Skip to main content

कैलास संहिता · अध्याय 21

यतियों की मृत्यु से दशाह-पर्यन्त कृत्यों का वर्णन

अध्याय 20अध्याय-सूचीअध्याय 22

श्लोक 1 (shiva.kailasa.21.1)

वामदेव उवाच । ये मुक्ता यतयस्तेषां दाहकर्म न विद्यते । मृते शरीरे खननं तद्देहस्य श्रुतं मया

vāmadeva uvāca | ye muktā yatayasteṣāṁ dāhakarma na vidyate | mṛte śarīre khananaṁ taddehasya śrutaṁ mayā

वामदेव ने कहा — जो यति मुक्त हैं, उनके लिए दाह-कर्म नहीं होता; शरीर के मृत होने पर उस देह को दफनाया जाता है, ऐसा मैंने सुना है।

श्लोक 2 (shiva.kailasa.21.2)

तत्कर्माचक्ष्व सुप्रीत्या कार्तिकेय गुरो मम । त्वत्तोऽन्यो न हि संवक्ता त्रिषु लोकेषु विद्यते

tatkarmācakṣva suprītyā kārtikeya guro mama | tvatto'nyo na hi saṁvaktā triṣu lokeṣu vidyate

हे कार्तिकेय गुरो, वह कर्म प्रसन्नतापूर्वक मुझे बताएँ; क्योंकि तीनों लोकों में आपके अतिरिक्त अन्य कोई इसका वक्ता नहीं है।

श्लोक 3 (shiva.kailasa.21.3)

पूर्णाहम्भावमाश्रित्य ये मुक्ता देहपञ्जरात् । ये तूपासनमार्गेण देहमुक्ताः परं गताः

pūrṇāhambhāvamāśritya ye muktā dehapañjarāt | ye tūpāsanamārgeṇa dehamuktāḥ paraṁ gatāḥ

जो पूर्ण 'अहं' भाव का आश्रय लेकर देह-पिंजर से मुक्त हुए हैं, तथा जो उपासना-मार्ग से देह-मुक्त होकर परम पद को प्राप्त हुए हैं —

श्लोक 4 (shiva.kailasa.21.4)

तेषां गतिविशेषं च भगवन् शङ्करात्मज । वक्तुमर्हसि सुप्रीत्या मां विचार्य स्वशिष्यतः

teṣāṁ gativiśeṣaṁ ca bhagavan śaṅkarātmaja | vaktumarhasi suprītyā māṁ vicārya svaśiṣyataḥ

हे भगवन्, शंकर-पुत्र, उनकी विशेष गति को मुझे अपना शिष्य समझकर प्रसन्नतापूर्वक बताने योग्य हैं।

श्लोक 5 (shiva.kailasa.21.5)

सूत उवाच । मुनिविज्ञप्तिमाकर्ण्य शक्तिपुत्रः सुरारिहा । प्राहात्यन्तरहस्यं तद् भृगुणा श्रुतमीश्वरात्

sūta uvāca | munivijñaptimākarṇya śaktiputraḥ surārihā | prāhātyantarahasyaṁ tad bhṛguṇā śrutamīśvarāt

सूत ने कहा — मुनि की प्रार्थना सुनकर शक्ति-पुत्र, सुरारि-हन्ता ने वह अत्यन्त रहस्यमय तत्त्व कहा, जो भृगु ने ईश्वर से सुना था।

श्लोक 6 (shiva.kailasa.21.6)

सुब्रह्मण्य उवाच । इदमेव मुने गुह्यं भृगवे शिवयोगिने । उक्तं भगवता साक्षात्सर्वज्ञेन पिनाकिना

subrahmaṇya uvāca | idameva mune guhyaṁ bhṛgave śivayogine | uktaṁ bhagavatā sākṣātsarvajñena pinākinā

सुब्रह्मण्य ने कहा — हे मुने, यही गुह्य रहस्य साक्षात् सर्वज्ञ पिनाकधारी भगवान ने शिवयोगी भृगु से कहा था।

श्लोक 7 (shiva.kailasa.21.7)

वक्ष्ये तदद्य ते ब्रह्मन्न देयं यस्य कस्यचित् । देयं शिष्याय शान्ताय शिवभक्तियुताय वै

vakṣye tadadya te brahmanna deyaṁ yasya kasyacit | deyaṁ śiṣyāya śāntāya śivabhaktiyutāya vai

हे ब्रह्मन्, वह आज मैं तुम्हें बताऊँगा; यह किसी को भी नहीं दिया जाना चाहिए — केवल शान्त और शिवभक्तियुक्त शिष्य को ही दिया जाना चाहिए।

श्लोक 8 (shiva.kailasa.21.8)

समाधिस्थो यतिः कश्चिच्छिवभावेन देहमुक् । अस्ति चेत्स महाधीरः परिपूर्णः शिवो भवेत्

samādhistho yatiḥ kaścicchivabhāvena dehamuk | asti cetsa mahādhīraḥ paripūrṇaḥ śivo bhavet

