कैलास संहिता · अध्याय 18
संन्यास-पद्धति में शिष्य बनाने की विधि
श्लोक 1 (shiva.kailasa.18.1)
शौनक उवाच । श्रुत्वा वेदान्तसारं तद्रहस्यं परमाद्भुतम् । किं पृष्टवान् वामदेवो महेश्वरसुतं तदा
śaunaka uvāca | śrutvā vedāntasāraṁ tadrahasyaṁ paramādbhutam | kiṁ pṛṣṭavān vāmadevo maheśvarasutaṁ tadā
शौनक ने कहा — वेदान्त के सार, उस परम अद्भुत रहस्य को सुनकर, वामदेव ने तब महेश्वर-पुत्र से क्या पूछा?
श्लोक 2 (shiva.kailasa.18.2)
धन्यो योगी वामदेवः शिवज्ञानरतः सदा । यत्सम्बन्धात्कथोत्पन्ना दिव्या परमपावनी
dhanyo yogī vāmadevaḥ śivajñānarataḥ sadā | yatsambandhātkathotpannā divyā paramapāvanī
धन्य हैं योगी वामदेव, जो सदा शिवज्ञान में लीन रहते हैं, जिनके संबंध से यह दिव्य और परम पावन कथा उत्पन्न हुई।
श्लोक 3 (shiva.kailasa.18.3)
इति श्रुत्वा मुनीनां तद्वचनं प्रेमगर्भितम् । सूतः प्राह प्रसन्नस्तान् शिवासक्तमना बुधः
iti śrutvā munīnāṁ tadvacanaṁ premagarbhitam | sūtaḥ prāha prasannastān śivāsaktamanā budhaḥ
मुनियों के प्रेम से भरे इस वचन को सुनकर, प्रसन्न और शिव में मन लगाए बुद्धिमान सूत ने उनसे कहा।
श्लोक 4 (shiva.kailasa.18.4)
सूत उवाच । धन्या यूयं महादेवभक्ता लोकोपकारकाः । शृणुध्वं मुनयः सर्वे संवादं च तयोः पुनः
sūta uvāca | dhanyā yūyaṁ mahādevabhaktā lokopakārakāḥ | śṛṇudhvaṁ munayaḥ sarve saṁvādaṁ ca tayoḥ punaḥ
सूत ने कहा — तुम धन्य हो, महादेव के भक्त और लोकोपकारी हो; हे सभी मुनियो, अब उन दोनों के संवाद को पुनः सुनो।
श्लोक 5 (shiva.kailasa.18.5)
श्रुत्वा महेशतनयवचनं द्वैतनाशकम् । अद्वैतज्ञानजनकं सन्तुष्टोऽभून्महान्मुनिः
śrutvā maheśatanayavacanaṁ dvaitanāśakam | advaitajñānajanakaṁ santuṣṭo'bhūnmahānmuniḥ
द्वैत का नाश करने वाले और अद्वैत ज्ञान को उत्पन्न करने वाले महेश-पुत्र के वचन सुनकर वह महान मुनि संतुष्ट हो गया।
श्लोक 6 (shiva.kailasa.18.6)
नत्वा स्तुत्वा च विविधं कार्तिकेयं शिवात्मजम् । पुनः पप्रच्छ तत्त्वं हि विनयेन महामुनिः
natvā stutvā ca vividhaṁ kārtikeyaṁ śivātmajam | punaḥ papraccha tattvaṁ hi vinayena mahāmuniḥ
शिव-पुत्र कार्तिकेय को नमन और विविध स्तुति करके, वह महामुनि विनयपूर्वक पुनः तत्त्व के विषय में पूछने लगा।
श्लोक 7 (shiva.kailasa.18.7)
वामदेव उवाच । भगवन्सर्वतत्त्वज्ञ षण्मुखामृतवारिधे । गुरुत्वं कथमेतेषां यतीनां भावितात्मनाम्
vāmadeva uvāca | bhagavansarvatattvajña ṣaṇmukhāmṛtavāridhe | gurutvaṁ kathameteṣāṁ yatīnāṁ bhāvitātmanām
वामदेव ने कहा — हे भगवन्, हे सर्वतत्त्वज्ञ, हे षण्मुख अमृत के सागर! भावित आत्मा वाले इन यतियों में गुरुत्व कैसे उत्पन्न होता है?
