वायवीय संहिता · अध्याय 12
सृष्टि-वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.12.1)
वायुरुवाच । सर्गं चिन्तयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम् । प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः
vāyuruvāca | sargaṁ cintayatastasya tadā vai buddhipūrvakam | pradhyānakāle mohastu prādurbhūtastamomayaḥ
वायु ने कहा -- जब वे बुद्धिपूर्वक सृष्टि का चिन्तन कर रहे थे, उस गहन ध्यान के समय तमोमय मोह प्रकट हुआ।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.12.2)
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
tamomoho mahāmohastāmisraścāndhasaṁjñitaḥ | avidyā pañcamī caiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
तमोमोह, महामोह, तामिस्र और अन्धसंज्ञक -- तथा यह पाँचवीं अविद्या -- उन महात्मा में प्रकट हुए।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.12.3)
पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः
pañcadhā'vasthitaḥ sargo dhyāyatastvabhimāninaḥ | sarvatastamasātīva bījakumbhavadāvṛtaḥ
अभिमानयुक्त ध्यान करते हुए उनसे यह पाँच प्रकार की सृष्टि उत्पन्न हुई, जो चारों ओर से तम में इस प्रकार आवृत थी जैसे बीज घड़े में बन्द हो।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.12.4)
बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च
bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṁjña eva ca | tasmātteṣāṁ vṛtā buddhirmukhāni karaṇāni ca
बाहर और भीतर से प्रकाशरहित, जड़ और चेतनाशून्य -- इसीलिए उनकी बुद्धि, मुख और इन्द्रियाँ भी आवृत रहीं।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.12.5)
तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वासाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम्
tasmātte saṁvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ | taṁ dṛṣṭvāsādhakaṁ brahmā prathamaṁ sargamīdṛśam
इस प्रकार स्वभाव से ही आवृत वे 'मुख्य' (स्थावर) कहलाए। इस प्रथम सृष्टि को असफल देखकर ब्रह्मा --
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.12.6)
अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सोऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्य्यक्स्रोतोऽभ्यवर्त्तत
aprasannamanā bhūtvā dvitīyaṁ so'bhyamanyata | tasyābhidhāyataḥ sargaṁ tiryyaksroto'bhyavarttata
-- मन में अप्रसन्न होकर दूसरी सृष्टि का संकल्प करने लगे। उनके इस प्रकार ध्यान करते ही तिर्यक्-स्रोत (पशु) सृष्टि प्रवृत्त हुई।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.12.7)
अन्तःप्रकाशास्तिर्य्यञ्च आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते
antaḥprakāśāstiryyañca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ | paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te
वे भीतर से प्रकाशयुक्त परन्तु बाहर से पुनः आवृत थे; इस प्रकार पशु-स्वभाव वाले प्राणी उत्पन्न हुए, जो कुमार्गगामी हो गए।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.12.8)
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
tamapyasādhakaṁ jñātvā sargamanyamamanyata | tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ
इसे भी असफल जानकर उन्होंने एक और सृष्टि का संकल्प किया। तब ऊर्ध्व-स्रोत (देव) सृष्टि प्रवृत्त हुई, जो सात्त्विक थी।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.12.9)
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्च स्वभावादेव संज्ञिताः
te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ | prakāśā bahirantaśca svabhāvādeva saṁjñitāḥ
वे सुख और प्रीति से परिपूर्ण, भीतर और बाहर से अनावृत, तथा भीतर-बाहर से प्रकाशयुक्त थे -- वे अपने स्वभाव से ही ऐसे पहचाने गए।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.12.10)
ततोऽभिध्यायतोऽव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः
tato'bhidhyāyato'vyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ | manuṣyanāmā sañjātaḥ sargo duḥkhasamutkaṭaḥ
तत्पश्चात् उस अव्यक्त से ध्यान करते हुए अर्वाक्-स्रोत (नीचे की ओर बहने वाली) प्रभावशाली सृष्टि उत्पन्न हुई, जिसे 'मनुष्य' नाम से जाना गया, तथा जो दुःखप्रधान थी।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.12.11)
प्रकाशा बहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजोऽधिकाः । पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः
prakāśā bahirantaste tamodriktā rajo'dhikāḥ | pañcamo'nugrahaḥ sargaścaturdhā saṁvyavasthitaḥ
वे भीतर-बाहर से प्रकाशयुक्त थे, परन्तु तमोगुण की अधिकता और रजोगुण की प्रधानता वाले थे। पाँचवीं सृष्टि 'अनुग्रह' कहलाती है, जो चार प्रकार की है।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.12.12)
विपर्य्येण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च । तेऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः
viparyyeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca | te'parigrāhiṇaḥ sarve saṁvibhāgaratāḥ punaḥ
विपर्यय, अशक्ति, तुष्टि और सिद्धि -- ये चारों उसके भेद हैं। वे सब बिना किसी संग्रह के, परस्पर बँटवारे में रत रहते हैं।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.12.13)
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ | prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
भक्षण करने वाले और दुराचारी भूत आदि भी इसी में गिने गए हैं। परमेष्ठी ब्रह्मा की प्रथम सृष्टि महत्तत्त्व की है।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.12.14)
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
tanmātrāṇāṁ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate | vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
दूसरी तन्मात्राओं की सृष्टि है, जिसे भूत-सर्ग कहा जाता है। तीसरी वैकारिक सृष्टि है, जिसे ऐन्द्रियक (इन्द्रिय-सृष्टि) कहा गया है।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.12.15)
इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतोऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
ityeṣa prakṛteḥ sargaḥ sambhṛto'buddhipūrvakaḥ | mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
यह प्रकृति की सृष्टि है, जो बिना सोचे-समझे सम्पन्न होती है। चौथी सृष्टि मुख्य-सृष्टि है, जिसके अन्तर्गत स्थावर प्राणी माने जाते हैं।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.12.16)
तिर्य्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
tiryyaksrotastu yaḥ proktastiryagyoniḥ sa pañcamaḥ | tadūrdhvasrotasaḥ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
जिसे तिर्यक्-स्रोत कहा गया, वह पाँचवीं है -- पशु-योनि। छठी सृष्टि ऊर्ध्व-स्रोत की है, जिसे देव-सृष्टि कहा गया है।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.12.17)
ततोऽर्वाक् स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः
tato'rvāk srotasāṁ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ | aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
तत्पश्चात् अर्वाक्-स्रोत की सृष्टि सातवीं है, जो मानव-सृष्टि है। आठवीं अनुग्रह-सृष्टि है, और नौवीं कौमार-सृष्टि कही गई है।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.12.18)
प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्तेऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः
prākṛtāśca trayaḥ pūrve sargāste'buddhipūrvakāḥ | buddhipūrvaṁ pravarttante mukhyādyāḥ pañca vaikṛtāḥ
प्रथम तीन सृष्टियाँ प्राकृत हैं, जो बिना सोचे-समझे होती हैं। मुख्य आदि पाँच वैकृत सृष्टियाँ जान-बूझकर प्रवृत्त होती हैं।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.12.19)
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकं चैव विद्वांसञ्च सनातनम्
agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān | sanandaṁ sanakaṁ caiva vidvāṁsañca sanātanam
