहाँ केवल तीन वर्णों (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य) का ही श्रुति-आचार से समन्वय है; शूद्र केवल सेवा-सार वाले हैं, श्रुति से बहिष्कृत हैं।
श्लोक 23 (shiva.kailasa.12.23)
त्रैवर्णिकानां सर्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् । श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्
traivarṇikānāṁ sarveṣāṁ svasvāśramaratātmanām | śrutismṛtyudito dharmo'nuṣṭheyo nāparaḥ kvacit
अपने-अपने आश्रम में रत तीनों वर्णों के सभी लोगों के लिए श्रुति-स्मृति में कहा हुआ धर्म ही अनुष्ठेय है, अन्य कहीं नहीं।
श्लोक 24 (shiva.kailasa.12.24)
श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यति । इत्युक्तं परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना
śrutismṛtyuditaṁ karma kurvansiddhimavāpsyati | ityuktaṁ parameśena vedamārgapradarśinā
श्रुति-स्मृति में कहे कर्म को करने वाला सिद्धि प्राप्त करेगा — ऐसा वेदमार्ग के प्रदर्शक परमेश ने कहा।
श्लोक 25 (shiva.kailasa.12.25)
वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् । तत्सायुज्यं गताः सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः
varṇāśramācārapuṇyairabhyarcya parameśvaram | tatsāyujyaṁ gatāḥ sarve bahavo munisattamāḥ
वर्णाश्रम के आचार के पुण्य से परमेश्वर की पूजा करके अनेक मुनिश्रेष्ठ उनके सायुज्य को प्राप्त हुए हैं।
श्लोक 26 (shiva.kailasa.12.26)
ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना । पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्
brahmacaryeṇa munayo devā yajñakriyādhvanā | pitaraḥ prajayā tṛptā iti hi śrutirabravīt
ब्रह्मचर्य से मुनि, यज्ञ-क्रिया के मार्ग से देव, तथा सन्तान से पितर तृप्त होते हैं — ऐसा श्रुति ने कहा है।
श्लोक 27 (shiva.kailasa.12.27)
एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः । शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः
evaṁ ṛṇatrayānmukto vānaprasthāśramaṁ gataḥ | śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇurvijitendriyaḥ
इस प्रकार तीन ऋणों से मुक्त होकर वानप्रस्थ आश्रम में गया हुआ, शीत-उष्ण, सुख-दुःख आदि सहने वाला, जितेन्द्रिय —
श्लोक 28 (shiva.kailasa.12.28)
तपस्वी विजिताहारो यमाद्यं योगमभ्यसेत् । यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा
tapasvī vijitāhāro yamādyaṁ yogamabhyaset | yathā dṛḍhatarā buddhiravicālyā bhavettathā
— तपस्वी, आहार को जीतने वाला, यम आदि योग का अभ्यास करे, जिससे बुद्धि दृढ़तर और अविचल हो जाए।
श्लोक 29 (shiva.kailasa.12.29)
एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्वकर्म्माणि विन्यसेत् । संन्यस्य सर्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्
evaṁ krameṇa śuddhātmā sarvakarmmāṇi vinyaset | saṁnyasya sarvakarmmāṇi jñānapūjāparo bhavet
इस प्रकार क्रमशः शुद्धात्मा समस्त कर्मों को त्याग दे; समस्त कर्मों का संन्यास करके ज्ञान और पूजा में परायण हो जाए।
श्लोक 30 (shiva.kailasa.12.30)
सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा । सर्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्मनाम्
sā hi sākṣācchivaikyena jīvanmuktiphalapradā | sarvottamā hi vijñeyā nirvikārā yatātmanām
वह संन्यास ही साक्षात् शिव के साथ ऐक्य द्वारा जीवन्मुक्ति का फल देने वाला है — यह संयतात्मा पुरुषों के लिए सर्वोत्तम, निर्विकार जानना चाहिए।
श्लोक 31 (shiva.kailasa.12.31)
तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया । तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु
tatprakāramahaṁ vakṣye lokānugrahakāmyayā | tava stehānmahāprājña sāvadhānatayā śṛṇu
उसकी विधि मैं लोक-कल्याण की इच्छा से कहूँगा; हे महाप्राज्ञ! तुम्हारे स्नेह से सावधानीपूर्वक सुनो।
श्लोक 32 (shiva.kailasa.12.32)
