Skip to main content

कैलास संहिता · अध्याय 13

विरजाहोम एवं दीक्षा-विधि

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14

श्लोक 1 (shiva.kailasa.13.1)

सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः ॥ गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत

subrahmaṇya uvāca | atha madhyāhnasamaye snātvā niyatamānasaḥ || gandhapuṣpākṣatādīni pūjādravyāṇyupāhareta

सुब्रह्मण्य ने कहा — फिर मध्याह्न के समय स्नान करके, मन को संयत करके, गन्ध-पुष्प-अक्षत आदि पूजा-सामग्री ले आए।

श्लोक 2 (shiva.kailasa.13.2)

नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्नेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत्सुविधानतः

nairṛtye pūjayeddevaṁ vighneśaṁ devapūjitam | gaṇānāṁ tveti mantreṇāvāhayetsuvidhānataḥ

नैर्ऋत्य दिशा में देवों द्वारा पूजित विघ्नेश देव की पूजा करे, "गणानां त्वा" इस मन्त्र से भली-भाँति उनका आवाहन करे।

श्लोक 3 (shiva.kailasa.13.3)

रक्तवर्णं महाकायं सर्वाभरणभूषितम् । पाशाङ्कुशाक्षाभीष्टं च दधानं करपङ्कजैः

raktavarṇaṁ mahākāyaṁ sarvābharaṇabhūṣitam | pāśāṅkuśākṣābhīṣṭaṁ ca dadhānaṁ karapaṅkajaiḥ

रक्तवर्ण, विशालकाय, समस्त आभूषणों से भूषित, पाश, अंकुश, अक्षमाला और वरद-मुद्रा को अपने कमल-हस्तों में धारण किए हुए —

श्लोक 4 (shiva.kailasa.13.4)

एवमावाह्य सन्ध्याय शम्भुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः

evamāvāhya sandhyāya śambhuputraṁ gajānanam | abhyarcya pāyasāpūpanālikeraguḍādibhiḥ

— इस प्रकार सन्ध्या के समय शम्भु-पुत्र गजानन का आवाहन करके, खीर, पूए, नारियल, गुड़ आदि से पूजा करके —

श्लोक 5 (shiva.kailasa.13.5)

नैवेद्यमुत्तमं दद्यात्ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नं प्रार्थयेत्ततः

naivedyamuttamaṁ dadyāttāmbūlādimathāparam | paritoṣya namaskṛtya nirvighnaṁ prārthayettataḥ

— उत्तम नैवेद्य तथा ताम्बूल आदि अर्पित करके, उन्हें सन्तुष्ट करके नमस्कार करके, फिर निर्विघ्नता की प्रार्थना करे।

श्लोक 6 (shiva.kailasa.13.6)

औपासनाग्नौ कर्त्तव्यं स्वगृह्योक्तविधानतः । आज्यभागान्तमाग्नेयं मखतन्त्रमतः परम्

aupāsanāgnau karttavyaṁ svagṛhyoktavidhānataḥ | ājyabhāgāntamāgneyaṁ makhatantramataḥ param

अपने घर की अग्नि में गृह्यसूत्र में कहे विधान के अनुसार, आज्यभाग-पर्यन्त आग्नेय होम करे, फिर उसके आगे यज्ञ-विधि —

श्लोक 7 (shiva.kailasa.13.7)

भूःस्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतन्द्रितः

bhūḥsvāheti tryṛcā pūrṇāhutiṁ hutvā samāpya ca | gāyatrīṁ prajapedyāvadaparāhṇamatandritaḥ

— "भूः स्वाहा" इस त्रि-ऋचा से पूर्णाहुति देकर समाप्त करके, अपराह्न तक अथक भाव से गायत्री का जप करे।

श्लोक 8 (shiva.kailasa.13.8)

अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद् गुरुम्

atha sāyantanīṁ sandhyāmupāsya snānapūrvakam | sāyamaupāsanaṁ hutvā maunī vijñāpayed gurum

फिर स्नानपूर्वक सायं-सन्ध्या करके, सायंकालीन औपासन होम करके, मौन रहकर गुरु को सूचित करे।

श्लोक 9 (shiva.kailasa.13.9)

श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः । जुहुयाद्रौद्रसूक्तेन सद्योजातादिपञ्चभिः

śrapayitvā caruṁ tasminsamidannājyabhedataḥ | juhuyādraudrasūktena sadyojātādipañcabhiḥ

उसी अग्नि में समिधा, अन्न और घृत से चरु पकाकर, रुद्रसूक्त से तथा सद्योजात आदि पाँच [मन्त्रों] से आहुति दे —

श्लोक 10 (shiva.kailasa.13.10)

ब्रह्मभिश्च महादेवं साम्बं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन्

brahmabhiśca mahādevaṁ sāmbaṁ vahnau vibhāvayet | gaurīrmimāya mantreṇa hutvā gaurīmanusmaran

— तथा ब्रह्म-मन्त्रों से; अग्नि में साम्ब महादेव का ध्यान करे; "गौरीर्मिमाय" मन्त्र से आहुति देकर गौरी का अनुस्मरण करते हुए —

श्लोक 11 (shiva.kailasa.13.11)

ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः

tato'gnaye sviṣṭakṛte svāheti juhuyātsakṛt | hutvopariṣṭāttantraṁ tu tato'gneruttare budhaḥ

— फिर अग्नि स्विष्टकृत को "स्वाहा" कहकर एक बार आहुति दे; ऊपर की समाप्ति-आहुतियाँ देकर, फिर अग्नि के उत्तर में बुद्धिमान् —

श्लोक 12 (shiva.kailasa.13.12)

स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः

sthitvāsane japenmaunī cailājinakuśottare | ābrāhmaṁ ca muhūrte tu gāyatrī dṛḍhamānasaḥ

— वल्कल, मृगचर्म और कुश के आसन पर बैठकर मौन रहकर, दृढ़ मन से ब्राह्म मुहूर्त तक गायत्री का जप करे।

श्लोक 13 (shiva.kailasa.13.13)

ततः स्नात्वा त्वशक्तश्चेद्भस्मना वा विधानतः । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्नग्नावेवाभिधारितम्

tataḥ snātvā tvaśaktaścedbhasmanā vā vidhānataḥ | śrapayitvā caruṁ tasminnagnāvevābhidhāritam