श्लोक 8 (shiva.kailasa.18.8)
जीवानां भोगमोक्षादिसिद्धिः सिध्यति यद्वशात् । पारम्पर्यं विना नैषामुपदेशाधिकारिता
jīvānāṁ bhogamokṣādisiddhiḥ sidhyati yadvaśāt | pāramparyaṁ vinā naiṣāmupadeśādhikāritā
जिसके वश से जीवों की भोग-मोक्ष आदि सिद्धि सिद्ध होती है — परम्परा के बिना इन्हें उपदेश देने का अधिकार नहीं होता।
श्लोक 9 (shiva.kailasa.18.9)
एवं च क्षौरकर्माङ्गं स्नानं च कथमीदृशम् । इति विज्ञापय स्वामिन् संशयं छेत्तुमर्हसि
evaṁ ca kṣaurakarmāṅgaṁ snānaṁ ca kathamīdṛśam | iti vijñāpaya svāmin saṁśayaṁ chettumarhasi
और इसी प्रकार क्षौर-कर्म तथा स्नान का अंग किस प्रकार का होता है? हे स्वामिन्, यह मुझे बताएँ, इस संशय को छेदन करें।
श्लोक 10 (shiva.kailasa.18.10)
इति श्रुत्वा कार्तिकेयो वामदेववचः स्मरन् । शिवं शिवां च मनसा व्याचष्टुमुपचक्रमे
iti śrutvā kārtikeyo vāmadevavacaḥ smaran | śivaṁ śivāṁ ca manasā vyācaṣṭumupacakrame
यह सुनकर कार्तिकेय, वामदेव के वचनों का स्मरण करते हुए, मन में शिव और शिवा का ध्यान करके व्याख्या करने लगे।
श्लोक 11 (shiva.kailasa.18.11)
श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । योगपट्टं प्रवक्ष्यामि गुरुत्वं येन जायते । तव स्नेहाद्वामदेव महद्गोप्यं विमुक्तिदम्
śrīsubrahmaṇya uvāca | yogapaṭṭaṁ pravakṣyāmi gurutvaṁ yena jāyate | tava snehādvāmadeva mahadgopyaṁ vimuktidam
श्रीसुब्रह्मण्य ने कहा — मैं योगपट्ट का वर्णन करूँगा, जिससे गुरुत्व उत्पन्न होता है — हे वामदेव, तुम्हारे प्रेम के कारण यह महान गोप्य और मुक्तिदायक रहस्य बता रहा हूँ।
श्लोक 12 (shiva.kailasa.18.12)
वैशाखे श्रावणे मासि तथाश्वयुजि कार्तिके । मार्गशीर्षे च माघे वा शुक्लपक्षे शुभे दिने
vaiśākhe śrāvaṇe māsi tathāśvayuji kārtike | mārgaśīrṣe ca māghe vā śuklapakṣe śubhe dine
वैशाख, श्रावण, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष अथवा माघ मास में, शुक्ल पक्ष के किसी शुभ दिन में —
श्लोक 13 (shiva.kailasa.18.13)
पञ्चम्यां पौर्णमास्यां वा कृतप्राभातिकक्रियः । लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा स्नात्वा नियतमानसः
pañcamyāṁ paurṇamāsyāṁ vā kṛtaprābhātikakriyaḥ | labdhānujñastu guruṇā snātvā niyatamānasaḥ
— पंचमी या पूर्णिमा को, प्रातःकालीन क्रियाएँ करके, गुरु से अनुज्ञा प्राप्त कर, संयमित मन से स्नान करना चाहिए।
श्लोक 14 (shiva.kailasa.18.14)