यदि कोई यति समाधिस्थ होकर शिवभाव से देह त्यागता है, तो वह महाधीर पुरुष परिपूर्ण शिव ही बन जाता है।

श्लोक 9 (shiva.kailasa.21.9)

अधैर्यचित्तो यः कश्चित्समाधिं न च विन्दति । तदुपायं प्रवक्ष्यामि सावधानतया शृणु

adhairyacitto yaḥ kaścitsamādhiṁ na ca vindati | tadupāyaṁ pravakṣyāmi sāvadhānatayā śṛṇu

जो कोई अधैर्यचित्त होकर समाधि नहीं पाता, उसका उपाय मैं बताऊँगा — सावधानीपूर्वक सुनो।

श्लोक 10 (shiva.kailasa.21.10)

त्रिपदार्थपरिज्ञानं वेदान्तागमवाक्यजम् । श्रुत्वा गुरोर्मुखाद्योगमभ्यसेत्स यमादिकम्

tripadārthaparijñānaṁ vedāntāgamavākyajam | śrutvā gurormukhādyogamabhyasetsa yamādikam

वेदान्त और आगम के वाक्यों से उत्पन्न तीन पदों के अर्थ का ज्ञान गुरु के मुख से सुनकर, यम आदि योग का अभ्यास करना चाहिए।

श्लोक 11 (shiva.kailasa.21.11)

तत्कुर्वन्स यतिः सम्यक् शिवध्यानपरो भवेत् । नियमेन मुने नित्यं प्रणवासक्तमानसः

tatkurvansa yatiḥ samyak śivadhyānaparo bhavet | niyamena mune nityaṁ praṇavāsaktamānasaḥ

ऐसा करते हुए वह यति भलीभाँति शिवध्यान में तत्पर हो जाता है, हे मुने, नियमपूर्वक सदा प्रणव में आसक्त मन वाला।

श्लोक 12 (shiva.kailasa.21.12)

देहदौर्बल्यवशतो यद्यधैर्यधरो यतिः । अकामश्च शिवं स्मृत्वा स जीर्णां स्वां तनुं त्यजेत्

dehadaurbalyavaśato yadyadhairyadharo yatiḥ | akāmaśca śivaṁ smṛtvā sa jīrṇāṁ svāṁ tanuṁ tyajet

यदि देह की दुर्बलता के कारण यति अधैर्य धारण करे, तो निष्काम होकर शिव का स्मरण कर वह अपनी जीर्ण देह को त्याग दे।

श्लोक 13 (shiva.kailasa.21.13)

सदाशिवानुग्रहतो नन्दिना प्रेरिता मुने । आतिवाहिकरूपिण्यो देवताः पञ्च विश्रुताः

sadāśivānugrahato nandinā preritā mune | ātivāhikarūpiṇyo devatāḥ pañca viśrutāḥ

हे मुने, सदाशिव की कृपा से और नन्दी द्वारा प्रेरित, आतिवाहिक रूप वाली पाँच प्रसिद्ध देवताएँ —

श्लोक 14 (shiva.kailasa.21.14)

अग्न्यहन्ताकृतिः काचिज्ज्योत्तिःपुञ्जवपुष्मती । अह्नोऽभिमानिनी काचिच्छुक्लपक्षाभिमानिनी

agnyahantākṛtiḥ kācijjyottiḥpuñjavapuṣmatī | ahno'bhimāninī kācicchuklapakṣābhimāninī

एक अग्नि और दिन के आकार वाली, ज्योति-पुंज-शरीर वाली; एक दिन की अभिमानिनी, एक शुक्ल पक्ष की अभिमानिनी;

श्लोक 15 (shiva.kailasa.21.15)

उत्तरायणरूपा च पञ्चानुग्रहतत्परा । धूम्रा तमस्विनी रात्रिः कृष्णपक्षाभिमानिनी

uttarāyaṇarūpā ca pañcānugrahatatparā | dhūmrā tamasvinī rātriḥ kṛṣṇapakṣābhimāninī

उत्तरायण रूप वाली, पाँचों अनुग्रह में तत्पर; धूम्र, तमस्विनी रात्रि, कृष्ण पक्ष की अभिमानिनी;

श्लोक 16 (shiva.kailasa.21.16)

दक्षिणायनरूपेति विश्रुताः पञ्च देवताः । तासां वृत्तिं शृणुष्वाद्य वामदेव महामुने

dakṣiṇāyanarūpeti viśrutāḥ pañca devatāḥ | tāsāṁ vṛttiṁ śṛṇuṣvādya vāmadeva mahāmune

दक्षिणायन रूप वाली — इस प्रकार ये पाँच देवताएँ प्रसिद्ध हैं; हे वामदेव महामुने, अब उनका कार्य सुनो।