फिर स्नान करे, यदि असमर्थ हो तो विधिपूर्वक भस्म से [शुद्धि करे]; उसी अग्नि में घृत-सिक्त चरु पकाकर —

श्लोक 14 (shiva.kailasa.13.14)

उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्याज्येन चरुं ततः । अभिघार्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तं च पञ्च च

udagudvāsya barhiṣyāsādyājyena caruṁ tataḥ | abhighārya vyāhṛtīśca raudrasūktaṁ ca pañca ca

— उत्तर की ओर कुश पर रखकर, फिर घी से चरु का अभिघारण करके, व्याहृतियों तथा रुद्रसूक्त और पाँचों [ब्रह्म-मन्त्रों] से —

श्लोक 15 (shiva.kailasa.13.15)

जपेद् ब्रह्माणि सन्धार्य चित्तं शिवपदाम्बुजे । प्रजापतिमथेन्द्रं च विश्वेदेवास्ततः परम्

japed brahmāṇi sandhārya cittaṁ śivapadāmbuje | prajāpatimathendraṁ ca viśvedevāstataḥ param

— शिव के चरणकमल में मन को स्थिर रखते हुए ब्रह्म-मन्त्रों का जप करे; फिर प्रजापति, इन्द्र और उससे परे विश्वेदेव —

श्लोक 16 (shiva.kailasa.13.16)

ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहान्तान् प्रणवादिकान् । सञ्जप्य वाचयित्वाथ पुण्याहं च ततः परम्

brahmāṇaṁ sacaturthyantaṁ svāhāntān praṇavādikān | sañjapya vācayitvātha puṇyāhaṁ ca tataḥ param

— चतुर्थी विभक्ति में ब्रह्मा को, प्रणव से आरम्भ होकर स्वाहा पर समाप्त होने वाले मन्त्रों से जपकर, फिर पुण्याहवाचन करके —

श्लोक 17 (shiva.kailasa.13.17)

परस्तात्तन्त्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि । निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः

parastāttantramagnaye svāhetyagnimukhāvadhi | nirvartya paścātprāṇāya svāhetyārabhya pañcabhiḥ

— आगे की यज्ञ-विधि अग्निमुख तक अग्नि के लिए "स्वाहा" कहकर सम्पन्न करके, फिर "प्राणाय स्वाहा" से आरम्भ कर पाँचों [प्राणों] से —

श्लोक 18 (shiva.kailasa.13.18)

साज्येन चरुणा पश्चादग्निं स्विष्टकृतं हुनेत् । पुनश्च प्रजपेत्सूक्तं रौद्रं ब्रह्माणि पञ्च च

sājyena caruṇā paścādagniṁ sviṣṭakṛtaṁ hunet | punaśca prajapetsūktaṁ raudraṁ brahmāṇi pañca ca

— घृत-सहित चरु से फिर अग्नि स्विष्टकृत को आहुति दे; फिर से रुद्रसूक्त तथा पाँचों ब्रह्म-मन्त्रों का जप करे —

श्लोक 19 (shiva.kailasa.13.19)

महेशादि चतुर्व्यूहमन्त्रांश्च प्रजपेत्पुनः । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं तु स्वशाखोक्तेन वर्त्मना

maheśādi caturvyūhamantrāṁśca prajapetpunaḥ | hutvopariṣṭāttantraṁ tu svaśākhoktena vartmanā

— और महेश आदि चतुर्व्यूह मन्त्रों का पुनः जप करे; अपनी शाखा में कहे मार्ग से ऊपर की आहुतियाँ देकर —

श्लोक 20 (shiva.kailasa.13.20)

तत्तद्देवान्समुद्दिश्य साङ्गं कुर्याद्विचक्षणः । एवमग्निमुखाद्यं यत्कर्मतन्त्रं प्रवर्त्तितम्

tattaddevānsamuddiśya sāṅgaṁ kuryādvicakṣaṇaḥ | evamagnimukhādyaṁ yatkarmatantraṁ pravarttitam

— उस-उस देवता को उद्दिष्ट करके विचक्षण पुरुष सांग विधि सम्पन्न करे। इस प्रकार अग्निमुख आदि यह कर्म-विधि प्रवर्तित है।

श्लोक 21 (shiva.kailasa.13.21)

अतः परं प्रजुहुयाद्विरजाहोममात्मनः । षड्विंशतत्त्वरूपेस्मिन्देहे लीनस्य शुद्धये

ataḥ paraṁ prajuhuyādvirajāhomamātmanaḥ | ṣaḍviṁśatattvarūpesmindehe līnasya śuddhaye

इसके बाद अपने लिए विरजा-होम करे — इस शरीर में लीन छब्बीस तत्त्व-रूप की शुद्धि के लिए,

श्लोक 22 (shiva.kailasa.13.22)

तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । तत्रात्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं मन्त्रैरारुणकेतुकैः

tattvānyetāni maddehe śudhyantāmityanusmaran | tatrātmatattvaśuddhyarthaṁ mantrairāruṇaketukaiḥ

— "मेरे शरीर में ये तत्त्व शुद्ध हों" ऐसा अनुस्मरण करते हुए; वहाँ आत्म-तत्त्व की शुद्धि के लिए अरुणकेतुक मन्त्रों से —

श्लोक 23 (shiva.kailasa.13.23)

पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषान्तं क्रमान्मुने । साज्येन चरुणा मौनी शिवपादाम्बुजं स्मरन्

paṭhyamānaiḥ pṛthivyādipuruṣāntaṁ kramānmune | sājyena caruṇā maunī śivapādāmbujaṁ smaran

— पृथ्वी से लेकर पुरुष तक क्रमशः पढ़े जाते हुए, हे मुने! घृत-सहित चरु से, मौन रहकर, शिव के चरणकमल का स्मरण करते हुए —

श्लोक 24 (shiva.kailasa.13.24)

पृथिव्यादि च शब्दादि वागाद्यं पञ्चकं पुनः । श्रोत्राद्यं च शिरः पार्श्वपृष्ठोदरचतुष्टयम्

pṛthivyādi ca śabdādi vāgādyaṁ pañcakaṁ punaḥ | śrotrādyaṁ ca śiraḥ pārśvapṛṣṭhodaracatuṣṭayam