सर्वप्रथम ब्रह्मा ने अपने ही समान मानस-पुत्र उत्पन्न किए -- सनन्द, सनक, विद्वान् सनातन,
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.12.20)
ऋभुं सनत्कुमारं च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः
ṛbhuṁ sanatkumāraṁ ca pūrvameva prajāpatiḥ | sarve te yogino jñeyā vītarāgā vimatsarāḥ
ऋभु और सनत्कुमार -- ये प्रजापति द्वारा सबसे पहले उत्पन्न हुए। वे सभी योगी, वीतराग और मत्सररहित जानने चाहिए।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.12.21)
ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु
īśvarāsaktamanaso na cakruḥ sṛṣṭaye matim | teṣu sṛṣṭyanapekṣeṣu gateṣu sanakādiṣu
ईश्वर में आसक्त मन वाले उन्होंने सृष्टि की ओर कोई ध्यान नहीं दिया। जब सनक आदि सृष्टि की चिन्ता किए बिना चले गए,
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.12.22)
स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किञ्चित्समवर्त्तत
sraṣṭukāmaḥ punarbrahmā tatāpa paramaṁ tapaḥ | tasyaivaṁ tapyamānasya na kiñcitsamavarttata
-- तब सृष्टि की इच्छा से ब्रह्मा ने पुनः परम तप किया। इस प्रकार तप करते हुए भी उनसे कुछ भी उत्पन्न नहीं हुआ।
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.12.23)
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः
tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata | krodhāviṣṭasya netrābhyāṁ prāpatannaśrubindavaḥ
तब दीर्घकाल के बाद दुःख से उनमें क्रोध उत्पन्न हुआ, और क्रोध से आविष्ट उनके नेत्रों से अश्रुबिन्दु गिरने लगे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.12.24)
ततस्तेभ्योऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दत
tatastebhyo'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan | sarvāṁstānaśrujāndṛṣṭvā brahmātmānamanindata
उन अश्रुबिन्दुओं से भूत और प्रेत उत्पन्न हुए। अपने ही आँसुओं से जन्मे उन सबको देखकर ब्रह्मा ने स्वयं को धिक्कारा।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.12.25)
तस्य तीव्राऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्च्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
tasya tīvrā'bhavanmūrchā krodhāmarṣasamudbhavā | mūrcchitastu jahau prāṇānkrodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ
क्रोध और क्षोभ से उत्पन्न तीव्र मूर्च्छा उन्हें आ गई, और मूर्च्छित होकर क्रोधाविष्ट प्रजापति ने अपने प्राण त्याग दिए।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.12.26)
ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्त्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्
tataḥ prāṇeśvaro rudro bhagavānnīlalohitaḥ | prasādamatulaṁ karttuṁ prādurāsītprabhormukhāt
तब प्राणों के स्वामी भगवान् नीललोहित रुद्र, अनुपम अनुग्रह करने के लिए, प्रभु के मुख से प्रकट हुए।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.12.27)
दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः
daśadhā caikadhā cakre svātmānaṁ prabhurīśvaraḥ | te tenoktā mahātmāno daśadhā caikadhā kṛtāḥ
प्रभु ईश्वर ने अपने आपको दस और एक -- ग्यारह रूपों में विभक्त किया; उन महात्माओं को उन्होंने ही यह वचन कहा।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.12.28)
यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च
yūyaṁ sṛṣṭā mayā vatsā lokānugrahakāraṇāt | tasmātsarvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca
'हे वत्सो! तुम्हें मैंने लोकों पर अनुग्रह करने के लिए उत्पन्न किया है। इसीलिए सम्पूर्ण लोक की स्थापना और हित के लिए,
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.12.29)
प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः
prajāsantānahetośca prayatadhvamatandritāḥ | evamuktāśca rurudurdudruvuśca samantataḥ