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्यमुपगच्छेत्स यतिर्मतिमतां वरम्
sarvaśāstrārthatattvajñaṁ vedāntajñānapāragam | ācāryamupagacchetsa yatirmatimatāṁ varam
समस्त शास्त्रों के अर्थ-तत्त्व का ज्ञाता, वेदान्त-ज्ञान में पारंगत आचार्य के पास वह यति, बुद्धिमानों में श्रेष्ठ, जाए।
श्लोक 33 (shiva.kailasa.12.33)
तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः । दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतः सुधीः
tatsamīpamupavrajya yathāvidhi vicakṣaṇaḥ | dīrghadaṇḍapraṇāmādyaistoṣayedyatnataḥ sudhīḥ
उसके समीप विधिपूर्वक जाकर, विचक्षण सुबुद्धि व्यक्ति दीर्घ दण्डवत् प्रणाम आदि से प्रयत्नपूर्वक उन्हें सन्तुष्ट करे।
श्लोक 34 (shiva.kailasa.12.34)
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ | iti niścitya manasā svavicāraṁ nivedayet
"जो गुरु है वह शिव कहा गया है, जो शिव है वह गुरु स्मृत है" — मन में यह निश्चय करके अपना विचार निवेदित करे।
श्लोक 35 (shiva.kailasa.12.35)
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती । शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः
labdhānujñastu guruṇā dvādaśāhaṁ payovratī | śuklapakṣe caturthyāṁ vā daśamyāṁ vā vidhānataḥ
गुरु से अनुज्ञा प्राप्त करके बारह दिन दुग्ध-व्रत का पालन करे, फिर शुक्ल पक्ष की चतुर्थी या दशमी को विधिपूर्वक —
श्लोक 36 (shiva.kailasa.12.36)
प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्यक्रियः सुधीः । गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं समारभेत्
prātaḥ snātvā viśuddhātmā kṛtanityakriyaḥ sudhīḥ | gurumāhūya vidhinā nāndīśrāddhaṁ samārabhet
— प्रातः स्नान करके, विशुद्धात्मा, नित्य-क्रिया सम्पन्न वह बुद्धिमान् गुरु को बुलाकर विधिपूर्वक नान्दी-श्राद्ध आरम्भ करे।
श्लोक 37 (shiva.kailasa.12.37)
विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावन्तः प्रकीर्तिताः । देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णुमहेशाः कथितास्त्रयः
viśvedevāḥ satyavasusaṁjñāvantaḥ prakīrtitāḥ | devaśrāddhe brahmaviṣṇumaheśāḥ kathitāstrayaḥ
विश्वेदेव "सत्य" और "वसु" संज्ञा वाले कहे गए हैं; देव-श्राद्ध में ब्रह्मा, विष्णु, महेश — ये तीन कहे गए हैं।
श्लोक 38 (shiva.kailasa.12.38)
ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः । देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्याः सम्प्रकीर्तिताः
ṛṣiśrāddhe tu samproktā devakṣetramanuṣyajāḥ | devaśrāddhe tu vasurudrādityāḥ samprakīrtitāḥ
ऋषि-श्राद्ध में देव, क्षेत्र और मनुष्य से उत्पन्न ऋषि कहे गए हैं; देव-श्राद्ध में वसु, रुद्र, आदित्य कहे गए हैं।
श्लोक 39 (shiva.kailasa.12.39)
चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः । भूतश्राद्धे पञ्च महाभूतानि च ततः परम्
catvāro mānuṣaśrāddhe sanakādyā munīśvarāḥ | bhūtaśrāddhe pañca mahābhūtāni ca tataḥ param
मानुष-श्राद्ध में सनक आदि चार मुनीश्वर हैं; भूत-श्राद्ध में पाँच महाभूत तथा उससे परे —
श्लोक 40 (shiva.kailasa.12.40)
चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः । पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः
cakṣurādīndriyagrāmo bhūtagrāmaścaturvidhaḥ | pitṛśrāddhe pitā tasya pitā tasya pitā trayaḥ
— चक्षु आदि इन्द्रियों का समूह तथा चार प्रकार का भूत-समूह [होता है]। पितृ-श्राद्ध में पिता, पितामह और प्रपितामह — ये तीन हैं।
श्लोक 41 (shiva.kailasa.12.41)
मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही । आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ
mātṛśrāddhe mātṛpitāmahyau ca prapitāmahī | ātmaśrāddhe tu catvāra ātmā pitṛpitāmahau
मातृ-श्राद्ध में माता, पितामही और प्रपितामही हैं। आत्म-श्राद्ध में चार हैं — स्वयं, पिता, पितामह —
श्लोक 42 (shiva.kailasa.12.42)
