Skip to main content

कैलास संहिता · अध्याय 20

क्षौर-स्नान विधि का वर्णन

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21

श्लोक 1 (shiva.kailasa.20.1)

सुब्रह्मण्य उवाच । क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने । यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिः स्याद्यतिनः परा

subrahmaṇya uvāca | kṣaurasnānavidhiṁ vakṣye vāmadeva mahāmune | yasya sadyo vidhānena śuddhiḥ syādyatinaḥ parā

सुब्रह्मण्य ने कहा — हे वामदेव महामुने, मैं क्षौर-स्नान की विधि बताऊँगा, जिसके तत्काल विधान से यति की परम शुद्धि होती है।

श्लोक 2 (shiva.kailasa.20.2)

योगपट्टप्रकारस्य विधिं प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यः स्याद् व्रती पूर्णः क्षौरकर्मोद्यतो भवेत्

yogapaṭṭaprakārasya vidhiṁ prāpya munīśvara | sa śiṣyaḥ syād vratī pūrṇaḥ kṣaurakarmodyato bhavet

हे मुनीश्वर, योगपट्ट-विधि प्राप्त कर वह शिष्य पूर्ण व्रती बन जाता है और क्षौर-कर्म के लिए उद्यत होना चाहिए।

श्लोक 3 (shiva.kailasa.20.3)

गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरः सङ्क्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्

guruṁ natvā viśeṣeṇa labdhānujñastato guroḥ | śiraḥ saṅkṣālya cācamya savāsāḥ kṣauramācaret

गुरु को विशेष रूप से नमन कर और गुरु से अनुज्ञा प्राप्त कर, सिर धोकर, आचमन कर, वस्त्र सहित क्षौर-कर्म करना चाहिए।

श्लोक 4 (shiva.kailasa.20.4)

क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्

kṣālayedvasanaṁ paścānmṛdambhobhiḥ kṣurādikam | taddhastau ca mṛdālipya kṣālayeti mṛdaṁ dadet

फिर मिट्टी और जल से क्षुर आदि उपकरणों को धोना चाहिए; हाथों को मिट्टी से लेप कर 'धो लो' कहकर मिट्टी देनी चाहिए।

श्लोक 5 (shiva.kailasa.20.5)

स्थापितं प्रोक्षितं तोयैः शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामाङ्गुष्ठाभिमन्त्रिते

sthāpitaṁ prokṣitaṁ toyaiḥ śivaṁ śivamitīrayan | svanetre pihite caivānāmāṅguṣṭhābhimantrite

स्थापित और जल से प्रोक्षित क्षुर को 'शिव, शिव' कहते हुए, अपनी आँखें बन्द किए और अंगूठे को मंत्र से अभिमंत्रित किए —

श्लोक 6 (shiva.kailasa.20.6)

अस्त्रेणोन्मील्य सन्दृश्य क्षुरादिक्षौरसाधनम् । अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रतः

astreṇonmīlya sandṛśya kṣurādikṣaurasādhanam | abhimantrya dvādaśātha prokṣayedastramantrataḥ

— अस्त्र-मंत्र से आँखें खोलकर क्षुर आदि क्षौर-साधनों को देखकर, उन्हें बारह बार अभिमंत्रित कर अस्त्र-मंत्र से प्रोक्षित करना चाहिए।

श्लोक 7 (shiva.kailasa.20.7)

क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् । केशांश्च कांश्चिदग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्

kṣuraṁ gṛhītvā tāreṇa dakṣabhāge nikṛntayet | keśāṁśca kāṁścidagreṣu vaptvā sarvaṁ ca vāpayet

क्षुर लेकर 'ॐ' के साथ दाहिने भाग में काटना आरम्भ करना चाहिए; अगले भाग के कुछ बाल काटकर सम्पूर्ण मुण्डन करवाना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.kailasa.20.8)

पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले । श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृन्तयेत्

pṛthivyāṁ parṇamādāya vikṣipenna bhuvaḥ sthale | śmaśrūṇi hastapādasthanakhāni ca nikṛntayet

पृथ्वी पर पत्ता रखकर उस पर बाल गिराना चाहिए, खुली भूमि पर नहीं; दाढ़ी तथा हाथ-पैर के नाखून भी काटने चाहिए।

श्लोक 9 (shiva.kailasa.20.9)

बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने सङ्गृह्य मृत्तिकाम् । द्विषड्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च

bilvāśvatthatulasyādisthāne saṅgṛhya mṛttikām | dviṣaḍvāraṁ nimajyāpsu tīraṁ gatvopaviśya ca

बिल्व, अश्वत्थ, तुलसी आदि के स्थान से मिट्टी लेकर, बारह बार जल में डुबकी लगाकर, तट पर जाकर बैठना चाहिए।