पर्यङ्कशौचं कृत्वा तद्वाससाङ्गं प्रमृज्य च । द्विगुणं दोरमाबध्य वाससी परिधाय च
paryaṅkaśaucaṁ kṛtvā tadvāsasāṅgaṁ pramṛjya ca | dviguṇaṁ doramābadhya vāsasī paridhāya ca
शय्या-शुद्धि करके, उस वस्त्र से अपने अंग को पोंछकर, दोहरा मेखला-सूत्र बाँधकर और दो वस्त्र धारण करके —
श्लोक 15 (shiva.kailasa.18.15)
क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य भस्म सद्यादिमन्त्रतः । धारयेद्धि समादाय समुद्धूलनमार्गतः
kṣālitāṅghrirdvirācamya bhasma sadyādimantrataḥ | dhārayeddhi samādāya samuddhūlanamārgataḥ
— पैर धोकर, दो बार आचमन करके, सद्योजात आदि मंत्रों से भस्म ग्रहण कर, उद्धूलन विधि से उसे धारण करना चाहिए।
श्लोक 16 (shiva.kailasa.18.16)
गृहीतहस्तो गुरुणा सानुकूलेन वै मुने । स शिष्यः साञ्जलिः स्वाभ्यां हस्ताभ्यां प्राङ्मुखो यथा
gṛhītahasto guruṇā sānukūlena vai mune | sa śiṣyaḥ sāñjaliḥ svābhyāṁ hastābhyāṁ prāṅmukho yathā
हे मुने, अनुकूल गुरु द्वारा हाथ पकड़ा गया वह शिष्य, अपने दोनों हाथों से अंजलि बाँधे, पूर्वाभिमुख होकर —
श्लोक 17 (shiva.kailasa.18.17)
तथोपवेष्टितस्तिष्ठेन्मण्डपे समलङ्कृते । गुर्वासनवरे शुद्धे चैलाजिनकुशोत्तरे
tathopaveṣṭitastiṣṭhenmaṇḍape samalaṅkṛte | gurvāsanavare śuddhe cailājinakuśottare
— इस प्रकार बैठा हुआ, सुसज्जित मण्डप में, गुरु के उत्तम, शुद्ध, वस्त्र-मृगचर्म-कुश से आच्छादित आसन पर बैठे।
श्लोक 18 (shiva.kailasa.18.18)
अथ देशिक आदाय शङ्खं साधारमस्त्रतः । विशोध्य तस्य पुरतः स्थापयेत्सानुकूलतः
atha deśika ādāya śaṅkhaṁ sādhāramastrataḥ | viśodhya tasya purataḥ sthāpayetsānukūlataḥ
तब आचार्य, आधार सहित शंख लेकर, अस्त्र-मंत्र से उसे शुद्ध करके, उसके सामने अनुकूल रूप से स्थापित करें।
श्लोक 19 (shiva.kailasa.18.19)
साधारं शङ्खमपि च सम्पूज्य कुसुमादिभिः । निःक्षिपेदस्त्रवर्मभ्यां शोधितं तत्र सज्जलम्
sādhāraṁ śaṅkhamapi ca sampūjya kusumādibhiḥ | niḥkṣipedastravarmabhyāṁ śodhitaṁ tatra sajjalam
आधार सहित शंख को भी पुष्प आदि से पूजकर, अस्त्र और वर्म मंत्रों से शुद्ध किया हुआ जल उसमें डालें।
श्लोक 20 (shiva.kailasa.18.20)
आपूर्य पूर्ववत्पूज्य षडङ्गोक्तक्रमेण च । प्रणवेन पुनस्तद्वै सप्तधैवाभिमन्त्रयेत्
āpūrya pūrvavatpūjya ṣaḍaṅgoktakrameṇa ca | praṇavena punastadvai saptadhaivābhimantrayet