प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्तिताः । मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः
prapitāmahanāmā ca sapatnīkāḥ prakīrtitāḥ | mātāmahātmakaśrāddhe trayo mātāmahādayaḥ
— और प्रपितामह नाम वाला, सब अपनी-अपनी पत्नियों सहित कहे गए हैं। मातामह-श्राद्ध में मातामह आदि तीन हैं।
श्लोक 43 (shiva.kailasa.12.43)
प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् । आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः
pratiśrāddhaṁ brāhmaṇānāṁ yugmaṁ kṛtvopakalpitān | āhūya pādau prakṣālya svayamācamya yatnataḥ
प्रत्येक श्राद्ध के लिए ब्राह्मणों की एक जोड़ी नियत करके, उन्हें बुलाकर, उनके पैर धोकर, स्वयं यत्नपूर्वक आचमन करके —
श्लोक 44 (shiva.kailasa.12.44)
समस्तसम्पत्समवाप्तिहेतवः, समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः । अपारसंसारसमुद्रसेतवः, पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः
samastasampatsamavāptihetavaḥ, samutthitāpatkuladhūmaketavaḥ | apārasaṁsārasamudrasetavaḥ, punantu māṁ brāhmaṇapādareṇavaḥ
— "जो समस्त सम्पत्ति की प्राप्ति के हेतु हैं, उठी हुई विपत्तियों के कुल के लिए धूमकेतु के समान हैं, अपार संसार-सागर के सेतु हैं, वे ब्राह्मणों के चरण-रज मुझे पवित्र करें" —
श्लोक 45 (shiva.kailasa.12.45)
आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः, समीहितार्थार्पणकामधेनवः । समस्ततीर्थाम्बुपवित्रमूर्त्तयो, रक्षन्तु मां ब्राह्मणपादपांसवः
āpaddhanadhvāntasahasrabhānavaḥ, samīhitārthārpaṇakāmadhenavaḥ | samastatīrthāmbupavitramūrttayo, rakṣantu māṁ brāhmaṇapādapāṁsavaḥ
— "जो विपत्ति-रूपी अन्धकार के लिए सहस्र सूर्य हैं, अभीष्ट अर्थ देने वाली कामधेनु हैं, समस्त तीर्थों के जल के समान पवित्र स्वरूप हैं, वे ब्राह्मणों के चरण-रज मेरी रक्षा करें" —
श्लोक 46 (shiva.kailasa.12.46)
इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टाङ्गं भुवि दण्डवत् । स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्
iti japtvā namaskṛtya sāṣṭāṅgaṁ bhuvi daṇḍavat | sthitvā tu prāṅmukhaḥ śambhoḥ pādābjayugalaṁ smaran
— ऐसा जपकर, साष्टांग दण्डवत् प्रणाम करके, पूर्वाभिमुख होकर, शम्भु के चरण-कमल-युगल का स्मरण करते हुए —
श्लोक 47 (shiva.kailasa.12.47)
सपवित्रकरः शुद्ध उपवीती दृढासनः । प्राणायामत्रयं कुर्याच्छ्रुत्वा तिथ्यादिकं पुनः
sapavitrakaraḥ śuddha upavītī dṛḍhāsanaḥ | prāṇāyāmatrayaṁ kuryācchrutvā tithyādikaṁ punaḥ
— पवित्री (कुशांगुष्ठी) से युक्त हाथ वाला, शुद्ध, यज्ञोपवीत धारण किए, दृढ़ आसन में स्थित, तीन प्राणायाम करे; फिर तिथि आदि सुनकर —
श्लोक 48 (shiva.kailasa.12.48)
मत्संन्यासाङ्गभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा । श्राद्धमष्टविधं मातामहान्तं पार्वणेन वै
matsaṁnyāsāṅgabhūtaṁ yadviśvedevādikaṁ tathā | śrāddhamaṣṭavidhaṁ mātāmahāntaṁ pārvaṇena vai
— "मेरे संन्यास का अंगभूत यह विश्वेदेव आदि से लेकर मातामह पर्यन्त आठ प्रकार का श्राद्ध, पार्वण विधि से —
श्लोक 49 (shiva.kailasa.12.49)
विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरःसरम् । एवं विधाय सङ्कल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्
vidhānena kariṣyāmi yuṣmadājñāpuraḥsaram | evaṁ vidhāya saṅkalpaṁ darbhānuttaratastyajet
— मैं विधानपूर्वक करूँगा, आपकी आज्ञा को आगे रखकर" — इस प्रकार संकल्प करके, कुश को उत्तर की ओर त्याग दे।
श्लोक 50 (shiva.kailasa.12.50)
उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् । पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्
upaspṛśyāpa utthāya varaṇakramamārabhet | pavitrapāṇiḥ saṁspṛśya pāṇī brāhmaṇayorvadet
जल का स्पर्श करके उठकर वरण-क्रम आरम्भ करे; पवित्री हाथ में लेकर दोनों ब्राह्मणों के हाथों का स्पर्श करते हुए कहे —
श्लोक 51 (shiva.kailasa.12.51)
विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि
viśvedevārtha ityādi bhavadbhyāṁ kṣaṇa ityapi
— "विश्वेदेवों के अर्थ के लिए" इत्यादि, "आप दोनों को क्षणभर [अवकाश हो]" यह भी —
श्लोक 52 (shiva.kailasa.12.52)
प्रसादनीय इत्यन्तं सर्वत्रैवं विधिक्रमः । एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्
prasādanīya ityantaṁ sarvatraivaṁ vidhikramaḥ | evaṁ samāpya varaṇaṁ maṇḍalāni prakalpayet
— और अन्त में "आप प्रसन्न होने योग्य हैं" — सर्वत्र यही विधि-क्रम है। इस प्रकार वरण समाप्त करके मण्डल बनाए।
श्लोक 53 (shiva.kailasa.12.53)
उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः । तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान् पादयोः पुनः
udagārabhya daśa ca kṛtvābhyarcanamakṣataiḥ | teṣu krameṇa saṁsthāpya brāhmaṇān pādayoḥ punaḥ
उत्तर से आरम्भ करके दस मण्डल बनाकर अक्षतों से उनकी पूजा करके, उनमें क्रमशः ब्राह्मणों को स्थापित करके, फिर उनके चरणों में —
श्लोक 54 (shiva.kailasa.12.54)
विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् । इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः
viśvedevādināmāni sasaṁvabodhanamuccaret | idaṁ vaḥ pādyamiti sakuśapuṣpākṣatodakaiḥ
— विश्वेदेव आदि के नामों का सम्बोधन सहित उच्चारण करे। "यह आपका पाद्य है" — इस प्रकार कुश, पुष्प, अक्षत-जल सहित —
श्लोक 55 (shiva.kailasa.12.55)
पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालिताङ्घ्रिरुदङ्मुखः । आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च
pādyaṁ dattvā svayamapi kṣālitāṅghrirudaṅmukhaḥ | ācamya yugmaklṛptāṁstānāsaneṣūpaveśya ca
— पाद्य देकर, स्वयं भी उत्तराभिमुख होकर पैर धोकर, आचमन करके, जोड़ी में स्थापित उन्हें आसनों पर बैठाकर —
श्लोक 56 (shiva.kailasa.12.56)
विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् । इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिः स्वयं स्थितः
viśvedevasvarūpasya brāhmaṇasyedamāsanam | iti darbhāsanaṁ dattvā darbhapāṇiḥ svayaṁ sthitaḥ
— "यह विश्वेदेव-स्वरूप ब्राह्मण का आसन है" — इस प्रकार कुश-आसन देकर, स्वयं कुश हाथ में लेकर खड़ा रहे,
श्लोक 57 (shiva.kailasa.12.57)
अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि । भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्
asminnāndīmukhaśrāddhe viśvedevārtha ityapi | bhavadbhyāṁ kṣaṇa ityuktvā kriyatāmiti saṁvadet
— और कहे, "इस नान्दीमुख-श्राद्ध में विश्वेदेवों के लिए, आप दोनों को क्षणभर [अवकाश हो]" — यह कहकर "किया जाए" ऐसा संवाद करे।
श्लोक 58 (shiva.kailasa.12.58)
प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् । वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुङ्गवौ
prāpnutāmiti samprocya bhavantāviti saṁvadet | vadetāṁ prāpnuyāveti tau ca brāhmaṇapuṅgavau
"प्राप्त करें" ऐसा कहकर, "आप दोनों" ऐसा संवाद करे; और वे दोनों श्रेष्ठ ब्राह्मण "हम प्राप्त करेंगे" ऐसा कहें।
श्लोक 59 (shiva.kailasa.12.59)
सम्पूर्णमस्तु सङ्कल्पसिद्धिरस्त्विति तान् प्रति । भवन्तोऽनुगृह्णन्त्विति प्रार्थयेद् द्विजपुङ्गवान्
sampūrṇamastu saṅkalpasiddhirastviti tān prati | bhavanto'nugṛhṇantviti prārthayed dvijapuṅgavān
"पूर्ण हो, संकल्प सिद्ध हो" ऐसा उनसे कहकर, "आप अनुग्रह करें" ऐसी प्रार्थना उन श्रेष्ठ द्विजों से करे।
श्लोक 60 (shiva.kailasa.12.60)
ततः शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च । अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक् पृथक्
tataḥ śuddhakadalyādipātreṣu kṣāliteṣu ca | annādibhojyadravyāṇi dattvā darbhaiḥ pṛthak pṛthak
फिर शुद्ध केले के पत्ते आदि धुले हुए पात्रों में अन्न आदि भोज्य पदार्थ रखकर, पृथक्-पृथक् कुश से —
श्लोक 61 (shiva.kailasa.12.61)
परिस्तीर्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च । हस्ताभ्यामवलम्ब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्