श्लोक 17 (shiva.kailasa.21.17)

ताः पञ्च देवता जीवान् कर्मानुष्ठानतत्परान् । गृहीत्वा त्रिदिवं यान्ति तत्पुण्यवशतो मुने

tāḥ pañca devatā jīvān karmānuṣṭhānatatparān | gṛhītvā tridivaṁ yānti tatpuṇyavaśato mune

वे पाँच देवताएँ कर्मानुष्ठान में तत्पर जीवों को लेकर, उनके पुण्य के वश से स्वर्ग-लोक जाती हैं।

श्लोक 18 (shiva.kailasa.21.18)

भुक्त्वा भोगान्यथोक्तांश्च ते तत्पुण्यक्षये पुनः । मानुषं लोकमासाद्य भजते जन्म पूर्ववत्

bhuktvā bhogānyathoktāṁśca te tatpuṇyakṣaye punaḥ | mānuṣaṁ lokamāsādya bhajate janma pūrvavat

यथोक्त भोगों को भोगकर, पुण्य क्षीण होने पर वे पुनः मनुष्य-लोक प्राप्त कर पूर्व की भाँति जन्म लेते हैं।

श्लोक 19 (shiva.kailasa.21.19)

ताः पुनः पञ्चधा मार्गं विभज्यारभ्य भूतलम् । अग्न्यादिक्रमतां गृह्य सदाशिवपदं यतिः

tāḥ punaḥ pañcadhā mārgaṁ vibhajyārabhya bhūtalam | agnyādikramatāṁ gṛhya sadāśivapadaṁ yatiḥ

वे ही देवताएँ पुनः पाँच मार्गों में विभाजित होकर, पृथ्वी से आरम्भ कर अग्नि आदि के क्रम को ग्रहण कर, यति को सदाशिव पद —

श्लोक 20 (shiva.kailasa.21.20)

निनीय वन्द्यचरणौ देवदेवस्य पृष्ठतः । तिष्ठन्त्यनुग्रहाकाराः कर्मण्येव प्रयोजिताः

ninīya vandyacaraṇau devadevasya pṛṣṭhataḥ | tiṣṭhantyanugrahākārāḥ karmaṇyeva prayojitāḥ

— तक ले जाकर, देवदेव के वन्दनीय चरणों के पीछे अनुग्रह-स्वरूप बनकर, उसी कार्य में नियुक्त होकर खड़ी रहती हैं।

श्लोक 21 (shiva.kailasa.21.21)

समागतमभिप्रेक्ष्य देवदेवः सदाशिवः । विरक्तश्चेन्महामन्त्रतात्पर्यमुपदिश्य च

samāgatamabhiprekṣya devadevaḥ sadāśivaḥ | viraktaścenmahāmantratātparyamupadiśya ca

आए हुए [यति] को देखकर देवदेव सदाशिव, यदि वह विरक्त है, तो महामंत्र का तात्पर्य उपदेश देकर —

श्लोक 22 (shiva.kailasa.21.22)

स्वसाम्यं च वपुर्दत्ते गाणपत्येभिषिच्य च । अनुगृह्णाति सर्वेशः शङ्करः सर्वनायकः

svasāmyaṁ ca vapurdatte gāṇapatyebhiṣicya ca | anugṛhṇāti sarveśaḥ śaṅkaraḥ sarvanāyakaḥ

— अपने समान शरीर प्रदान करते हैं, गणपति-पद पर अभिषिक्त कर; सर्वेश शंकर, सबके नायक, अनुग्रह करते हैं —

श्लोक 23 (shiva.kailasa.21.23)

मृगटङ्कत्रिशूलाग्र्यवरदानविभूषितम् । त्रिनेत्रं चन्द्रशकलं गङ्गोल्लासिजटाधरम्

mṛgaṭaṅkatriśūlāgryavaradānavibhūṣitam | trinetraṁ candraśakalaṁ gaṅgollāsijaṭādharam

— मृग, टंक, त्रिशूल और वरदान से विभूषित, त्रिनेत्र, चन्द्रकला और गंगा से उल्लसित जटा धारण करने वाला —

श्लोक 24 (shiva.kailasa.21.24)

अधिष्ठितविमानाग्र्यं सर्वगं सर्वकामदम् । इति शाखाविरक्तस्य रुद्रकन्यासमावृतम्

adhiṣṭhitavimānāgryaṁ sarvagaṁ sarvakāmadam | iti śākhāviraktasya rudrakanyāsamāvṛtam

— उत्तम विमान पर अधिष्ठित, सर्वगामी, सर्वकामदाता — इस प्रकार सांसारिक शाखाओं से विरक्त उस [यति] को, रुद्र-कन्याओं से घिरे —

श्लोक 25 (shiva.kailasa.21.25)