पहले की भाँति भरकर, षडंग-विधि के क्रम से पूजा करके, प्रणव से पुनः उसे सात बार अभिमंत्रित करें।
श्लोक 21 (shiva.kailasa.18.21)
अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपौ प्रदर्श्य च । संरक्ष्यास्त्रेण तं शङ्खं वर्मणाथावगुण्ठयेत्
abhyarcya gandhapuṣpādyairdhūpadīpau pradarśya ca | saṁrakṣyāstreṇa taṁ śaṅkhaṁ varmaṇāthāvaguṇṭhayet
गंध-पुष्प आदि से पूजा करके, धूप-दीप दिखाकर, अस्त्र-मंत्र से रक्षा कर उस शंख को वर्म-मंत्र से आवृत करें।
श्लोक 22 (shiva.kailasa.18.22)
धेनुशङ्खाख्यमुद्रे च दर्शयेदथ देशिकः । पुनः स्वपुरतः शङ्खं दक्षिणे देश उत्तमे
dhenuśaṅkhākhyamudre ca darśayedatha deśikaḥ | punaḥ svapurataḥ śaṅkhaṁ dakṣiṇe deśa uttame
फिर आचार्य धेनु और शंख नामक मुद्राएँ दिखाएँ; फिर से शंख को अपने सामने, दाहिनी ओर उत्तम स्थान पर रखें।
श्लोक 23 (shiva.kailasa.18.23)
पूज्यार्घ्योक्तविधानेन सुन्दरं मण्डलं शुभम् । कुर्यात्सम्पूजयेत्तं च सुगन्धकुसुमादिभिः
pūjyārghyoktavidhānena sundaraṁ maṇḍalaṁ śubham | kuryātsampūjayettaṁ ca sugandhakusumādibhiḥ
पूजा-अर्घ्य की विधि के अनुसार सुन्दर, शुभ मण्डल बनाकर उसकी सुगन्धित पुष्प आदि से भलीभाँति पूजा करें।
श्लोक 24 (shiva.kailasa.18.24)
साधारं शोधितं शुद्धं घटं तन्तुपरिष्कृतम् । धूपितं स्थापितं शुद्धवासितोदप्रपूरितम्
sādhāraṁ śodhitaṁ śuddhaṁ ghaṭaṁ tantupariṣkṛtam | dhūpitaṁ sthāpitaṁ śuddhavāsitodaprapūritam
आधार सहित, शुद्ध किया हुआ, सूत्र से सुसज्जित, धूपित, स्थापित, शुद्ध सुगन्धित जल से भरा हुआ घट —
श्लोक 25 (shiva.kailasa.18.25)
पञ्चत्वक्पञ्चपत्रैश्च मृत्तिकाभिश्च पञ्चभिः । मिलितं च सुगन्धेन लेपयेत्तं मुनीश्वर
pañcatvakpañcapatraiśca mṛttikābhiśca pañcabhiḥ | militaṁ ca sugandhena lepayettaṁ munīśvara
— हे मुनीश्वर, उसे पंच त्वक्, पंच पत्र और पंच मृत्तिका के मिश्रण से, सुगन्ध सहित लेपन करें।
श्लोक 26 (shiva.kailasa.18.26)
वस्त्राम्रदलदूर्वाग्रनारिकेलसुमैस्ततः । तं घटं वस्तुभिश्चान्यैः सङ्कुर्यात्समलङ्कृतम्
vastrāmradaladūrvāgranārikelasumaistataḥ | taṁ ghaṭaṁ vastubhiścānyaiḥ saṅkuryātsamalaṅkṛtam
फिर वस्त्र, आम्रपत्र, दूर्वा के अग्रभाग, नारियल, पुष्प तथा अन्य वस्तुओं से उस घट को भलीभाँति अलंकृत करें।
श्लोक 27 (shiva.kailasa.18.27)
विन्यसेत्पञ्चरत्नानि घटे तत्र मुनीश्वर । हिरण्यं चापि तेषां वाभावे भक्त्या प्रविन्यसेत्