paristīrya svayaṁ tatra pariṣicyodakena ca | hastābhyāmavalambyātha pātraṁ pratyekamādarāt
— वहाँ स्वयं बिछाकर तथा जल से सिंचित करके, दोनों हाथों से आदरपूर्वक प्रत्येक पात्र को पकड़कर —
श्लोक 62 (shiva.kailasa.12.62)
पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् । देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्
pṛthivī te pātramityādi kṛtvā tatra vyavasthitān | devādīṁśca caturthyantānanūdyākṣatasaṁyutān
— "पृथिवी तुम्हारा पात्र है" इत्यादि कहकर, वहाँ स्थापित देवों आदि के नामों को चतुर्थी विभक्ति में अक्षतों सहित कहकर —
श्लोक 63 (shiva.kailasa.12.63)
उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः । न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः
udaggṛhītvā svāheti devārthe'nnaṁ yajetpunaḥ | na mameti vadedante sarvatrāyaṁ vidhikramaḥ
— उत्तर की ओर [पात्र] उठाकर "स्वाहा" कहते हुए देवों के लिए अन्न पुनः अर्पित करे; अन्त में "यह मेरा नहीं है" कहे — सर्वत्र यही विधि-क्रम है।
श्लोक 64 (shiva.kailasa.12.64)
यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि । न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णं तं वन्दे साम्बमीश्वरम्
yatpādapadmasmaraṇādyasya nāmajapādapi | nyūnaṁ karma bhavetpūrṇaṁ taṁ vande sāmbamīśvaram
"जिनके चरण-कमल के स्मरण मात्र से, अथवा जिनके नाम-जप मात्र से भी, न्यून कर्म पूर्ण हो जाता है, उन साम्ब ईश्वर को मैं वन्दन करता हूँ" —
श्लोक 65 (shiva.kailasa.12.65)
इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृतमिदं पुनः । नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः
iti japtvā tato brūyānmayā kṛtamidaṁ punaḥ | nāndīmukhaśrāddhamiti yathoktaṁ ca vadettataḥ
— ऐसा जपकर फिर कहे, "मेरे द्वारा यह नान्दीमुख-श्राद्ध सम्पन्न हुआ" — इस प्रकार यथोक्त कहे।
श्लोक 66 (shiva.kailasa.12.66)
अस्त्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुङ्गवान् । विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्
astviti brūteti ca tānprasādya dvijapuṅgavān | visṛjya svakarasthodaṁ praṇamya bhuvi daṇḍavat
"ऐसा ही हो" ऐसा वे ब्राह्मण कहें — इस प्रकार उन श्रेष्ठ द्विजों को प्रसन्न करके, हाथ में रखे जल को छोड़कर, भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करके —
श्लोक 67 (shiva.kailasa.12.67)
उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतं भवतु द्विजान् । प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृताञ्जलिरुदारधीः
utthāya ca tato brūyādamṛtaṁ bhavatu dvijān | prārthayecca paraṁ prītyā kṛtāñjalirudāradhīḥ
— उठकर फिर कहे, "द्विजों के लिए यह अमृत हो" — उदार बुद्धि वाला हाथ जोड़कर परम प्रीति से प्रार्थना करे।
श्लोक 68 (shiva.kailasa.12.68)
श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि । चित्ते सदाशिवं ध्यात्वा जपेद् ब्रह्माणि पञ्च च
śrīrudraṁ camakaṁ sūktaṁ pauruṣaṁ ca yathāvidhi | citte sadāśivaṁ dhyātvā japed brahmāṇi pañca ca
श्रीरुद्र, चमक-सूक्त तथा पुरुष-सूक्त का विधिपूर्वक पाठ करे; मन में सदाशिव का ध्यान करते हुए पाँच ब्रह्म-मन्त्र जपे।
श्लोक 69 (shiva.kailasa.12.69)
भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमापय द्विजान् पुनः । तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः
bhojanānte rudrasūktaṁ kṣamāpaya dvijān punaḥ | tanmantreṇa tato dadyāduttarāpośaṇaṁ puraḥ
भोजन के अन्त में रुद्रसूक्त से पुनः द्विजों से क्षमा माँगे; फिर उसी मन्त्र से उनके आगे उत्तरापोशन (भोजनोत्तर जल) दे।
श्लोक 70 (shiva.kailasa.12.70)
प्रक्षालिताङ्घ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः । आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्