नृत्यगीतमृदङ्गादिवाद्यघोषमनोहरम् । दिव्याम्बरस्रगालेपभूषणैरपि भूषितम्

nṛtyagītamṛdaṅgādivādyaghoṣamanoharam | divyāmbarasragālepabhūṣaṇairapi bhūṣitam

— नृत्य-गीत-मृदंग आदि वाद्यों की ध्वनि से मनोहर, दिव्य वस्त्र-माला-लेप-आभूषणों से भी भूषित —

श्लोक 26 (shiva.kailasa.21.26)

दिव्यामृतघटैः पूर्णं दिव्याम्भःपरिपूरितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्

divyāmṛtaghaṭaiḥ pūrṇaṁ divyāmbhaḥparipūritam | sūryakoṭipratīkāśaṁ candrakoṭisuśītalam

— दिव्य अमृत-घटों से पूर्ण, दिव्य जल से भरे, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी, करोड़ों चन्द्रमाओं के समान शीतल —

श्लोक 27 (shiva.kailasa.21.27)

मनोवेगं सर्वगं च विमानमनुगृह्य च । भुक्तभोगस्य तस्यापि भोगकौतूहलक्षये

manovegaṁ sarvagaṁ ca vimānamanugṛhya ca | bhuktabhogasya tasyāpi bhogakautūhalakṣaye

— मन के समान वेग वाले, सर्वगामी विमान का अनुग्रह देकर; और उस भुक्त भोग के भोग-कौतूहल का क्षय होने पर —

श्लोक 28 (shiva.kailasa.21.28)

निपात्य शक्तिं तीव्रतरां प्रकृत्या ह्यतिदुर्गमाम् । कान्तारं दग्धुकामां तां प्रलयानलसुप्रभाम्

nipātya śaktiṁ tīvratarāṁ prakṛtyā hyatidurgamām | kāntāraṁ dagdhukāmāṁ tāṁ pralayānalasuprabhām

— स्वभाव से अत्यन्त दुर्गम, प्रलयाग्नि के समान तेजस्वी, उस वन को [शेष कर्म को] जलाने की इच्छा रखने वाली अत्यन्त तीव्र शक्ति को गिराकर —

श्लोक 29 (shiva.kailasa.21.29)

अनुगृह्य महामन्त्रतात्पर्यं परमेश्वरः । पूर्णोऽहं भावनारूपः शम्भुरस्मीति निश्चलम्

anugṛhya mahāmantratātparyaṁ parameśvaraḥ | pūrṇo'haṁ bhāvanārūpaḥ śambhurasmīti niścalam

— महामंत्र का तात्पर्य अनुगृहीत कर, परमेश्वर 'मैं पूर्ण, भाव-स्वरूप, शम्भु हूँ' — इस अचल भावना को —

श्लोक 30 (shiva.kailasa.21.30)

अनुगृह्य समाधिं च स्वदास्यस्पन्दरूपिणीः । रव्यादिकर्म्मसामर्थ्यरूपाः सिद्धीरनर्गलाः

anugṛhya samādhiṁ ca svadāsyaspandarūpiṇīḥ | ravyādikarmmasāmarthyarūpāḥ siddhīranargalāḥ

— तथा समाधि को अनुगृहीत कर, अपनी दासता के स्पन्द-स्वरूप, सूर्य आदि के कार्यों की सामर्थ्य-रूप अबाध सिद्धियों को —

श्लोक 31 (shiva.kailasa.21.31)

आयुःक्षये पद्मयोनेः पुनरावृत्तिवर्जिताम् । मुक्तिं च परमां तस्मै प्रयच्छति जगद्गुरुः

āyuḥkṣaye padmayoneḥ punarāvṛttivarjitām | muktiṁ ca paramāṁ tasmai prayacchati jagadguruḥ

— आयु क्षीण होने पर, ब्रह्मा से भी पुनरावृत्ति-रहित परम मुक्ति को जगद्गुरु उसे प्रदान करते हैं।

श्लोक 32 (shiva.kailasa.21.32)

एतदेव पदं तस्मात्सर्वैश्वर्यं समष्टिमत् । मुक्तिघण्टापथं चेति वेदान्तानां विनिश्चयः

etadeva padaṁ tasmātsarvaiśvaryaṁ samaṣṭimat | muktighaṇṭāpathaṁ ceti vedāntānāṁ viniścayaḥ

यही पद, अतः, समष्टि-रूप सम्पूर्ण ऐश्वर्य वाला है, और मुक्ति का सीधा मार्ग है — यही वेदान्तों का निश्चित सिद्धान्त है।

श्लोक 33 (shiva.kailasa.21.33)

मुमूर्षोस्तस्य मन्दस्य यतेः सत्सम्प्रदायिनः । यतयः सानुकूलत्वात्तिष्ठेयुः परितस्तदा

mumūrṣostasya mandasya yateḥ satsampradāyinaḥ | yatayaḥ sānukūlatvāttiṣṭheyuḥ paritastadā