vinyasetpañcaratnāni ghaṭe tatra munīśvara | hiraṇyaṁ cāpi teṣāṁ vābhāve bhaktyā pravinyaset
हे मुनीश्वर, उस घट में पंच रत्न रखें; उनके अभाव में भक्तिपूर्वक स्वर्ण रखें।
श्लोक 28 (shiva.kailasa.18.28)
नीलाख्यरत्नं च तथा रत्ने माणिक्यहेमनी । प्रवालगोमेदके च पञ्चरत्नमिदं स्मृतम्
nīlākhyaratnaṁ ca tathā ratne māṇikyahemanī | pravālagomedake ca pañcaratnamidaṁ smṛtam
नीलमणि, तथा माणिक्य और हेम, प्रवाल और गोमेद — ये पंच रत्न कहे गए हैं।
श्लोक 29 (shiva.kailasa.18.29)
नृम्लुस्कमिति सम्प्रोच्य ग्लूमित्यन्तेऽथ देशिकः । सम्यग्विधानतः प्रीत्या सानुकूलः समर्चयेत्
nṛmluskamiti samprocya glūmityante'tha deśikaḥ | samyagvidhānataḥ prītyā sānukūlaḥ samarcayet
'नृम्लुस्क' कहकर और 'ग्लूम्' पर समाप्त कर, आचार्य अनुकूल भाव से, प्रेमपूर्वक विधिवत पूजा करें।
श्लोक 30 (shiva.kailasa.18.30)
आधारशक्तिमारभ्य यजनोक्तविधानतः । पञ्चावरणमार्गेण देवमावाह्य पूजयेत्
ādhāraśaktimārabhya yajanoktavidhānataḥ | pañcāvaraṇamārgeṇa devamāvāhya pūjayet
आधारशक्ति से आरम्भ कर, पूजा-विधि के अनुसार, पंचावरण मार्ग से देवता का आवाहन करके पूजा करें।
श्लोक 31 (shiva.kailasa.18.31)
निवेद्य पायसान्नं च ताम्बूलादि यथा पुरा । नामाष्टकार्चनान्तं च कृत्वा तमभिमन्त्रयेत्
nivedya pāyasānnaṁ ca tāmbūlādi yathā purā | nāmāṣṭakārcanāntaṁ ca kṛtvā tamabhimantrayet
पहले की भाँति खीर तथा ताम्बूल आदि निवेदन करके, अष्ट नामों तक पूजा समाप्त कर, उसे अभिमंत्रित करें।
श्लोक 32 (shiva.kailasa.18.32)
प्रणवाष्टोत्तरशतं ब्रह्मभिः पञ्चभिः क्रमात् । सद्यादीशान्तमप्यस्त्रं रक्षितं वर्मणा पुनः
praṇavāṣṭottaraśataṁ brahmabhiḥ pañcabhiḥ kramāt | sadyādīśāntamapyastraṁ rakṣitaṁ varmaṇā punaḥ
एक सौ आठ बार प्रणव, फिर क्रमशः पाँच ब्रह्ममंत्रों से सद्योजात से लेकर ईशान तक, और पुनः वर्म से रक्षित अस्त्र-मंत्र —
श्लोक 33 (shiva.kailasa.18.33)
अवगुण्ठ्य प्रदर्श्याथ धूपदीपौ च भक्तितः । धेनुयोन्याख्यमुद्रे च सम्यक् तत्र प्रदर्शयेत्
avaguṇṭhya pradarśyātha dhūpadīpau ca bhaktitaḥ | dhenuyonyākhyamudre ca samyak tatra pradarśayet
— आवृत करके, फिर भक्तिपूर्वक धूप-दीप दिखाकर, वहाँ धेनु और योनि नामक मुद्राएँ भलीभाँति दिखाएँ।
श्लोक 34 (shiva.kailasa.18.34)
ततश्च देशिकस्तस्य दर्भैराच्छाद्य मस्तकम् । मण्डलस्थेशदिग्भागे चतुरस्रं प्रकल्पयेत्