— पृथ्वी आदि, शब्द आदि, वाक् आदि पाँच [कर्मेन्द्रियाँ], फिर श्रोत्र आदि [ज्ञानेन्द्रियाँ], शिर, पार्श्व, पृष्ठ और उदर — ये चार —

श्लोक 25 (shiva.kailasa.13.25)

जङ्घां च योजयेत्पश्चात्त्वगाद्यं धातुसप्तकम् । प्राणाद्यं पञ्चकं पश्चादन्नाद्यं कोशपञ्चकम्

jaṅghāṁ ca yojayetpaścāttvagādyaṁ dhātusaptakam | prāṇādyaṁ pañcakaṁ paścādannādyaṁ kośapañcakam

— और फिर जंघा को जोड़े; त्वचा आदि सात धातुएँ; फिर प्राण आदि पाँच; फिर अन्न आदि पाँच कोश —

श्लोक 26 (shiva.kailasa.13.26)

मनश्चित्तं च बुद्धिश्चाहङ्कृतिः ख्यातिरेव च । सङ्कल्पं तु गुणाः पश्चात्प्रकृतिः पुरुषस्ततः

manaścittaṁ ca buddhiścāhaṅkṛtiḥ khyātireva ca | saṅkalpaṁ tu guṇāḥ paścātprakṛtiḥ puruṣastataḥ

— मन, चित्त, बुद्धि, अहंकार तथा ख्याति; फिर संकल्प, फिर गुण, फिर प्रकृति, फिर पुरुष —

श्लोक 27 (shiva.kailasa.13.27)

पुरुषस्य तु भोक्तृत्वं प्रतिपन्नस्य भोजने । अन्तरङ्गतया तत्त्वपञ्चकं परिकीर्तितम्

puruṣasya tu bhoktṛtvaṁ pratipannasya bhojane | antaraṅgatayā tattvapañcakaṁ parikīrtitam

— तथा भोग में प्रवृत्त पुरुष का भोक्तृत्व — यह अन्तरंग रूप से पंचतत्त्व कहा गया है।

श्लोक 28 (shiva.kailasa.13.28)

नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पञ्चकमिदं मयोत्पन्नं मुनीश्वर

niyatiḥ kālarāgaśca vidyā ca tadanantaram | kalā ca pañcakamidaṁ mayotpannaṁ munīśvara

नियति, काल, राग, फिर विद्या, तथा कला — यह पंचक, हे मुनीश्वर! माया से उत्पन्न है।

श्लोक 29 (shiva.kailasa.13.29)

मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति माया श्रुतीरिता । तज्जान्येतानि तत्त्वानि श्रुत्युक्तानि न संशयः

māyāṁ tu prakṛtiṁ vidyāditi māyā śrutīritā | tajjānyetāni tattvāni śrutyuktāni na saṁśayaḥ

"माया को प्रकृति जानना चाहिए" ऐसा माया श्रुति में कहा गया है; उससे उत्पन्न ये तत्त्व श्रुति में कहे गए हैं, इसमें संशय नहीं।

श्लोक 30 (shiva.kailasa.13.30)

कालस्वभावो नियतिरिति च श्रुतिरब्रवीत् । एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकञ्चुकमुच्यते

kālasvabhāvo niyatiriti ca śrutirabravīt | etatpañcakamevāsya pañcakañcukamucyate

"नियति काल का स्वभाव है" ऐसा भी श्रुति ने कहा है। यह पंचक ही इस [जीव] का पंचकंचुक (पाँच कवच) कहलाता है।

श्लोक 31 (shiva.kailasa.13.31)

अजानन्पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः । निपत्याधस्तात्प्रकृतेरुपरिष्टात्पुमानयम्

ajānanpañcatattvāni vidvānapi ca mūḍhadhīḥ | nipatyādhastātprakṛterupariṣṭātpumānayam

इन पाँच तत्त्वों को न जानने वाला, विद्वान् होते हुए भी मूढ़बुद्धि यह पुरुष, प्रकृति के नीचे गिरकर [भी] उससे ऊपर —

श्लोक 32 (shiva.kailasa.13.32)

काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्तते पार्श्वतोऽन्वहम् । विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्यामहेश्वरौ

kākākṣinyāyamāśritya vartate pārśvato'nvaham | vidyātattvamidaṁ proktaṁ śuddhavidyāmaheśvarau

— काकाक्षि-न्याय का आश्रय लेकर प्रतिदिन उसके पार्श्व में रहता है। यह विद्या-तत्त्व कहा गया है; शुद्धविद्या और महेश्वर —

श्लोक 33 (shiva.kailasa.13.33)

सदाशिवश्च शक्तिश्च शिवश्चेदं तु पञ्चकम् । शिवतत्त्वमिदं ब्रह्मन् प्रज्ञानं ब्रह्म वाग्यतः

sadāśivaśca śaktiśca śivaścedaṁ tu pañcakam | śivatattvamidaṁ brahman prajñānaṁ brahma vāgyataḥ

— सदाशिव, शक्ति और शिव — यह पंचक है। यह शिव-तत्त्व है, हे ब्रह्मन्! "प्रज्ञानं ब्रह्म" — यह वाणी को संयत करके [कहा जाता है]।

श्लोक 34 (shiva.kailasa.13.34)

पृथिव्यादिशिवान्तं यत्तत्त्वजातं मुनीश्वर । स्वकारणलयद्वारा शुद्धिरस्य विधीयताम्

pṛthivyādiśivāntaṁ yattattvajātaṁ munīśvara | svakāraṇalayadvārā śuddhirasya vidhīyatām

पृथ्वी से लेकर शिव-पर्यन्त जो यह तत्त्व-समूह है, हे मुनीश्वर! उसकी शुद्धि अपने-अपने कारण में लय के द्वारा की जाए।

श्लोक 35 (shiva.kailasa.13.35)

एकादशानां मन्त्राणां परस्मैपदपूर्वकम् । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तमिदं पदमथोच्चरेत्

ekādaśānāṁ mantrāṇāṁ parasmaipadapūrvakam | śivajyotiścaturthyantamidaṁ padamathoccaret

ग्यारह मन्त्रों में परस्मैपद-पूर्वक "शिवज्योतिः" इस चतुर्थी-अन्त पद का उच्चारण करे,

श्लोक 36 (shiva.kailasa.13.36)