'तथा प्रजा-सन्तति के हेतु, अथक होकर प्रयत्न करो।' इस प्रकार कहे जाने पर वे रोने लगे और चारों ओर दौड़ने लगे।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.12.30)
रोदनाद् द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । येरुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः
rodanād drāvaṇāccaiva te rudrā nāmataḥ smṛtāḥ | yerudrāste khalu prāṇā ye prāṇāste mahātmakāḥ
रुदन (रोने) और द्रवण (दौड़ने) के कारण ही वे 'रुद्र' नाम से प्रसिद्ध हुए। जो रुद्र हैं, वे ही प्राण हैं, और जो प्राण हैं, वे ही महात्मा हैं।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.12.31)
ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान् ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः
tato mṛtasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ | ghṛṇī dadau punaḥ prāṇān brahmaputro maheśvaraḥ
तत्पश्चात् मृत हुए परमेष्ठी देव ब्रह्मा को, दयालु महेश्वर ने, जो स्वयं उनके पुत्ररूप में थे, पुनः प्राण प्रदान किए।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.12.32)
प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः
prahṛṣṭavadano rudraḥ prāṇapratyāgamādvibhoḥ | abhyabhāṣata viśveśo brahmāṇaṁ paramaṁ vacaḥ
प्रभु के प्राण लौट आने से हर्षित मुख वाले विश्वेश्वर रुद्र ने ब्रह्मा को यह परम वचन कहा --
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.12.33)
मा भैर्माभैर्महाभाग विरिञ्चे जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत
mā bhairmābhairmahābhāga viriñce jagatāṁ guro | mayā te prāṇitāḥ prāṇāḥ sukhamuttiṣṭha suvrata
'मत डरो, मत डरो, हे महाभाग्यशाली विरिञ्चि, जगत् के गुरु! मैंने ही तुम्हारे प्राणों को पुनः जीवन दिया है; हे सुव्रत, सुखपूर्वक उठो।'
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.12.34)
स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः
svapnānubhūtamiva tacchrutvā vākyaṁ manoharam | haraṁ nirīkṣya śanakairnetraiḥ phullāmbujaprabhaiḥ
मानो स्वप्न में अनुभव किया गया हो, ऐसे उस मनोहर वचन को सुनकर, तथा खिले हुए कमल के समान नेत्रों से धीरे-धीरे हर की ओर देखकर,
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.12.35)
तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः
tathā pratyāgataprāṇaḥ snigdhagambhīrayā girā | uvāca vacanaṁ brahmā tamuddiśya kṛtāñjaliḥ
इस प्रकार प्राण लौट आने पर, हाथ जोड़कर ब्रह्मा ने स्निग्ध और गम्भीर वाणी में उनसे यह वचन कहा --
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.12.36)
त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः
tvaṁ hi darśanamātreṇa cānandayasi me manaḥ | ko bhavān viśvamūrtyā vā sthita ekādaśātmakaḥ
'तुम्हारे मात्र दर्शन से ही मेरा मन आनन्दित हो जाता है। तुम कौन हो, जो विश्वरूप में तथा ग्यारह रूपों में स्थित हो?'
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.12.37)
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः
tasya tadvacanaṁ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ | spṛśan karābhyāṁ brahmāṇaṁ susukhābhyāṁ sureśvaraḥ
उनका यह वचन सुनकर, अपने अत्यन्त सुखद हाथों से ब्रह्मा को स्पर्श करते हुए, देवाधिदेव महेश्वर ने कहा --
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.12.38)
मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः
māṁ viddhi paramātmānaṁ tava putratvamāgatam | ete caikādaśa rudrāstvāṁ surakṣitumāgatāḥ
'मुझे परमात्मा जानो, जो तुम्हारे पुत्र-रूप में आया है। और ये ग्यारह रुद्र तुम्हारी भलीभाँति रक्षा करने के लिए आए हैं।'
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.12.39)
तस्मात्तीव्रामिमां मूर्च्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि
tasmāttīvrāmimāṁ mūrcchāṁ vidhūya madanugrahāt | prabuddhasva yathāpūrvaṁ prajā vai sraṣṭumarhasi
'इसलिए मेरे अनुग्रह से इस तीव्र मूर्च्छा को त्यागकर, पूर्व की भाँति जाग जाओ; तुम प्रजा उत्पन्न करने के योग्य हो।'