श्लोक 10 (shiva.kailasa.20.10)

शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च । एवं पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्

śuddhe deśe tu saṁsthāpya mṛdaṁ tredhā vibhajya ca | evaṁ punastridhā kṛtvā prokṣyāstreṇābhimantrayet

शुद्ध स्थान में मिट्टी को स्थापित कर तीन भागों में बाँटकर, फिर पुनः तीन-तीन भागों में करके, प्रोक्षण कर अस्त्र-मंत्र से अभिमंत्रित करना चाहिए।

श्लोक 11 (shiva.kailasa.20.11)

तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना । करौ द्वादशधालिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्

tatraikāṁ mṛdamādāya dāpayitvānyapāṇinā | karau dvādaśadhālipya pratyekaṁ kena kṣālayet

वहाँ से एक भाग मिट्टी लेकर, दूसरे के हाथ से दिलवाकर, हाथों को बारह बार लेप कर प्रत्येक बार जल से धोना चाहिए।

श्लोक 12 (shiva.kailasa.20.12)

पुनरेकां पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् । संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्

punarekāṁ pādayośca mukhe cānyāṁ kare kramāt | saṁlipyākṣālya cāmbhobhiḥ punaśca jalamāviśet

फिर एक भाग पैरों पर, दूसरा क्रमशः मुख और हाथ पर लगाकर, लेप कर जल से धोकर, पुनः जल में प्रवेश करना चाहिए।

श्लोक 13 (shiva.kailasa.20.13)

अन्यां मृदं भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् । आलिप्य मृदमास्यान्तं निमज्य च पुनः पुनः

anyāṁ mṛdaṁ bhāgayitvā śirasi dvādaśa kramāt | ālipya mṛdamāsyāntaṁ nimajya ca punaḥ punaḥ

दूसरी मिट्टी को बाँटकर सिर पर बारह बार क्रमशः लगाकर, मुख तक मिट्टी का लेप कर बार-बार डुबकी लगानी चाहिए।

श्लोक 14 (shiva.kailasa.20.14)

तीरं गत्वा तु गण्डूषान् षोडशाचमनं द्विधा । प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसङ्ख्यया

tīraṁ gatvā tu gaṇḍūṣān ṣoḍaśācamanaṁ dvidhā | prāṇānāyamya ca punaḥ praṇavaṁ dvyaṣṭasaṅkhyayā

तट पर जाकर सोलह बार कुल्ला और दो बार आचमन करना चाहिए; प्राणायाम कर पुनः सोलह बार प्रणव का जप करना चाहिए।

श्लोक 15 (shiva.kailasa.20.15)

मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया । कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा

mṛdamanyāṁ punastredhā vibhajya ca tadekayā | kaṭiśaucaṁ pādaśaucaṁ vidhāyācamya ca dvidhā

एक अन्य मिट्टी को पुनः तीन भागों में बाँटकर, उसके एक भाग से कमर और पैरों की शुद्धि कर, दो बार आचमन करना चाहिए।

श्लोक 16 (shiva.kailasa.20.16)

प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः । पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति

praṇavenātha ṣoḍaśa prāṇānāyamya vāgyataḥ | punaranyāṁ svorudeśe tridhā vinyasya comiti

फिर प्रणव से सोलह बार प्राणायाम कर, मौन रहते हुए, फिर दूसरी मिट्टी अपनी जाँघों पर तीन बार 'ॐ' कहते हुए लगानी चाहिए।

श्लोक 17 (shiva.kailasa.20.17)

प्रोक्ष्याभिमन्त्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा । त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्यमूर्तिं च पावनीम्

prokṣyābhimantrayetsapta svapāṇyostalamekadhā | tridhālipyātha sampaśyetsūryamūrtiṁ ca pāvanīm

सात बार प्रोक्षण और अभिमंत्रण कर, अपनी हथेलियों पर एक बार लगाकर, तीन बार लेप कर पवित्र सूर्य-मूर्ति का दर्शन करना चाहिए।

श्लोक 18 (shiva.kailasa.20.18)

स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया । पाणिभ्यां च मृदा शिष्यः सुमतिर्दृढमानसः

svakakṣayoḥ samālipya vyatyastābhyāmathānyayā | pāṇibhyāṁ ca mṛdā śiṣyaḥ sumatirdṛḍhamānasaḥ

अपनी काँखों पर आड़े हाथों से लेप कर, फिर दूसरी मिट्टी दोनों हाथों से लेते हुए, वह सुबुद्धि, दृढ़मन शिष्य —

श्लोक 19 (shiva.kailasa.20.19)

गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् । शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया

gṛhītvānyāṁ mṛdaṁ śuddhāṁ tathāsau gurubhaktimān | śira ārabhya pādāntaṁ vilipyādityadṛṣṭayā

— शुद्ध मिट्टी का एक और भाग लेकर, गुरुभक्त वह, सूर्य के दर्शन करते हुए सिर से पैर तक लेप करे।

श्लोक 20 (shiva.kailasa.20.20)

समुत्थाय ततोऽसौ वै दण्डमादाय भूतले । स्वगुरुं मन्त्रदं भक्त्या संस्मरेज्ज्ञाननिष्ठया

samutthāya tato'sau vai daṇḍamādāya bhūtale | svaguruṁ mantradaṁ bhaktyā saṁsmarejjñānaniṣṭhayā

फिर उठकर, भूमि पर दण्ड लेकर, भक्तिपूर्वक ज्ञान-निष्ठा से अपने मंत्रदाता गुरु का स्मरण करे।

श्लोक 21 (shiva.kailasa.20.21)

ततः साम्बं महेशानं शङ्करं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितः शिष्य सर्वैश्वर्यपतिं शिवम्

tataḥ sāmbaṁ maheśānaṁ śaṅkaraṁ candraśekharam | saṁsmaredbhaktitaḥ śiṣya sarvaiśvaryapatiṁ śivam

फिर शिष्य भक्तिपूर्वक अम्बा सहित महेश, शंकर, चन्द्रशेखर, सर्वैश्वर्य के स्वामी शिव का स्मरण करे।

श्लोक 22 (shiva.kailasa.20.22)

त्रिवारं प्रणमेत्प्रीत्या साष्टाङ्गं च गुरुं शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारं च समुत्थाय च वन्दयेत्

trivāraṁ praṇametprītyā sāṣṭāṅgaṁ ca guruṁ śivam | pañcāṅgenaikavāraṁ ca samutthāya ca vandayet

प्रेमपूर्वक तीन बार साष्टांग प्रणाम करे गुरु-शिव को, और उठकर एक बार पंचांग से भी वन्दना करे।

श्लोक 23 (shiva.kailasa.20.23)

तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य तां मृदम् । स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्

tīrthaṁ praviśya tanmadhye nimajyonmajya tāṁ mṛdam | skandhe saṁsthāpya pūrvoktaprakāreṇa vilepayet

तीर्थ में प्रवेश कर, उसके मध्य में डुबकी लगाकर, उस मिट्टी को कंधे पर रखकर पूर्वोक्त विधि से लेप करे।

श्लोक 24 (shiva.kailasa.20.24)

तत्रावशिष्टं सङ्गृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वाङ्गेषु विलिप्य च

tatrāvaśiṣṭaṁ saṅgṛhya jalamadhye praviśya ca | viloḍya samyak tāṁ tatra sarvāṅgeṣu vilipya ca

वहाँ शेष बचे को लेकर, जल के मध्य में प्रवेश कर, उसे भलीभाँति घोलकर, अपने सभी अंगों पर लेप करे।

श्लोक 25 (shiva.kailasa.20.25)

त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । संसाराम्बुधिसन्तारं सदा यद्विधितो हि सः

trivāramomiti procya śivapādāmbujaṁ smaran | saṁsārāmbudhisantāraṁ sadā yadvidhito hi saḥ

तीन बार 'ॐ' कहकर शिव के चरणकमल का स्मरण करते हुए — क्योंकि इसी विधि से सदा संसार-सागर से पार होता है —

श्लोक 26 (shiva.kailasa.20.26)

अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् । अङ्गोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः

abhiṣicyomiti jalaṁ virajābhasmalolitam | aṅgopamārjjanaṁ kṛtvā susnāyādbhasmanā tataḥ

— 'ॐ' कहते हुए विरजा भस्म मिश्रित जल से अभिषेक कर, अंगों को पोंछकर फिर भस्म से भलीभाँति स्नान करे।

श्लोक 27 (shiva.kailasa.20.27)

त्रिपुण्ड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् । यथोक्ताङ्गेषु सर्वेषु सावधानतया मुने

tripuṇḍraṁ ca vidhāyātha yathoktavidhinā śubham | yathoktāṅgeṣu sarveṣu sāvadhānatayā mune

फिर विधिपूर्वक शुभ त्रिपुण्ड्र लगाए, हे मुने, सभी निर्दिष्ट अंगों पर सावधानीपूर्वक।

श्लोक 28 (shiva.kailasa.20.28)

ततः शुद्धमना भूत्वा कुर्यान्मध्यदिनक्रियाः । महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च

tataḥ śuddhamanā bhūtvā kuryānmadhyadinakriyāḥ | maheśvaraṁ namaskṛtya gurūṁstīrthādikāni ca