न ममेति वदेत्पश्चादुद्देशत्याग ईरितः । अतः परं विविद्यैति कर्षोत्कायेति मन्त्रयोः

na mameti vadetpaścāduddeśatyāga īritaḥ | ataḥ paraṁ vividyaiti karṣotkāyeti mantrayoḥ

— फिर "न मम" कहे — यह उद्देश्य-त्याग कहा गया है। इसके बाद "विविद्यै" और "कर्षोत्काय" दो मन्त्रों में —

श्लोक 37 (shiva.kailasa.13.37)

व्यापकाय पदस्यान्ते परमात्मन इत्यपि । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तं विश्वभूतपदं पुनः

vyāpakāya padasyānte paramātmana ityapi | śivajyotiścaturthyantaṁ viśvabhūtapadaṁ punaḥ

— "व्यापकाय" पद के अन्त में, तथा "परमात्मने" भी; फिर "शिवज्योतिः" चतुर्थ्यन्त, फिर "विश्वभूत" पद —

श्लोक 38 (shiva.kailasa.13.38)

घसनोत्सुकशब्दश्च चतुर्थ्यन्तमथो वदेत् । परस्मैपदमुच्चार्य देवाय पदमुच्चरेत्

ghasanotsukaśabdaśca caturthyantamatho vadet | parasmaipadamuccārya devāya padamuccaret

— और "घसनोत्सुक" शब्द चतुर्थ्यन्त कहे; परस्मैपद कहकर "देवाय" पद कहे।

श्लोक 39 (shiva.kailasa.13.39)

उत्तिष्ठस्वेति मन्त्रस्य विश्वरूपाय शब्दतः । पुरुषाय पदं ब्रूयादोंस्वाहेत्यस्य संवदेत्

uttiṣṭhasveti mantrasya viśvarūpāya śabdataḥ | puruṣāya padaṁ brūyādoṁsvāhetyasya saṁvadet

"उत्तिष्ठस्व" मन्त्र के "विश्वरूपाय" शब्द से "पुरुषाय" पद कहे, तथा इसके साथ "ॐ स्वाहा" कहे।

श्लोक 40 (shiva.kailasa.13.40)

लोकत्रयपदस्यान्ते व्यापिने परमात्मने । शिवायेदं न मम च पदं ब्रूयादतः परम्

lokatrayapadasyānte vyāpine paramātmane | śivāyedaṁ na mama ca padaṁ brūyādataḥ param

"लोकत्रय" पद के अन्त में "व्यापिने परमात्मने"; "शिवाय इदं न मम" — यह पद इसके बाद कहे।

श्लोक 41 (shiva.kailasa.13.41)

स्वशाखोक्तप्रकारेण पुरस्तात्तन्त्रकर्म च । निर्वर्त्य सर्पिषा मिश्रं चरुं प्राश्य पुरोधसे

svaśākhoktaprakāreṇa purastāttantrakarma ca | nirvartya sarpiṣā miśraṁ caruṁ prāśya purodhase

अपनी शाखा में कहे प्रकार से आगे की यज्ञ-विधि सम्पन्न करके, घी मिश्रित चरु का भक्षण करके पुरोहित को —

श्लोक 42 (shiva.kailasa.13.42)

प्रदद्याद् दक्षिणां तस्मै हेमादिपरिबृंहिताम् । ब्रह्माणमुद्वास्य ततः प्रातरौपासनं हुनेत्

pradadyād dakṣiṇāṁ tasmai hemādiparibṛṁhitām | brahmāṇamudvāsya tataḥ prātaraupāsanaṁ hunet

— स्वर्ण आदि से समृद्ध दक्षिणा दे; ब्रह्मा को विदा करके, फिर प्रातःकालीन औपासन होम करे।

श्लोक 43 (shiva.kailasa.13.43)

सं मा सिञ्चन्तु मरुत इति मन्त्रं जपेन्नरः । याते अग्न इत्यनेन मन्त्रेणाग्नौ प्रताप्य च

saṁ mā siñcantu maruta iti mantraṁ japennaraḥ | yāte agna ityanena mantreṇāgnau pratāpya ca

"सं मा सिञ्चन्तु मरुतः" इस मन्त्र का पुरुष जप करे; "याते अग्ने" इस मन्त्र से अग्नि में हाथ तपाकर —

श्लोक 44 (shiva.kailasa.13.44)

हस्तमग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । प्राभातिकीं ततः सन्ध्यामुपास्यादित्यमप्यथ

hastamagnau samāropya svātmanyadvaitadhāmani | prābhātikīṁ tataḥ sandhyāmupāsyādityamapyatha

— हाथ को अग्नि पर, [जो] अपने ही अद्वैत धाम स्वरूप आत्मा में है, रखकर, फिर प्रातःकालीन सन्ध्या तथा सूर्य की भी उपासना करके —

श्लोक 45 (shiva.kailasa.13.45)

उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रां पेरजपेत्प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः

upasthāya praviśyāpsu nābhidaghnaṁ praveśayan | tanmantrāṁ perajapetprītyā niścalātmā samutsukaḥ

— उनके समीप जाकर जल में प्रवेश करके, नाभि तक जल में प्रविष्ट होकर, प्रेमपूर्वक उनके मन्त्रों का जप करे, निश्चल आत्मा, उत्सुक।

श्लोक 46 (shiva.kailasa.13.46)

आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणाम्

āhitāgnistu yaḥ kuryātprājāpatyeṣṭimāhite | śraute vaiśvānare samyak sarvavedasadakṣiṇām

जिसने अग्नि स्थापित की है, वह उस स्थापित, श्रौत वैश्वानर अग्नि में सम्यक् रूप से सर्वस्व-दक्षिणा वाली प्राजापत्य इष्टि करे,

श्लोक 47 (shiva.kailasa.13.47)

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद् गुहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च

athāgnimātmanyāropya brāhmaṇaḥ pravrajed guhāt | sāvitrīprathamaṁ pādaṁ sāvitrīmityudīrya ca

— फिर अग्नि को अपने में स्थापित करके ब्राह्मण घर से प्रव्रज्या ले। "सावित्री" कहकर सावित्री का प्रथम पाद —

श्लोक 48 (shiva.kailasa.13.48)