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.12.40)
एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नामाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्
evaṁ bhagavatā prokto brahmā prītamanā hyabhūt | nāmāṣṭakena viśvātmā tuṣṭāva parameśvaram
भगवान् के इस प्रकार कहने पर ब्रह्मा प्रसन्नचित्त हो गए। विश्वात्मा ब्रह्मा ने आठ नामों से परमेश्वर की स्तुति की।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.12.41)
ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय सदासुरभये नमः
brahmovāca | namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase | namo bhavāya devāya rasāyāmbumayātmane | śarvāya kṣitirūpāya sadāsurabhaye namaḥ
ब्रह्मा ने कहा -- हे भगवन् रुद्र, सूर्य के समान अपरिमित तेजस्वी, आपको नमस्कार है। रस और जलमय स्वरूप वाले भव देव को नमस्कार। पृथ्वी-रूप, असुरों के लिए सदा भयंकर शर्व को नमस्कार।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.12.42)
ईशाय वसवे तुभ्यं नमः स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः
īśāya vasave tubhyaṁ namaḥ sparśamayātmane | paśūnāṁ pataye caiva pāvakāyātitejase | bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ
स्पर्शमय स्वरूप वाले वसु ईश को आपको नमस्कार। पशुओं के पति और अत्यन्त तेजस्वी पावक (अग्नि) को नमस्कार। भीषण, आकाश-रूप, केवल शब्दमय आपको नमस्कार।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.12.43)
उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महाशिवाय सोमाय नमोऽस्त्वमृतमूर्तये
ugrāyograsvarūpāya yajamānātmane namaḥ | mahāśivāya somāya namo'stvamṛtamūrtaye
उग्र और उग्र-स्वरूप, यजमान-आत्मा को नमस्कार। महाशिव और सोम, अमृतमूर्ति को भी नमस्कार हो।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.12.44)
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया
evaṁ stutvā mahādevaṁ brahmā lokapitāmahaḥ | prārthayāmāsa viśveśaṁ girā praṇatipūrvayā
महादेव की इस प्रकार स्तुति करके, लोकों के पितामह ब्रह्मा ने विनम्र वाणी में विश्वेश्वर से प्रार्थना की --
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.12.45)
भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममाङ्गेऽनङ्गनाशन
bhagavan bhūtabhavyeśa mama putra maheśvara | sṛṣṭihetostvamutpanno mamāṅge'naṅganāśana
'हे भगवन्, भूत-भविष्य के स्वामी, हे मेरे पुत्र महेश्वर, कामनाशक! आप सृष्टि के हेतु से ही मेरे शरीर से उत्पन्न हुए हैं।'
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.12.46)
तस्मान्महति कार्येऽस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि सुप्रजाः
tasmānmahati kārye'smin vyāpṛtasya jagatprabho | sahāyaṁ kuru sarvatra sraṣṭumarhasi suprajāḥ
'इसलिए, हे जगत्प्रभो, इस महान् कार्य में लगे हुए मेरा हर प्रकार से सहायक बनिए; आप उत्तम प्रजा उत्पन्न करने में समर्थ हैं।'
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.12.47)
तेनैवं प्रार्थितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शङ्करः
tenaivaṁ prārthito devo rudrastripuramardanaḥ | bāḍhamityeva tāṁ vāṇīṁ pratijagrāha śaṅkaraḥ
इस प्रकार प्रार्थना किए जाने पर त्रिपुर के संहारक देव रुद्र शंकर ने 'बहुत अच्छा' कहकर उस वचन को स्वीकार किया।
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.12.48)
ततः स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनन्द्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः
tataḥ sa bhagavān brahmā hṛṣṭaṁ tamabhinandya ca | sraṣṭuṁ tenābhyanujñātastathānyāścāsṛjatprajāḥ
तत्पश्चात् प्रसन्न भगवान् ब्रह्मा ने उनका अभिनन्दन करके, उनकी अनुमति से सृष्टि के लिए अन्य प्रजाओं को भी उत्पन्न किया।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.12.49)
मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सोऽसृजन्मनसैव च । पुरस्तादसृजद् ब्रह्मा धर्मं सङ्कल्पमेव च