जब वह सत्सम्प्रदाय का मन्द यति मरणासन्न हो, तब अनुकूल भाव से अन्य यति उसके चारों ओर स्थित रहें।

श्लोक 34 (shiva.kailasa.21.34)

ततः सर्वे च ते तत्र प्रणवादीन्यनुक्रमात् । उपदिश्य च वाक्यानि तात्पर्यं च समाहिताः

tataḥ sarve ca te tatra praṇavādīnyanukramāt | upadiśya ca vākyāni tātparyaṁ ca samāhitāḥ

फिर वे सभी वहाँ क्रमशः प्रणव आदि तथा वाक्यों और उनके तात्पर्य का उपदेश देते हुए, समाहित चित्त से —

श्लोक 35 (shiva.kailasa.21.35)

वर्णयेयुः स्फुटं प्रीत्या शिवं संस्मारयन्सदा । निर्गुणं परमज्योतिः प्रणम्य विलयावधि

varṇayeyuḥ sphuṭaṁ prītyā śivaṁ saṁsmārayansadā | nirguṇaṁ paramajyotiḥ praṇamya vilayāvadhi

— प्रेमपूर्वक स्पष्ट रूप से वर्णन करें, सदा शिव — निर्गुण परम ज्योति — का स्मरण कराते हुए, विलय तक उन्हें प्रणाम कराते हुए।

श्लोक 36 (shiva.kailasa.21.36)

एतेषां सममेवात्र संस्कारक्रम उच्यते । असंस्कृतशरीराणां दौर्गत्यं नैव जायते

eteṣāṁ samamevātra saṁskārakrama ucyate | asaṁskṛtaśarīrāṇāṁ daurgatyaṁ naiva jāyate

इन [यतियों] का संस्कार-क्रम भी समान ही कहा गया है; जिनके शरीर का [कर्मकाण्डी] संस्कार नहीं हुआ, उनकी दुर्गति नहीं होती।

श्लोक 37 (shiva.kailasa.21.37)

संन्यस्य सर्वकर्माणि शिवाश्रयपरा यतः । देहं दूषयतस्तेषां राज्ञो राष्ट्रं च नश्यति

saṁnyasya sarvakarmāṇi śivāśrayaparā yataḥ | dehaṁ dūṣayatasteṣāṁ rājño rāṣṭraṁ ca naśyati

क्योंकि ये सर्वकर्म त्यागकर केवल शिव के आश्रय में रत हैं — जो उनके देह को दूषित करते हैं, उनके राजा का राष्ट्र नष्ट हो जाता है।

श्लोक 38 (shiva.kailasa.21.38)

तद्ग्रामवासिनस्तेऽपि भवेयुर्भृशदुःखिनः । तद्दोषपरिहाराय विधानं चैवमुच्यते

tadgrāmavāsinaste'pi bhaveyurbhṛśaduḥkhinaḥ | taddoṣaparihārāya vidhānaṁ caivamucyate

उस गाँव के निवासी भी अत्यन्त दुःखी हो जाते हैं; उस दोष के निवारण के लिए यह विधान कहा जाता है।

श्लोक 39 (shiva.kailasa.21.39)

स तु नम इरिण्याय चेत्यारभ्य विनम्रधीः । नम आमीवत्केभ्यान्तं तत्काले प्रजपेन्मनुम्

sa tu nama iriṇyāya cetyārabhya vinamradhīḥ | nama āmīvatkebhyāntaṁ tatkāle prajapenmanum

वह विनम्रबुद्धि 'नम इरिण्याय' से आरम्भ कर 'नम आमीवत्केभ्यः' तक के मंत्र का उस समय जप करे।

श्लोक 40 (shiva.kailasa.21.40)

ओमित्यन्ते जपन् देवयजनं पूरयेत्ततः । ततः शान्तिर्भवेत्तस्य दोषस्य हि मुनीश्वर

omityante japan devayajanaṁ pūrayettataḥ | tataḥ śāntirbhavettasya doṣasya hi munīśvara

अन्त में 'ॐ' कहते हुए जप कर देवयजन-स्थान को पूर्ण करे; तब हे मुनीश्वर, उस दोष की शान्ति हो जाती है।

श्लोक 41 (shiva.kailasa.21.41)

पुत्रादयो यथान्यायं कुर्युः संस्कारमुत्तमम् । वच्मि तत्कृपया विप्र सावधानतया शृणु

putrādayo yathānyāyaṁ kuryuḥ saṁskāramuttamam | vacmi tatkṛpayā vipra sāvadhānatayā śṛṇu

पुत्र आदि यथान्याय उत्तम संस्कार करें; हे विप्र, वह कृपापूर्वक मैं बताता हूँ, सावधानीपूर्वक सुनो।

श्लोक 42 (shiva.kailasa.21.42)