फिर शुद्ध मन होकर मध्याह्न की क्रियाएँ करे — महेश्वर, गुरुओं और तीर्थ आदि को नमस्कार करके।

श्लोक 29 (shiva.kailasa.20.29)

सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने । साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै

sampūjayenmaheśānaṁ bhaktyā paramayā mune | sāmbikaṁ jñānadātāraṁ pātāraṁ tribhavasya vai

हे मुने, परम भक्ति से महेशान की पूजा करे — अम्बा सहित, ज्ञानदाता, तीनों भवों के रक्षक।

श्लोक 30 (shiva.kailasa.20.30)

ततोऽसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः । भिक्षार्थं प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु

tato'sau dṛḍhacetasko yatiḥ svavṛṣasaṁsthitaḥ | bhikṣārthaṁ pravrajecchuddho vipravargeṣu sādhuṣu

फिर वह दृढ़चित्त यति, अपने धर्माचरण में स्थित, शुद्ध होकर सज्जन ब्राह्मणों के समूह में भिक्षा के लिए निकले।

श्लोक 31 (shiva.kailasa.20.31)

ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् । भैक्ष्यं यथोचितं कुर्याद् दूषितान्नं विवर्जयेत्

tatastatra ca śuddhātmā pañcadhā parikalpitam | bhaikṣyaṁ yathocitaṁ kuryād dūṣitānnaṁ vivarjayet

फिर वहाँ शुद्धात्मा वह, पाँच प्रकार से नियत भिक्षा यथोचित ग्रहण करे, दूषित अन्न का त्याग करे।

श्लोक 32 (shiva.kailasa.20.32)

शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् । भिक्षौश्चत्वारि कर्माणि पञ्चमं नैव विद्यते

śaucaṁ snānaṁ tathā bhikṣāṁ nityamekāntasevanam | bhikṣauścatvāri karmāṇi pañcamaṁ naiva vidyate

शौच, स्नान, भिक्षा तथा नित्य एकान्तवास — ये भिक्षु के चार कर्म हैं, पाँचवाँ नहीं है।

श्लोक 33 (shiva.kailasa.20.33)

अलाबुं वेणुपात्रं च दारवं मृण्मयं तथा । भिक्षोश्चत्वारि पात्राणि पञ्चमं नैव विद्यते

alābuṁ veṇupātraṁ ca dāravaṁ mṛṇmayaṁ tathā | bhikṣoścatvāri pātrāṇi pañcamaṁ naiva vidyate

तुम्बा, बाँस का पात्र, काष्ठ का, तथा मिट्टी का — ये भिक्षु के चार पात्र हैं, पाँचवाँ नहीं है।

श्लोक 34 (shiva.kailasa.20.34)

ताम्बूलं तैजसं पात्रं रेतस्सेकं सिताम्बरम् । दिवास्वापो हिनक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः

tāmbūlaṁ taijasaṁ pātraṁ retassekaṁ sitāmbaram | divāsvāpo hinaktānnaṁ yatīnāṁ ṣaḍvivarjitāḥ

ताम्बूल, धातु का पात्र, वीर्यस्खलन, श्वेत वस्त्र, दिन में सोना, और रात्रि भोजन — ये छह यतियों के लिए वर्जित हैं।

श्लोक 35 (shiva.kailasa.20.35)

साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म नैवाचरेद् यतिः

sākṣarā viparītāśca rākṣasāsta iti smṛtāḥ | tasmādvai viparītaṁ ca karma naivācared yatiḥ

जो अक्षरज्ञानी होकर भी इसके विपरीत आचरण करते हैं, वे राक्षस कहे गए हैं; अतः यति को विपरीत कर्म कभी नहीं करना चाहिए।

श्लोक 36 (shiva.kailasa.20.36)

यतिः प्रयत्नतः कुर्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये । संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्

yatiḥ prayatnataḥ kuryātkṣaurasnānaṁ ca śuddhaye | saṁsmaranmanasā śuddhaṁ paraṁ brahma sadāśivam

यति को प्रयत्नपूर्वक शुद्धि के लिए क्षौर-स्नान करना चाहिए, मन में शुद्ध परब्रह्म सदाशिव का स्मरण करते हुए।

श्लोक 37 (shiva.kailasa.20.37)

इत्यैव मुनिशार्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः । क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityaiva muniśārdūla tava snehānmayākhilaḥ | kṣaurasnānavidhiḥ proktaḥ kimbhūyaḥ śrotumicchasi

हे मुनिश्रेष्ठ, इस प्रकार तुम्हारे प्रेम के कारण मैंने सम्पूर्ण क्षौर-स्नान विधि बताई; अब और क्या सुनना चाहते हो?

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21