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयं पादमुच्चार्य सावित्रीमिति पूर्ववत्

praveśayāmi śabdānte bhūromiti ca saṁvadet | dvitīyaṁ pādamuccārya sāvitrīmiti pūrvavat

— "प्रवेशयामि" शब्द के अन्त में "भूः ॐ" कहे। दूसरा पाद कहकर, पूर्ववत् "सावित्री" —

श्लोक 49 (shiva.kailasa.13.49)

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । तृतीयं पादमुच्चार्य सावित्रीमित्यतः परम्

praveśayāmi śabdānte bhūromiti ca saṁvadet | tṛtīyaṁ pādamuccārya sāvitrīmityataḥ param

— "प्रवेशयामि" के अन्त में "भूः ॐ" कहे। तीसरा पाद कहकर, फिर "सावित्री" —

श्लोक 50 (shiva.kailasa.13.50)

प्रवेशयामि शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । त्रिपादमुच्चरेत्पूर्वं सावित्रीमित्यतः परम्

praveśayāmi śabdānte suvaromityudīrayet | tripādamuccaretpūrvaṁ sāvitrīmityataḥ param

— "प्रवेशयामि" के अन्त में "सुवः ॐ" कहे। पहले तीनों पाद उच्चारण करे, फिर "सावित्री" —

श्लोक 51 (shiva.kailasa.13.51)

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूर्भुवः सुवरोमिति । उदीरयेत्परं प्रीत्या निश्चलात्मा मुनीश्वर

praveśayāmi śabdānte bhūrbhuvaḥ suvaromiti | udīrayetparaṁ prītyā niścalātmā munīśvara

— "प्रवेशयामि" के अन्त में "भूर्भुवः सुवः ॐ" — यह प्रेमपूर्वक, निश्चल मन से उच्चारण करे, हे मुनीश्वर!

श्लोक 52 (shiva.kailasa.13.52)

इयं भगवती साक्षाच्छङ्करार्द्धशरीरिणी । पञ्चवक्त्रा दशभुजा त्रिपञ्चनयनोज्ज्वला

iyaṁ bhagavatī sākṣācchaṅkarārddhaśarīriṇī | pañcavaktrā daśabhujā tripañcanayanojjvalā

यह भगवती साक्षात् शंकर के आधे शरीर में स्थित हैं — पाँच मुख, दस भुजा, पन्द्रह नेत्रों से उज्ज्वल,

श्लोक 53 (shiva.kailasa.13.53)

नवरत्नकिरीटोद्यच्चन्द्रलेखावतंसिनी । शुद्धस्फटिकसङ्काशा दशायुधधरा शुभा

navaratnakirīṭodyaccandralekhāvataṁsinī | śuddhasphaṭikasaṅkāśā daśāyudhadharā śubhā

— नवरत्न-मुकुट पर उदित चन्द्रकला से सुशोभित, शुद्ध स्फटिक के समान, दस आयुध धारण करने वाली, शुभ —

श्लोक 54 (shiva.kailasa.13.54)

हारकेयूरकटककिङ्किणीनूपुरादिभिः । भूषितावयवा दिव्यवसना रत्नभूषणा

hārakeyūrakaṭakakiṅkiṇīnūpurādibhiḥ | bhūṣitāvayavā divyavasanā ratnabhūṣaṇā

— हार, केयूर, कटक, किंकिणी, नूपुर आदि से अंगों में विभूषित, दिव्य वस्त्र धारण करने वाली, रत्न-आभूषणों से सज्जित —

श्लोक 55 (shiva.kailasa.13.55)

विष्णुना विधिना देवऋषिगन्धर्वदानवैः । मानवैश्च सदा सेव्या सर्वात्मव्यापिनी शिवा

viṣṇunā vidhinā devaṛṣigandharvadānavaiḥ | mānavaiśca sadā sevyā sarvātmavyāpinī śivā

— विष्णु, ब्रह्मा, देव, ऋषि, गन्धर्व, दानव तथा मनुष्यों द्वारा सदा सेवनीय, सम्पूर्ण आत्माओं में व्याप्त शिवा —

श्लोक 56 (shiva.kailasa.13.56)

सदाशिवस्य देवस्य धर्मपत्नी मनोहरा । जगदम्बा त्रिजननी त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा

sadāśivasya devasya dharmapatnī manoharā | jagadambā trijananī triguṇā nirguṇāpyajā

— सदाशिव देव की मनोहर धर्मपत्नी, जगदम्बा, तीनों लोकों की जननी, त्रिगुणमयी होकर भी निर्गुणा, अजन्मा।

श्लोक 57 (shiva.kailasa.13.57)

इत्येवं संविचार्याथ गायत्रीं प्रजपेत्सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम्

ityevaṁ saṁvicāryātha gāyatrīṁ prajapetsudhīḥ | ādidevīṁ ca tripadāṁ brāhmaṇatvādidāmajām

इस प्रकार विचार करके बुद्धिमान् आदिदेवी, त्रिपदा, ब्राह्मणत्व आदि की दात्री, अजन्मा गायत्री का जप करे।

श्लोक 58 (shiva.kailasa.13.58)

यो ह्यन्यथा जपेत्पापो गायत्रीं शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्पसङ्ख्यया

yo hyanyathā japetpāpo gāyatrīṁ śivarūpiṇīm | sa pacyate mahāghore narake kalpasaṅkhyayā

जो पापी शिवरूपिणी गायत्री का अन्यथा जप करता है, वह महाघोर नरक में कल्पों की संख्या तक पकाया जाता है।

श्लोक 59 (shiva.kailasa.13.59)

सा व्याहृतिभ्यः सञ्जाता तास्वेव विलयं गता । ताश्च प्रणवसम्भूता प्रणवे विलयं गताः

sā vyāhṛtibhyaḥ sañjātā tāsveva vilayaṁ gatā | tāśca praṇavasambhūtā praṇave vilayaṁ gatāḥ

वह व्याहृतियों से उत्पन्न हुई और उन्हीं में लय को प्राप्त होती है; और वे व्याहृतियाँ प्रणव से उत्पन्न होकर प्रणव में ही लय को प्राप्त होती हैं।

श्लोक 60 (shiva.kailasa.13.60)