अभ्यर्च्य स्नाप्य शुद्धोदैरभ्यर्च्य कुसुमादिभिः । श्रीरुद्रचमकाभ्यां च रुद्रसूक्तेन च क्रमात्

abhyarcya snāpya śuddhodairabhyarcya kusumādibhiḥ | śrīrudracamakābhyāṁ ca rudrasūktena ca kramāt

पूजा कर, शुद्ध जल से स्नान करा, पुनः पुष्प आदि से पूजा कर, श्रीरुद्र और चमक तथा रुद्रसूक्त से क्रमशः —

श्लोक 43 (shiva.kailasa.21.43)

शङ्खं च पुरतः स्थाप्य तज्जलेनाभिषिच्य च । पुष्पं निधाय शिरसि प्रणवेन प्रमार्जयेत्

śaṅkhaṁ ca purataḥ sthāpya tajjalenābhiṣicya ca | puṣpaṁ nidhāya śirasi praṇavena pramārjayet

— सामने शंख स्थापित कर, उसके जल से अभिषेक कर, सिर पर पुष्प रखकर, प्रणव से प्रमार्जन करे।

श्लोक 44 (shiva.kailasa.21.44)

कौपीनादीनि सन्त्यज्य पुनरन्यानि धारयेत् । भस्मनोद्धूलयेत्तस्य सर्वाङ्गं विधिना ततः

kaupīnādīni santyajya punaranyāni dhārayet | bhasmanoddhūlayettasya sarvāṅgaṁ vidhinā tataḥ

कौपीन आदि हटाकर पुनः नए धारण कराए; फिर विधिपूर्वक उसके सम्पूर्ण अंगों पर भस्म लगाए।

श्लोक 45 (shiva.kailasa.21.45)

त्रिपुण्ड्रं च विधानेन तिलकं चन्दनेन च । विरच्य पुष्पैर्मालाभिरलङ्कुर्यात्कलेवरम्

tripuṇḍraṁ ca vidhānena tilakaṁ candanena ca | viracya puṣpairmālābhiralaṅkuryātkalevaram

विधिपूर्वक त्रिपुण्ड्र और चन्दन का तिलक लगाकर, पुष्पों और मालाओं से देह को अलंकृत करे।

श्लोक 46 (shiva.kailasa.21.46)

उरःकण्ठशिरोबाहुप्रकोष्ठश्रुतिषु क्रमात् । रुद्राक्षमालाभरणैरलङ्कुर्याच्च मन्त्रतः

uraḥkaṇṭhaśirobāhuprakoṣṭhaśrutiṣu kramāt | rudrākṣamālābharaṇairalaṅkuryācca mantrataḥ

वक्षस्थल, गले, सिर, भुजाओं, कलाइयों और कानों में क्रमशः मंत्रपूर्वक रुद्राक्ष-माला के आभूषणों से अलंकृत करे।

श्लोक 47 (shiva.kailasa.21.47)

सुधूपितं समुत्थाप्य शिक्योपरि निधाय च । पञ्चब्रह्ममये रम्ये रथे संस्थापयेत्तनुम्

sudhūpitaṁ samutthāpya śikyopari nidhāya ca | pañcabrahmamaye ramye rathe saṁsthāpayettanum

भलीभाँति धूप देकर उठाकर, झूले पर रखकर, पंच-ब्रह्म-मय सुन्दर रथ पर देह को स्थापित करे।

श्लोक 48 (shiva.kailasa.21.48)

ओमद्यैः पञ्चभिर्ब्रह्ममन्त्रैः सद्यादिभिः क्र्मात् । सुगन्धकुसुमैर्माल्यैरलङ्कुर्याद्रथं च तम्

omadyaiḥ pañcabhirbrahmamantraiḥ sadyādibhiḥ krmāt | sugandhakusumairmālyairalaṅkuryādrathaṁ ca tam

सद्योजात आदि पाँच ब्रह्ममंत्रों में ॐ को प्रथम रखकर क्रमशः, उस रथ को भी सुगन्धित पुष्पों और मालाओं से अलंकृत करे।

श्लोक 49 (shiva.kailasa.21.49)

नृत्यवाद्यैर्ब्राह्मणानां वेदघोषैश्च सर्वतः । ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छेत्प्रेतं तमुद्वहन्

nṛtyavādyairbrāhmaṇānāṁ vedaghoṣaiśca sarvataḥ | grāmaṁ pradakṣiṇīkṛtya gacchetpretaṁ tamudvahan

नृत्य-वाद्य और ब्राह्मणों के वेद-घोष के साथ, सब ओर से गाँव की प्रदक्षिणा कर, उस मृतक को ले जाते हुए जाएँ।

श्लोक 50 (shiva.kailasa.21.50)

ततस्ते यतिनः सर्वे तथा प्राच्यामथापि वा । उदीच्यां पुण्यदेशे तु पुण्यवृक्षसमीपतः

tataste yatinaḥ sarve tathā prācyāmathāpi vā | udīcyāṁ puṇyadeśe tu puṇyavṛkṣasamīpataḥ