prakṣālitāṅghrirācamya piṇḍasthānaṁ vrajettataḥ | āsīnaḥ prāṅmukho maunī prāṇāyāmatrayaṁ caret
पैर धोकर आचमन करके फिर पिण्ड-स्थान को जाए; पूर्वाभिमुख बैठकर मौन रहकर तीन प्राणायाम करे।
श्लोक 71 (shiva.kailasa.12.71)
नान्दीमुखोक्तश्राद्धाङ्गं करिष्ये पिण्डदानकम् । इति सङ्कल्प्य दक्षादि समारभ्योदकान्तिकम्
nāndīmukhoktaśrāddhāṅgaṁ kariṣye piṇḍadānakam | iti saṅkalpya dakṣādi samārabhyodakāntikam
"नान्दीमुख-श्राद्ध का अंगभूत यह पिण्डदान मैं करूँगा" — ऐसा संकल्प करके, दक्षिण से आरम्भ कर जल तक —
श्लोक 72 (shiva.kailasa.12.72)
नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् । संस्तीर्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्
nava rekhāḥ samālikhya prāgagrāndvādaśa kramāt | saṁstīrya darbhāndakṣādidevādisthānapañcakam
— नौ रेखाएँ खींचकर, फिर क्रमशः बारह रेखाएँ पूर्वाग्र करके, कुश बिछाकर, दक्षिण आदि पाँच स्थानों में देव आदि के स्थान बनाए —
श्लोक 73 (shiva.kailasa.12.73)
तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् । स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्
tūṣṇīṁ dadyātsākṣatodaṁ triṣu sthāneṣu ca kramāt | sthāneṣvanyeṣu mātṛṣu mārjjayantāstataḥ param
— तीन स्थानों में क्रमशः चुपचाप अक्षत-जल दे; अन्य स्थानों में मातृगणों के लिए "मार्जयन्तः" [मन्त्र] से, उसके बाद —
श्लोक 74 (shiva.kailasa.12.74)
अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च । दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके
atreti pitaraḥ paścātsākṣatodaṁ samarcya ca | dadyāttataḥ krameṇaiva devādisthānapañcake
— "अत्र" कहकर पितरों के लिए अक्षत-जल से पूजा करके, फिर क्रमशः देव आदि के पाँच स्थानों में दे।
श्लोक 75 (shiva.kailasa.12.75)
तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य च । पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके
tattaddevādināmāni caturthyantānyudīrya ca | piṇḍatrayaṁ tato dadyātpratyekaṁ sthānapañcake
उन-उन देव आदि के नामों को चतुर्थी विभक्ति में उच्चारण करके, फिर पाँचों स्थानों में प्रत्येक में तीन-तीन पिण्ड दे —
श्लोक 76 (shiva.kailasa.12.76)
स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् । दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाद्गुण्यहेतवे
svagṛhyoktena mārgeṇa dadyātpiṇḍānpṛthakpṛthak | dadyādidaṁ sākṣataṁ ca pitṛsādguṇyahetave
— अपने गृह्यसूत्र में कहे मार्ग के अनुसार पृथक्-पृथक् पिण्ड दे; पितरों की सद्गुणता के लिए अक्षत-सहित यह [जल] दे।
श्लोक 77 (shiva.kailasa.12.77)
ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः । तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन् पुनः
dhyāyetsadāśivaṁ devaṁ hṛdayāmbhojamadhyataḥ | tatpādapadmasmaraṇāditi ślokaṁ paṭhan punaḥ
हृदय-कमल के मध्य में सदाशिव देव का ध्यान करे, फिर "तत्पादपद्मस्मरणात्" इस श्लोक का पुनः पाठ करते हुए —
श्लोक 78 (shiva.kailasa.12.78)
नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वशक्तितः । दत्त्वा क्षमापय च तान् विसृज्य च ततः क्रमात्
namaskṛtya brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṁ ca svaśaktitaḥ | dattvā kṣamāpaya ca tān visṛjya ca tataḥ kramāt
— ब्राह्मणों को नमस्कार करके, अपनी शक्ति के अनुसार दक्षिणा देकर, उनसे क्षमा माँगकर, फिर क्रमशः उन्हें विदा करे।
श्लोक 79 (shiva.kailasa.12.79)
पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नो चेज्जले क्षिपेत् । पुण्याहवाचनं कृत्वा भुञ्जीत स्वजनैः सह
piṇḍānutsṛjya gogrāsaṁ dadyānno cejjale kṣipet | puṇyāhavācanaṁ kṛtvā bhuñjīta svajanaiḥ saha
पिण्डों को हटाकर गौ को ग्रास दे, अन्यथा जल में डाल दे; पुण्याहवाचन करके स्वजनों सहित भोजन करे।
श्लोक 80 (shiva.kailasa.12.80)
अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियः सुधीः । उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्