प्रणवः सर्ववेदादिः प्रणवः शिववाचकः । मन्त्राधिराजराजश्च महाबीजं मनुः परः

praṇavaḥ sarvavedādiḥ praṇavaḥ śivavācakaḥ | mantrādhirājarājaśca mahābījaṁ manuḥ paraḥ

प्रणव समस्त वेदों का आदि है, प्रणव शिव का वाचक है, मन्त्रों के अधिराजों का भी राजा तथा महाबीज, परम मनु है।

श्लोक 61 (shiva.kailasa.13.61)

शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

śivo vā praṇavo hyeṣa praṇavo vā śivaḥ smṛtaḥ | vācyavācakayorbhedo nātyantaṁ vidyate yataḥ

शिव ही प्रणव हैं, अथवा प्रणव ही शिव स्मृत हैं; क्योंकि वाच्य और वाचक में अत्यन्त भेद नहीं है।

श्लोक 62 (shiva.kailasa.13.62)

एनमेव महामन्त्रं जीवानां च तनुत्यजाम् । काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः

enameva mahāmantraṁ jīvānāṁ ca tanutyajām | kāśyāṁ saṁśrāvya maraṇe datte muktiṁ parāṁ śivaḥ

इसी महामन्त्र को काशी में शरीर त्यागने वाले जीवों को मरणकाल में सुनाकर शिव उन्हें परम मुक्ति देते हैं।

श्लोक 63 (shiva.kailasa.13.63)

तस्मादेकाक्षरं देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम्

tasmādekākṣaraṁ devaṁ śivaṁ paramakāraṇam | upāsate yatiśreṣṭhā hṛdayāmbhojamadhyagam

इसीलिए यतिश्रेष्ठ, हृदय-कमल के मध्य में स्थित एकाक्षर देव शिव, परम कारण, की उपासना करते हैं।

श्लोक 64 (shiva.kailasa.13.64)

मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम्

mumukṣavo'pare dhīrā viraktā laukikā narāḥ | viṣayānmanasā jñātvopāsate paramaṁ śivam

अन्य धीर मुमुक्षु, विरक्त, लौकिक मनुष्य भी, विषयों को मन से जानकर परम शिव की उपासना करते हैं।

श्लोक 65 (shiva.kailasa.13.65)

एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः

evaṁ vilāpya gāyatrīṁ praṇave śivavācake | ahaṁ vṛkṣasya rerivetyanuvākaṁ japetpunaḥ

इस प्रकार गायत्री को शिव-वाचक प्रणव में विलीन करके "अहं वृक्षस्य रेरिव" अनुवाक का पुनः जप करे,

श्लोक 66 (shiva.kailasa.13.66)

यश्छन्दसामामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायान्तं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत्

yaśchandasāmāmṛṣabha ityanuvākamupakramāt | gopāyāntaṁ japanpaścādutthitohamitīrayet

— "यश्छन्दसामामृषभः" अनुवाक को आरम्भ से "गोपाय" तक जपकर, फिर "मैं उठ गया हूँ" ऐसा कहे।

श्लोक 67 (shiva.kailasa.13.67)

वदेज्जपेत् त्रिधा मन्दमध्योच्छ्रायक्रमान्मुने । प्रणवं पूर्वमुद्धत्य सृष्टिस्थितिलयक्रमात्

vadejjapet tridhā mandamadhyocchrāyakramānmune | praṇavaṁ pūrvamuddhatya sṛṣṭisthitilayakramāt

हे मुने! मन्द, मध्यम और उच्च क्रम से तीन प्रकार से जप करे, पहले प्रणव को उठाकर, सृष्टि-स्थिति-लय के क्रम से;

श्लोक 68 (shiva.kailasa.13.68)

तेषामथ क्रमाद्भूयाद्भूः संन्यस्तम्भुवस्तथा । संन्यस्तं सुवरित्युक्त्वा सन्न्यस्तं पदमुच्चरम्

teṣāmatha kramādbhūyādbhūḥ saṁnyastambhuvastathā | saṁnyastaṁ suvarityuktvā sannyastaṁ padamuccaram

— फिर उनके क्रम से "भूः संन्यस्तम्", इसी प्रकार "भुवः" [संन्यस्तम्], "सुवः संन्यस्तम्" कहकर "संन्यस्तम्" पद उच्चारित करे —

श्लोक 69 (shiva.kailasa.13.69)

सर्वमन्त्रान्त प्रदेशे मयेति च पदं वदेत् । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य समष्टिव्याहृतीर्वदेत्

sarvamantrānta pradeśe mayeti ca padaṁ vadet | praṇavaṁ pūrvamuddhṛtya samaṣṭivyāhṛtīrvadet

— सब मन्त्रों के अन्त-भाग में "मया" पद कहे; प्रणव को पहले उठाकर समष्टि-व्याहृतियाँ कहे —

श्लोक 70 (shiva.kailasa.13.70)

समस्तमित्यतो ब्रूयान्मयेति च समब्रवीत् । सदाशिवं हृदि ध्यात्वा मन्दादीति ततो मुने

samastamityato brūyānmayeti ca samabravīt | sadāśivaṁ hṛdi dhyātvā mandādīti tato mune

— "समस्तम्" कहे और "मया" भी समान रूप से कहे; हृदय में सदाशिव का ध्यान करके फिर "मन्द" आदि, हे मुने! —

श्लोक 71 (shiva.kailasa.13.71)

प्रैषमन्त्रांस्तु जप्त्वैवं सावधानेन चेतसा । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेति सञ्जपन्

praiṣamantrāṁstu japtvaivaṁ sāvadhānena cetasā | abhayaṁ sarvabhūtebhyo mattaḥ svāheti sañjapan

— इस प्रकार प्रैष-मन्त्रों का सावधान चित्त से जप करके, "समस्त प्राणियों को मुझसे अभय हो — स्वाहा" ऐसा जपते हुए —

श्लोक 72 (shiva.kailasa.13.72)

प्राच्यां दिश्यप उद्धृत्य प्रक्षिपेदजलिं ततः । शिखां यज्ञोपवीतं च यत्रोत्पाट्य च पाणिना

prācyāṁ diśyapa uddhṛtya prakṣipedajaliṁ tataḥ | śikhāṁ yajñopavītaṁ ca yatrotpāṭya ca pāṇinā

— पूर्व दिशा में जल उठाकर अंजलि छोड़ दे; फिर शिखा और यज्ञोपवीत को जहाँ हाथ से उखाड़कर —