फिर वे सभी यति, पूर्व दिशा में अथवा उत्तर दिशा में, किसी पुण्य स्थान में, पुण्य वृक्ष के समीप —

श्लोक 51 (shiva.kailasa.21.51)

खनित्वा देवयजनं दण्डमात्रप्रमाणतः । प्रणवव्याहृतिभ्यां च प्रोक्ष्य चास्तीर्य च क्रमात्

khanitvā devayajanaṁ daṇḍamātrapramāṇataḥ | praṇavavyāhṛtibhyāṁ ca prokṣya cāstīrya ca kramāt

— एक दण्ड के बराबर मापकर देवयजन-स्थान खोदकर, प्रणव और व्याहृतियों से प्रोक्षण कर, क्रमशः बिछाकर —

श्लोक 52 (shiva.kailasa.21.52)

शमीपत्रैश्च कुसुमैरुत्तराग्रं तदूर्ध्वतः । आस्तीर्य दर्भांस्तत्पीठं चैलाजिनकुशोत्तरम्

śamīpatraiśca kusumairuttarāgraṁ tadūrdhvataḥ | āstīrya darbhāṁstatpīṭhaṁ cailājinakuśottaram

— शमी-पत्तों और पुष्पों से, उत्तर की ओर अग्रभाग रखकर, उसके ऊपर कुश बिछाकर, वह पीठ वस्त्र-मृगचर्म-कुश से आच्छादित करें।

श्लोक 53 (shiva.kailasa.21.53)

प्रणवेन ब्रह्मभिश्च पञ्चगव्येन तां तनुम् । प्रोक्ष्याभिषिच्य रौद्रेण सूक्तेन प्रणवेन च

praṇavena brahmabhiśca pañcagavyena tāṁ tanum | prokṣyābhiṣicya raudreṇa sūktena praṇavena ca

प्रणव और ब्रह्ममंत्रों से, तथा पंचगव्य से उस देह का प्रोक्षण कर, रुद्रसूक्त और प्रणव से अभिषेक करें —

श्लोक 54 (shiva.kailasa.21.54)

शङ्खतोयेनाभिषिच्य मूर्ध्नि पुष्पं विनिःक्षिपेत् । तद्गतस्यानुकूलोऽसौ शिवस्मरणतत्परः

śaṅkhatoyenābhiṣicya mūrdhni puṣpaṁ viniḥkṣipet | tadgatasyānukūlo'sau śivasmaraṇatatparaḥ

— शंख-जल से अभिषेक कर सिर पर पुष्प रखें; वहाँ स्थित मृतक के प्रति अनुकूल भाव रखने वाला वह अधिकारी, शिव-स्मरण में तत्पर —

श्लोक 55 (shiva.kailasa.21.55)

ओमित्यथ समुद्धृत्य स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । गर्ते योगासने स्थाप्य प्राङ्मुखं स्याद्यथा तथा

omityatha samuddhṛtya svastivācanapūrvakam | garte yogāsane sthāpya prāṅmukhaṁ syādyathā tathā

— 'ॐ' कहकर, स्वस्तिवाचनपूर्वक उसे उठाकर, गड्ढे में योगासन में स्थापित करें, इस प्रकार कि उसका मुख पूर्व की ओर हो।

श्लोक 56 (shiva.kailasa.21.56)

गन्धपुष्पैरलङ्कृत्वा धूपगुग्गुलुना ततः । विष्णो हव्यमिति प्रोच्य रक्षस्वेति वदन् ददेत्

gandhapuṣpairalaṅkṛtvā dhūpaguggulunā tataḥ | viṣṇo havyamiti procya rakṣasveti vadan dadet

गंध-पुष्पों से अलंकृत कर, फिर गुग्गुल की धूप देकर, 'हे विष्णो, यह हव्य है' कहकर, 'रक्षा करो' कहते हुए अर्पित करें।

श्लोक 57 (shiva.kailasa.21.57)

दण्डं दक्षिणहस्ते तु वामे दद्यात्कमण्डलुम् । प्रजापते न त्वदेतान्यन्योमन्त्रेण सोदकम्

daṇḍaṁ dakṣiṇahaste tu vāme dadyātkamaṇḍalum | prajāpate na tvadetānyanyomantreṇa sodakam

दाहिने हाथ में दण्ड और बाएँ हाथ में कमण्डलु दें, 'प्रजापते न त्वदेतान्यन्यः' मंत्र से जल सहित।

श्लोक 58 (shiva.kailasa.21.58)

ब्रह्मजज्ञानं प्रथममिति मन्त्रेण मस्तके । स्पृशञ्जप्त्वा रुद्रसूक्तं भ्रुवोर्मध्ये स्पृशञ्जपेत्

brahmajajñānaṁ prathamamiti mantreṇa mastake | spṛśañjaptvā rudrasūktaṁ bhruvormadhye spṛśañjapet