tataśca deśikastasya darbhairācchādya mastakam | maṇḍalastheśadigbhāge caturasraṁ prakalpayet
फिर आचार्य, उसके सिर को कुश से ढककर, मण्डल के ईशान भाग में एक चतुष्कोण बनाएँ।
श्लोक 35 (shiva.kailasa.18.35)
तदुपर्यासनं रम्यं कल्पयित्वा विधानतः । तत्र संस्थापयेच्छिष्यं तं शिशुं सानुकूलतः
taduparyāsanaṁ ramyaṁ kalpayitvā vidhānataḥ | tatra saṁsthāpayecchiṣyaṁ taṁ śiśuṁ sānukūlataḥ
उसके ऊपर विधिपूर्वक एक सुन्दर आसन बनाकर, वहाँ उस शिशु शिष्य को अनुकूल रूप से बिठाएँ।
श्लोक 36 (shiva.kailasa.18.36)
ततः कुम्भं समुत्थाप्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । अभिषिञ्चेद् गुरुः शिष्यं प्रादक्षिण्येन मस्तके
tataḥ kumbhaṁ samutthāpya svastivācanapūrvakam | abhiṣiñced guruḥ śiṣyaṁ prādakṣiṇyena mastake
फिर कलश उठाकर, स्वस्तिवाचन के साथ, गुरु शिष्य के सिर पर प्रदक्षिणा-क्रम से अभिषेक करें।
श्लोक 37 (shiva.kailasa.18.37)
प्रणवं पूर्वमुच्चार्य सप्तधा ब्रह्मभिस्ततः । पञ्चभिश्चाभिषेकान्ते शङ्खोदेनाभिवेष्टयेत्
praṇavaṁ pūrvamuccārya saptadhā brahmabhistataḥ | pañcabhiścābhiṣekānte śaṅkhodenābhiveṣṭayet
पहले प्रणव का सात बार, फिर पाँच ब्रह्ममंत्रों का उच्चारण कर, अभिषेक के अंत में शंख-जल से उसे आवृत करें।
श्लोक 38 (shiva.kailasa.18.38)
चारुदीपं प्रदर्श्याथ वाससा परिमृज्य च । नूतनं दोरकौपीनं वाससी परिधापयेत्
cārudīpaṁ pradarśyātha vāsasā parimṛjya ca | nūtanaṁ dorakaupīnaṁ vāsasī paridhāpayet
फिर सुन्दर दीप दिखाकर वस्त्र से पोंछकर, नया मेखला-सूत्र, कौपीन और दो वस्त्र धारण कराएँ।
श्लोक 39 (shiva.kailasa.18.39)
क्षालिताङ्घ्रिर्द्विराचम्य धृतभस्मगुरुः शिशुम् । हस्ताभ्यामवलम्ब्याथ हस्तौ मण्डपमध्यतः
kṣālitāṅghrirdvirācamya dhṛtabhasmaguruḥ śiśum | hastābhyāmavalambyātha hastau maṇḍapamadhyataḥ
पैर धोकर, दो बार आचमन कर, भस्म धारण किए हुए गुरु, उस शिशु को दोनों हाथों से पकड़कर मण्डप के मध्य ले जाएँ।
श्लोक 40 (shiva.kailasa.18.40)
तदङ्गेषु समालिप्य तद्भस्म विधिना गुरुः । आसने सम्प्रवेश्याथ कल्पिते स्थापयेत्सुखम्
tadaṅgeṣu samālipya tadbhasma vidhinā guruḥ | āsane sampraveśyātha kalpite sthāpayetsukham
फिर विधिपूर्वक उसके अंगों पर वह भस्म लगाकर, गुरु उसे प्रवेश कराकर तैयार किए हुए आसन पर सुखपूर्वक बिठाएँ।
श्लोक 41 (shiva.kailasa.18.41)
पूर्वाभिमुखमात्मीयतत्त्वज्ञानाभिलाषिणम् । स्वासनस्थो गुरुर्ब्रूयादमलात्मा भवेति तम्