श्लोक 73 (shiva.kailasa.13.73)

गृहीत्वा प्रणवं भूश्च समुद्रं गच्छ संवदेत् । वह्निजायां समुच्चार्य्य सोदकाञ्जलिना ततः

gṛhītvā praṇavaṁ bhūśca samudraṁ gaccha saṁvadet | vahnijāyāṁ samuccāryya sodakāñjalinā tataḥ

— प्रणव तथा "भूः" ग्रहण करके "समुद्र को जाओ" कहे; अग्नि की पत्नी [जल] में उच्चारण करके, फिर जल-सहित अंजलि से —

श्लोक 74 (shiva.kailasa.13.74)

अप्सु हूयादथ प्रेषैरभिमन्त्र्य त्रिधा त्वपः । प्राश्य तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्

apsu hūyādatha preṣairabhimantrya tridhā tvapaḥ | prāśya tīre samāgatya bhūmau vastrādikaṁ tyajet

— जल में अर्पित करे; फिर प्रैष-मन्त्रों से तीन बार जल को अभिमन्त्रित करके, पीकर, तट पर आकर, भूमि पर वस्त्र आदि त्याग दे।

श्लोक 75 (shiva.kailasa.13.75)

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा गच्छेस्सप्तपदाधिकम् । किञ्चिद्दूरमथाचार्यस्तिष्ठ तिष्ठेति संवदेत्

udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā gacchessaptapadādhikam | kiñciddūramathācāryastiṣṭha tiṣṭheti saṁvadet

उत्तर या पूर्व की ओर मुख करके सात पद से अधिक कुछ दूर जाए; फिर आचार्य "ठहरो, ठहरो" कहें।

श्लोक 76 (shiva.kailasa.13.76)

लोकस्य व्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च । भगवन्स्वीकुरुष्वेति दद्यात्स्वेनैव पाणिना

lokasya vyavahārārthaṁ kaupīnaṁ daṇḍameva ca | bhagavansvīkuruṣveti dadyātsvenaiva pāṇinā

"लोक-व्यवहार के लिए यह कौपीन और दण्ड, हे भगवन्! स्वीकार करो" — ऐसा कहकर अपने ही हाथ से दे।

श्लोक 77 (shiva.kailasa.13.77)

दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः । आच्छाद्याचम्य च द्वेधा त शिष्यमिति संवदेत्

dattvā sudoraṁ kaupīnaṁ kāṣāyavasanaṁ tataḥ | ācchādyācamya ca dvedhā ta śiṣyamiti saṁvadet

अच्छी डोरी सहित कौपीन देकर, फिर काषाय वस्त्र से ढककर, दो बार आचमन कराकर "हे शिष्य!" ऐसा कहे।

श्लोक 78 (shiva.kailasa.13.78)

इन्द्रस्य वज्रोऽसि तत इति मन्त्रमुदाहरेत् । सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात्सखाय इति सञ्जपन्

indrasya vajro'si tata iti mantramudāharet | samprārthya daṇḍaṁ gṛhṇīyātsakhāya iti sañjapan

"इन्द्रस्य वज्रोऽसि" इत्यादि मन्त्र का उच्चारण करे; प्रार्थनापूर्वक दण्ड ग्रहण करे, "सखाय" ऐसा जपते हुए।

श्लोक 79 (shiva.kailasa.13.79)

अथ गत्वा गुरोः पार्श्वं शिवपादाम्बुजं स्मरन् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ त्रिवारं संयतात्मवान्

atha gatvā guroḥ pārśvaṁ śivapādāmbujaṁ smaran | praṇameddaṇḍavadbhūmau trivāraṁ saṁyatātmavān

फिर गुरु के समीप जाकर, शिव के चरणकमल का स्मरण करते हुए, संयतात्मा होकर भूमि पर तीन बार दण्डवत् प्रणाम करे।

श्लोक 80 (shiva.kailasa.13.80)

पुनरुत्थाय च शनैः प्रेम्णा पश्यन्गुरुं निजम् । कृताञ्जलिपुटस्तिष्ठेद्गुरुपाद समीपतः

punarutthāya ca śanaiḥ premṇā paśyanguruṁ nijam | kṛtāñjalipuṭastiṣṭhedgurupāda samīpataḥ

फिर धीरे-धीरे उठकर, प्रेमपूर्वक अपने गुरु को देखते हुए, हाथ जोड़कर गुरु के चरणों के समीप खड़ा रहे।

श्लोक 81 (shiva.kailasa.13.81)

कर्म्मारम्भात्पूर्वमेव गृहीत्वा गोमयं शुभम् । स्थूलामलकमात्रेण कृत्वा पिण्डान्विशोषयेत

karmmārambhātpūrvameva gṛhītvā gomayaṁ śubham | sthūlāmalakamātreṇa kṛtvā piṇḍānviśoṣayeta

कर्म के आरम्भ से पहले ही शुभ गोबर लेकर, बड़े आँवले के बराबर पिण्ड बनाकर सुखा ले —

श्लोक 82 (shiva.kailasa.13.82)

सौरैस्तु किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्त्तौ भस्म सङ्गृह्य गोपयेत्

sauraistu kiraṇaireva homārambhāgnimadhyagān | nikṣipya homasampūrttau bhasma saṅgṛhya gopayet

— केवल सूर्य की किरणों से; होम के आरम्भ में अग्नि के मध्य में उन्हें डालकर, होम पूर्ण होने पर भस्म एकत्र करके सुरक्षित रखे।

श्लोक 83 (shiva.kailasa.13.83)

ततो गुरुस्समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यमग्निरित्यादिभिः क्रमात्

tato gurussamādāya virajānalajaṁ sitam | bhasma tenaiva taṁ śiṣyamagnirityādibhiḥ kramāt

फिर गुरु उस विरजा-अग्नि से उत्पन्न श्वेत भस्म को लेकर, उसी से उस शिष्य को "अग्निः" इत्यादि मन्त्रों से क्रमशः —

श्लोक 84 (shiva.kailasa.13.84)

मन्त्रैरङ्गानि संस्पृश्य मूर्द्धादिचरणान्ततः । ईशानाद्यैः पञ्चमन्त्रै शिर आरभ्य सर्वतः

mantrairaṅgāni saṁspṛśya mūrddhādicaraṇāntataḥ | īśānādyaiḥ pañcamantrai śira ārabhya sarvataḥ