anyedyuḥ prātarutthāya kṛtanityakriyaḥ sudhīḥ | upoṣya kṣaurakarmādi kakṣopasthavivarjitam
अगले दिन प्रातः उठकर नित्य-क्रिया सम्पन्न वह बुद्धिमान् उपवास करके, बगल और गुह्य अंग को छोड़कर क्षौर-कर्म आदि —
श्लोक 81 (shiva.kailasa.12.81)
केशश्मश्रुनखानेव कर्मावधि विसृज्य च । समाष्टिकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः
keśaśmaśrunakhāneva karmāvadhi visṛjya ca | samāṣṭikeśānvidhivatkārayitvā vidhānataḥ
— केश, दाढ़ी-मूँछ और नाखून विधि-सीमा तक कटवाकर, शिखा को छोड़कर शेष केशों को विधिपूर्वक कटवाकर —
श्लोक 82 (shiva.kailasa.12.82)
स्नात्वा धौतपटः शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः । भस्म सन्धार्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्
snātvā dhautapaṭaḥ śuddho dvirācamyātha vāgyataḥ | bhasma sandhārya vidhinā kṛtvā puṇyāhavācanam
— स्नान करके, धुले वस्त्र पहनकर, शुद्ध, दो बार आचमन करके, मौन रहकर, विधिपूर्वक भस्म धारण करके, पुण्याहवाचन करके —
श्लोक 83 (shiva.kailasa.12.83)
तेन सम्प्रोक्ष्य सम्प्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः । होमद्रव्यार्थमाचार्यदक्षिणार्थं विहाय च
tena samprokṣya samprāpya śuddhadehasvabhāvataḥ | homadravyārthamācāryadakṣiṇārthaṁ vihāya ca
— उससे सम्प्रोक्षण करके, स्वभाव से शुद्ध शरीर प्राप्त करके, होम-द्रव्य और आचार्य-दक्षिणा के लिए [कुछ] अलग रखकर —
श्लोक 84 (shiva.kailasa.12.84)
द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः । भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे
dravyajātaṁ maheśāya dvijebhyaśca viśeṣataḥ | bhaktebhyaśca pradāyātha śivāya gururūpiṇe
— शेष सामग्री महेश के लिए, विशेषतः द्विजों के लिए, भक्तों के लिए तथा गुरु-रूपधारी शिव के लिए अर्पित करके —
श्लोक 85 (shiva.kailasa.12.85)
वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् । दोरकौपीनवसनं दण्डाद्यं क्षालितं भुवि
vastrādi dakṣiṇāṁ dattvā praṇamya bhuvi daṇḍavat | dorakaupīnavasanaṁ daṇḍādyaṁ kṣālitaṁ bhuvi
— वस्त्र आदि दक्षिणा देकर, भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करके; कौपीन-वस्त्र, दण्ड आदि जो भूमि पर धोए गए हैं —
श्लोक 86 (shiva.kailasa.12.86)
आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् । समुद्रतीरे नद्यां वा पर्वते वा शिवालये
ādāya homadravyāṇi samidhādīni ca kramāt | samudratīre nadyāṁ vā parvate vā śivālaye
— उन्हें तथा समिधा आदि होम-द्रव्यों को क्रमशः लेकर, समुद्र-तट पर, नदी पर, पर्वत पर या शिवालय में —
श्लोक 87 (shiva.kailasa.12.87)
अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य स्थानमुत्तमम् । स्थित्वाचम्य ततः पूर्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्
araṇye cāpī goṣṭhe vā vicārya sthānamuttamam | sthitvācamya tataḥ pūrvaṁ kṛtvā mānasamañjarīm
— अथवा वन में या गोशाला में, श्रेष्ठ स्थान का विचार करके, वहाँ खड़े होकर आचमन करके, पहले मानस-पूजा करके —
श्लोक 88 (shiva.kailasa.12.88)
ब्राह्ममोङ्कारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि । जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीले पुरोहितम्
brāhmamoṅkārasahitaṁ namo brahmaṇa ityapi | japitvā tristato brūyādagnimīle purohitam
— ओंकार सहित ब्राह्म मन्त्र, "नमो ब्रह्मणे" भी, तीन बार जपकर, फिर "अग्निमीळे पुरोहितम्" [ऋग्वेद का प्रथम मन्त्र] कहे —
श्लोक 89 (shiva.kailasa.12.89)
अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवनामतः । तथैतस्य समाम्नायमिषे त्वोर्ज्जेत्वा वेति तत्
atha mahāvratamiti agnirvai devanāmataḥ | tathaitasya samāmnāyamiṣe tvorjjetvā veti tat
— फिर "महाव्रत" [कहकर], "अग्निर्वै देवानाम्" [कहकर], तथा इसी प्रकार इसका परम्परागत पाठ "इषे त्वोर्जे त्वा" इत्यादि —
श्लोक 90 (shiva.kailasa.12.90)
अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये । पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह
agna āyāhi vītaye śanno devīrabhiṣṭaye | paścātprocya mayarasatajabhanalagaiḥ saha
— "अग्न आयाहि वीतये", "शन्नो देवीरभिष्टये" — यह सब कहकर, फिर "म-य-र-स-त-ज-भ-न-ल-ग" [वैदिक छन्द-गणों] के साथ —
श्लोक 91 (shiva.kailasa.12.91)
सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः । समाम्नायः समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः । प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च संवदेत्
sammitaṁ ca tataḥ pañcasaṁvatsaramayaṁ tataḥ | samāmnāyaḥ samāmnātaḥ atha śikṣāṁ vadetpunaḥ | pravakṣyāmītyudīryātha vṛddhirādaicca saṁvadet
— "पाँच वर्ष के परिमाण वाला यह [युग]" — इस परम्परागत पाठ को पढ़कर, फिर शिक्षा-शास्त्र कहे, "प्रवक्ष्यामि" कहकर, फिर "वृद्धिरादैच्" [पाणिनि-सूत्र] कहे —
श्लोक 92 (shiva.kailasa.12.92)
अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरञ्जसा । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि सञ्जपेत्
athāto dharmajijñāsetyuccārya punarañjasā | athāto brahmajijñāsā vedādīnapi sañjapet
— फिर "अथातो धर्मजिज्ञासा" [मीमांसा-सूत्र] सीधे उच्चारण करके, "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" [ब्रह्मसूत्र] तथा वेद आदि का भी जप करे —
श्लोक 93 (shiva.kailasa.12.93)
ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्यं च सोमं चैव प्रजापतिम् । आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्
brahmāṇamindraṁ sūryaṁ ca somaṁ caiva prajāpatim | ātmānamantarātmānaṁ jñānātmānamataḥ param
— ब्रह्मा, इन्द्र, सूर्य, सोम, प्रजापति, आत्मा, अन्तरात्मा, ज्ञानात्मा तथा उससे भी परे —
श्लोक 94 (shiva.kailasa.12.94)
परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोन्तकम् । चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च
paramātmānamapi ca praṇavādyaṁ namontakam | caturthyantaṁ japitvā'tha saktumuṣṭiṁ pragṛhya ca
— परमात्मा को भी, प्रणव से आरम्भ कर "नमः" पर समाप्त होने वाली चतुर्थी विभक्ति में जपकर, फिर सत्तू की मुट्ठी लेकर —
श्लोक 95 (shiva.kailasa.12.95)
प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् । नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणं प्रणवाद्यान्नमोऽन्तकान्
prāśyātha praṇavenaiva dvirācamyātha saṁspṛśet | nābhiṁ mantrānvakṣyamāṇaṁ praṇavādyānnamo'ntakān
— प्रणव से ही ग्रहण करके, दो बार आचमन करके, फिर आगे कहे जाने वाले मन्त्रों — जो प्रणव से आरम्भ होकर "नमः" पर समाप्त होते हैं — से नाभि का स्पर्श करे —
श्लोक 96 (shiva.kailasa.12.96)
आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः । आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्
ātmānamantarātmānaṁ jñānātmānaṁ puraṁ punaḥ | ātmānaṁ ca samuccārya prajāpatimataḥ param
— "आत्मा", "अन्तरात्मा", "ज्ञानात्मा", फिर "पुर" (नगर/शरीर), फिर पुनः "आत्मा" कहकर, फिर उससे परे प्रजापति —
श्लोक 97 (shiva.kailasa.12.97)
स्वाहान्तान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् । त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः
svāhāntānprajapetpaścātpayodadhighṛtaṁ pṛthak | trivāraṁ praṇavenaiva prāśyācamya dvidhā punaḥ
— इन्हें "स्वाहा" पर समाप्त करते हुए जपे; फिर दूध, दही, घी को पृथक्-पृथक्, तीन बार प्रणव से ही ग्रहण करके, फिर दो बार आचमन करके —
श्लोक 98 (shiva.kailasa.12.98)
प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः । यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयं चरेत्
prāgāsya upaviśyātha dṛḍhacittaḥ sthirāsanaḥ | yathoktavidhinā samyakprāṇāyāmatrayaṁ caret
— पूर्वाभिमुख बैठकर, दृढ़चित्त, स्थिर आसन में, यथोक्त विधि से सम्यक् तीन प्राणायाम करे।