marīcibhṛgvaṅgirasaḥ pulastyaṁ pulahaṁ kratum | dakṣamatriṁ vasiṣṭhaṁ ca so'sṛjanmanasaiva ca | purastādasṛjad brahmā dharmaṁ saṅkalpameva ca
मरीचि, भृगु, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, दक्ष, अत्रि और वसिष्ठ -- इन्हें उन्होंने केवल मन से ही उत्पन्न किया। इससे पहले ब्रह्मा ने धर्म और संकल्प को उत्पन्न किया था।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.12.50)
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण सम्भूताः पुराणा गृहमेधिनः
ityete brahmaṇaḥ putrā dvādaśādau prakīrtitāḥ | saha rudreṇa sambhūtāḥ purāṇā gṛhamedhinaḥ
ये सब आरम्भ में ब्रह्मा के बारह पुत्र कहे गए हैं, जो रुद्र के साथ उत्पन्न हुए, प्राचीन गृहस्थ मुनि।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.12.51)
तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः
teṣāṁ dvādaśa vaṁśāḥ syurdivyā devagaṇānvitāḥ | prajāvantaḥ kriyāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ
उनसे बारह दिव्य वंश उत्पन्न हुए, जो देवगणों से युक्त, प्रजावान्, क्रियावान् और महर्षियों से सुशोभित थे।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.12.52)
अथ देवासुरान् पितृन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरम्भस्येतानि वै विधिः
atha devāsurān pitṛn manuṣyāṁśca catuṣṭayam | saha rudreṇa sisṛkṣurambhasyetāni vai vidhiḥ
तत्पश्चात् देव, असुर, पितर और मनुष्य -- इन चारों को रुद्र के साथ उत्पन्न करने की इच्छा से विधाता ने जल में यह कार्य आरम्भ किया।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.12.53)
स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पितॄंश्चैवोपपक्षतः
sa sṛṣṭyarthaṁ samādhāya brahmātmānamayūyujat | mukhādajanayaddevān pitṝṁścaivopapakṣataḥ
सृष्टि के लिए मन को एकाग्र करके ब्रह्मा ने स्वयं को उस कार्य में नियोजित किया; मुख से उन्होंने देवताओं को, और बगल से पितरों को उत्पन्न किया।
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.12.54)
जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे
jaghanādasurān sarvān prajanādapi mānuṣān | avaskare kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire
जघन से समस्त असुरों को, और प्रजनन-अंग से मनुष्यों को उत्पन्न किया। भूख से पीड़ित राक्षस उनके मलद्वार से उत्पन्न हुए।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.12.55)
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गन्धर्वाः सम्प्रजज्ञिरे
putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ | sarpā yakṣāstathā bhūtā gandharvāḥ samprajajñire
तमोगुण और रजोगुण की प्रधानता वाले वे बलवान् पुत्र निशाचर कहलाए। सर्प, यक्ष, भूत और गन्धर्व भी इसी प्रकार उत्पन्न हुए।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.12.56)
वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसोऽसृजत् । मुखतोऽजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे
vayāṁsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso'sṛjat | mukhato'jāṁstathā pārśvāduragāṁśca vinirmame
पक्षों से पक्षी उत्पन्न हुए, वक्षस्थल से उड़ने वाले पक्षी उत्पन्न किए। मुख से बकरियाँ, और पार्श्व से सर्प उत्पन्न किए।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.12.57)
पद्भ्यां चाश्वान्समातङ्गान् शरभान् गवयान् मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्याश्च जातयः
padbhyāṁ cāśvānsamātaṅgān śarabhān gavayān mṛgān | uṣṭrānaśvatarāṁścaiva nyaṅkūnanyāśca jātayaḥ
पैरों से घोड़े, हाथी, शरभ, गवय, मृग, ऊँट, खच्चर, न्यंकु तथा अन्य जातियाँ उत्पन्न कीं।
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.12.58)
औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम्
auṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire | gāyatrīṁ ca ṛcaṁ caiva trivṛtsāma rathantaram
उनके रोमों से औषधियाँ, फल-मूल उत्पन्न हुए। गायत्री छन्द, ऋचा, त्रिवृत्-साम और रथन्तर --