'ब्रह्म जज्ञानं प्रथमम्' मंत्र से सिर का स्पर्श कर जप करें, फिर रुद्रसूक्त का जप कर भौहों के मध्य स्पर्श कर जप करें।

श्लोक 59 (shiva.kailasa.21.59)

मानोमहान्तमित्यादि चतुर्भिर्मस्तकं ततः । नालिकेरेण निर्भिद्यादवटं पूरयेत्ततः

mānomahāntamityādi caturbhirmastakaṁ tataḥ | nālikereṇa nirbhidyādavaṭaṁ pūrayettataḥ

फिर 'मानो महान्तम्' आदि चार मंत्रों से सिर का स्पर्श करें; फिर नारियल से उसे भेदकर गड्ढे को भरें।

श्लोक 60 (shiva.kailasa.21.60)

पञ्चभिर्ब्रह्मभिः स्पृष्ट्वा जपेत् स्थलमनन्यधीः । यो देवानामुपक्रम्य यः परः स महेश्वरः

pañcabhirbrahmabhiḥ spṛṣṭvā japet sthalamananyadhīḥ | yo devānāmupakramya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ

पाँचों ब्रह्ममंत्रों से स्पर्श कर अनन्यचित्त से स्थान पर जप करें — 'जो देवों में...जो परम है, वह महेश्वर है।'

श्लोक 61 (shiva.kailasa.21.61)

इति जप्त्वा महादेवं साम्बं संसारभेषजम् । सर्वज्ञमपराधीनं सर्वानुग्रहकारकम्

iti japtvā mahādevaṁ sāmbaṁ saṁsārabheṣajam | sarvajñamaparādhīnaṁ sarvānugrahakārakam

इस प्रकार जप कर, महादेव को अम्बा सहित, संसार का औषध, सर्वज्ञ, स्वाधीन, सबका अनुग्रह करने वाला —

श्लोक 62 (shiva.kailasa.21.62)

एकारत्निसमुत्सेधमरत्निद्वयविस्तृतम् । मृदा पीठं प्रकल्प्याथ गोमयेनोपलेपयेत्

ekāratnisamutsedhamaratnidvayavistṛtam | mṛdā pīṭhaṁ prakalpyātha gomayenopalepayet

— एक हाथ ऊँचा और दो हाथ चौड़ा मिट्टी का पीठ बनाकर, फिर उसे गोबर से लीपें।

श्लोक 63 (shiva.kailasa.21.63)

चतुरस्रं च तन्मध्ये गन्धाक्षतसमन्वितेः । सुगन्धकुसुमैर्बिल्वैस्तुलस्या च समर्चयेत्

caturasraṁ ca tanmadhye gandhākṣatasamanviteḥ | sugandhakusumairbilvaistulasyā ca samarcayet

उसके मध्य में चतुष्कोण बनाकर गंध-अक्षत सहित, सुगन्धित पुष्पों, बिल्व-पत्रों और तुलसी से पूजा करें।

श्लोक 64 (shiva.kailasa.21.64)

प्रणवेन ततो दद्याद् धूपदीपौ पयो हविः । दत्त्वा प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कुर्याच्च पञ्चधा

praṇavena tato dadyād dhūpadīpau payo haviḥ | dattvā pradakṣiṇīkṛtya namaskuryācca pañcadhā

फिर प्रणव से धूप-दीप, दूध और हवि अर्पित करें; अर्पित कर प्रदक्षिणा कर पाँच प्रकार से नमस्कार करें।

श्लोक 65 (shiva.kailasa.21.65)

प्रणवं द्वादशावृत्त्वा सञ्जप्य प्रणमेत्ततः । दिग्विदिक्क्रमतो दद्याद् ब्रह्मार्घ्यं प्रणवेन च

praṇavaṁ dvādaśāvṛttvā sañjapya praṇamettataḥ | digvidikkramato dadyād brahmārghyaṁ praṇavena ca

बारह बार प्रणव का जप कर प्रणाम करें; फिर दिशाओं और विदिशाओं के क्रम से प्रणव सहित ब्रह्म-अर्घ्य अर्पित करें।

श्लोक 66 (shiva.kailasa.21.66)

एवं दशाहपर्यन्तं विधिस्ते समुदाहृतः । यतीनां मुनिवर्याथैकादशाहविधिं शृणु

evaṁ daśāhaparyantaṁ vidhiste samudāhṛtaḥ | yatīnāṁ munivaryāthaikādaśāhavidhiṁ śṛṇu

इस प्रकार दसवें दिन तक की विधि तुम्हें बताई गई; हे मुनिश्रेष्ठ, अब यतियों की ग्यारहवें दिन की विधि सुनो।

अध्याय 20अध्याय-सूचीअध्याय 22