— अंगों का स्पर्श करते हुए, सिर से लेकर पैर तक; फिर ईशान आदि पाँच मन्त्रों से सिर से आरम्भ कर सर्वत्र —

श्लोक 85 (shiva.kailasa.13.85)

समुद्धृत्य विधानेन त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च मूर्ध्न आरभ्य च क्रमात्

samuddhṛtya vidhānena tripuṇḍraṁ dhārayettataḥ | triyāyuṣaistryambakaiśca mūrdhna ārabhya ca kramāt

— विधिपूर्वक भस्म लेकर त्रिपुण्ड्र धारण कराए; त्रियायुष तथा त्र्यम्बक मन्त्रों से सिर से आरम्भ कर क्रमशः —

श्लोक 86 (shiva.kailasa.13.86)

ततस्सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः । हृत्पङ्कजे समासीनं ध्यायेच्छिवमुमासखम्

tatassadbhaktiyuktena cetasā śiṣyasattamaḥ | hṛtpaṅkaje samāsīnaṁ dhyāyecchivamumāsakham

— फिर सद्भक्ति-युक्त चित्त से वह श्रेष्ठ शिष्य हृदय-कमल में विराजमान उमा-सखा शिव का ध्यान करे।

श्लोक 87 (shiva.kailasa.13.87)

हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य स गुरुर्वदेत् । त्रिवारं प्रणवं दक्षकर्णे ऋष्यादिसंयुतम्

hastaṁ nidhāya śirasi śiṣyasya sa gururvadet | trivāraṁ praṇavaṁ dakṣakarṇe ṛṣyādisaṁyutam

शिष्य के सिर पर हाथ रखकर वह गुरु दाहिने कान में तीन बार प्रणव को ऋषि आदि सहित कहे,

श्लोक 88 (shiva.kailasa.13.88)

ततः कृत्वा च करुणां प्रणवस्यार्थ मादिशेत् । षड्विधार्त्थपरि ज्ञानसहितं गुरुसत्तमः

tataḥ kṛtvā ca karuṇāṁ praṇavasyārtha mādiśet | ṣaḍvidhārtthapari jñānasahitaṁ gurusattamaḥ

— फिर करुणापूर्वक श्रेष्ठ गुरु प्रणव के अर्थ का उपदेश दे, छह प्रकार के अर्थ के परिज्ञान सहित।

श्लोक 89 (shiva.kailasa.13.89)

द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणमेद्भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं नान्यत्कर्म्म समाचरेत्

dviṣaṭprakāraṁ sa guruṁ praṇamedbhuvi daṇḍavat | tadadhīno bhavennityaṁ nānyatkarmma samācaret

वह [शिष्य] बारह प्रकार से गुरु को भूमि पर दण्डवत् प्रणाम करे; वह सदा उन्हीं के अधीन रहे, अन्य कोई कर्म न करे।

श्लोक 90 (shiva.kailasa.13.90)

तदाज्ञया ततः शिष्यो वेदान्तार्थानुसारतः । शिवज्ञानपरो भूयात्सगुणागुणभेदतः

tadājñayā tataḥ śiṣyo vedāntārthānusārataḥ | śivajñānaparo bhūyātsaguṇāguṇabhedataḥ

फिर उनकी आज्ञा से शिष्य वेदान्त के अर्थ के अनुसार सगुण-निर्गुण के भेद से शिवज्ञान में परायण हो जाए।

श्लोक 91 (shiva.kailasa.13.91)

ततस्तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यङ्गपूर्व्वकम् । प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते कारयेद्गुरुः

tatastenaiva śiṣyeṇa śravaṇādyaṅgapūrvvakam | prabhātikādyanuṣṭhānaṁ japānte kārayedguruḥ

फिर गुरु उसी शिष्य से श्रवण आदि अंगों सहित प्रातःकालीन आदि अनुष्ठान जप के अन्त में करवाए।

श्लोक 92 (shiva.kailasa.13.92)

पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत्

pūjāṁ ca maṇḍale tasminkailāsaprastarāhvaye | śivoditena mārgeṇa śiṣyastatraiva pūjayet

और उस कैलासप्रस्तर नामक मण्डल में शिव द्वारा कहे मार्ग से शिष्य वहीं पूजा करे।

श्लोक 93 (shiva.kailasa.13.93)

देवन्नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिङ्गमैश्वरम्

devannityamaśaktaścetpūjituṁ guruṇā śubham | sphāṭikaṁ pīṭhikopetaṁ gṛhṇīyālliṅgamaiśvaram

यदि गुरु द्वारा स्थापित शुभ देव की नित्य पूजा करने में असमर्थ हो, तो पीठिका सहित स्फाटिक ऐश्वर लिंग ग्रहण करे —

श्लोक 94 (shiva.kailasa.13.94)

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम्

varaṁ prāṇaparityāgaśchedanaṁ śiraso'pi me | na tvanabhyarcya bhuñjīyāṁ bhagavantaṁ trilocanam

— "प्राणों का त्याग या सिर का काटा जाना भी श्रेष्ठ है, किन्तु त्रिलोचन भगवान् की पूजा किए बिना मैं भोजन नहीं करूँगा" —

श्लोक 95 (shiva.kailasa.13.95)

एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ । कुर्य्याद्दृढमनाश्शिष्यः शिवभक्तिसमुद्वहन्

evantrivāramuccāryya śapathaṁ gurusannidhau | kuryyāddṛḍhamanāśśiṣyaḥ śivabhaktisamudvahan

— इस प्रकार गुरु की उपस्थिति में तीन बार शपथ का उच्चारण करके, दृढ़ मन वाला शिष्य शिव-भक्ति का वहन करते हुए यह करे।

श्लोक 96 (shiva.kailasa.13.96)

तत एव महादेवं नित्यमुद्युक्तमानसः । पूजयेत्परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः

tata eva mahādevaṁ nityamudyuktamānasaḥ | pūjayetparayā bhaktyā pañcāvaraṇamārgataḥ

इसी से नित्य उद्यत मन वाला वह महादेव की परम भक्ति से पंचावरण-मार्ग से पूजा करे।

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14