pūrvābhimukhamātmīyatattvajñānābhilāṣiṇam | svāsanastho gururbrūyādamalātmā bhaveti tam
पूर्वाभिमुख, अपने तत्त्वज्ञान की अभिलाषा रखने वाले उस शिष्य से, अपने आसन पर बैठे गुरु कहें — 'तुम निर्मल आत्मा बनो।'
श्लोक 42 (shiva.kailasa.18.42)
गुरुश्च परिपूर्णोऽस्मि शिव इत्यचलस्थितिः । समाधिमाचरेत्सम्यङ् मुहूर्त्तं गूढमानसः
guruśca paripūrṇo'smi śiva ityacalasthitiḥ | samādhimācaretsamyaṅ muhūrttaṁ gūḍhamānasaḥ
और गुरु, 'मैं परिपूर्ण शिव हूँ' इस अचल स्थिति में, गूढ़ मन से एक मुहूर्त तक भलीभाँति समाधि का अभ्यास करें।
श्लोक 43 (shiva.kailasa.18.43)
पश्चादुन्मील्य नयने सानुकूलेन चेतसा । साञ्जलिं संस्थितं शुद्धं पश्येच्छिष्यमनाकुलः
paścādunmīlya nayane sānukūlena cetasā | sāñjaliṁ saṁsthitaṁ śuddhaṁ paśyecchiṣyamanākulaḥ
फिर नेत्र खोलकर, अनुकूल चित्त से, अंजलिबद्ध, शुद्ध खड़े शिष्य को निराकुल भाव से देखें।
श्लोक 44 (shiva.kailasa.18.44)
स्वहस्तं भसितालिप्तं विन्यस्य शिशुमस्तके । दक्षश्रुतावुपदिशेद्धंसः सोऽहमिति स्फुटम्
svahastaṁ bhasitāliptaṁ vinyasya śiśumastake | dakṣaśrutāvupadiśeddhaṁsaḥ so'hamiti sphuṭam
भस्म से लिप्त अपना हाथ शिशु के सिर पर रखकर, उसके दाहिने कान में स्पष्ट रूप से उपदेश दें — 'हंसः सोऽहम्।'
श्लोक 45 (shiva.kailasa.18.45)
तत्राद्यहम्पदस्यार्थः शक्त्यात्मा स शिवः स्वयम् । स एवाहं शिवोऽस्मीति स्वात्मानं संविभावय
tatrādyahampadasyārthaḥ śaktyātmā sa śivaḥ svayam | sa evāhaṁ śivo'smīti svātmānaṁ saṁvibhāvaya
वहाँ प्रथम 'अहं' पद का अर्थ शक्ति-स्वरूप वह स्वयं शिव ही है; 'वही मैं शिव हूँ' — इस प्रकार अपनी आत्मा की भावना करो।
श्लोक 46 (shiva.kailasa.18.46)
य इत्यणोरर्थतत्त्वमुपदिश्य ततो वदेत् । अवान्तराणां वाक्यानामर्थतात्पर्यमादरात्
ya ityaṇorarthatattvamupadiśya tato vadet | avāntarāṇāṁ vākyānāmarthatātparyamādarāt
'य' पद से जीव के अर्थ-तत्त्व का उपदेश देकर, फिर आदरपूर्वक मध्यवर्ती वाक्यों के अर्थ का तात्पर्य बताएँ।
श्लोक 47 (shiva.kailasa.18.47)
वाक्यानि वच्मि ते ब्रह्मन्सावधानमतिः शृणु । तानि धारय चित्ते हि स ब्रूयादिति संस्फुटम्
vākyāni vacmi te brahmansāvadhānamatiḥ śṛṇu | tāni dhāraya citte hi sa brūyāditi saṁsphuṭam
'हे ब्रह्मन्, मैं तुम्हें वाक्य कहता हूँ, सावधान मन से सुनो; उन्हें हृदय में धारण करो' — इस प्रकार वे स्पष्ट कहें।