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.12.59)
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा
agniṣṭomaṁ ca yajñānāṁ nirmame prathamānmukhāt | yajūṁṣi traiṣṭubhaṁ chandaḥ stomaṁ pañcadaśaṁ tathā
-- तथा यज्ञों में अग्निष्टोम को उन्होंने अपने प्रथम (पूर्वी) मुख से रचा। यजुर्वेद, त्रिष्टुभ् छन्द, तथा पन्द्रह-स्तोम --
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.12.60)
बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा
bṛhatsāma tathokthaṁ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt | sāmāni jagatīchandaḥ stomaṁ saptadaśaṁ tathā
-- और बृहत्-साम तथा उक्थ को उन्होंने दक्षिण मुख से रचा। साम-वेद, जगती छन्द, तथा सत्रह-स्तोम --
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.12.61)
वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च
vairūpyamatirātraṁ ca paścimādasṛjan mukhāt | ekaviṁśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca
-- और वैरूप्य तथा अतिरात्र को उन्होंने पश्चिम मुख से रचा। इक्कीस-स्तोम, अथर्ववेद और आप्तोर्याम --
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.12.62)
अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
anuṣṭubhaṁ sa vairājamuttarādasṛjanmukhāt | uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
-- और अनुष्टुभ् छन्द तथा वैराज-साम को उन्होंने उत्तर मुख से रचा। उनके अंगों से ऊँच-नीच अनेक प्रकार के प्राणी उत्पन्न हुए।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.12.63)
यक्षाः पिशाचा गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः
yakṣāḥ piśācā gandharvāstathaivāpsarasāṁ gaṇāḥ | narakinnararakṣāṁsi vayaḥpaśumṛgoragāḥ
यक्ष, पिशाच, गन्धर्व, तथा अप्सराओं के समूह; मनुष्य, किन्नर, राक्षस; पक्षी, पशु, मृग और सर्प --
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.12.64)
अव्ययं चैव यदिदं जगत् स्थावरजङ्गमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे
avyayaṁ caiva yadidaṁ jagat sthāvarajaṅgamam | teṣāṁ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭāni prapedire
-- और यह चराचर अविनाशी जगत् उत्पन्न हुआ। पूर्व सृष्टि में जो-जो कर्म उनके लिए निर्धारित हुए थे, वे उन्हीं को पुनः प्राप्त हुए।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.12.65)
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदु क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ | hiṁsrāhiṁsre mṛdu krūre dharmādharmāvṛtānṛte
बार-बार उत्पन्न होने पर वे उन्हीं स्वभावों को अपनाते हैं -- हिंसक-अहिंसक, कोमल-क्रूर, धर्म-अधर्म, सत्य-असत्य।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.12.66)
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मुक्तिषु
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate | mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu muktiṣu
उसी में अभ्यस्त होकर वे उसी को पुनः अपनाते हैं, इसलिए वही उन्हें प्रिय लगता है। इस प्रकार महाभूतों, इन्द्रिय-विषयों और मुक्ति के मार्गों में विविधता है।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.12.67)
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नामरूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्
viniyogaṁ ca bhūtānāṁ dhātaiva vyadadhatsvayam | nāmarūpaṁ ca bhūtānāṁ prākṛtānāṁ prapañcanam
प्राणियों के उचित प्रयोजन को विधाता ने स्वयं निर्धारित किया, तथा प्रकृति से उत्पन्न प्राणियों के नाम और रूप का विस्तार भी उन्होंने ही किया।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.12.68)
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममेऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः
vedaśabdebhya evādau nirmame'sau pitāmahaḥ | ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu vṛttayaḥ
आरम्भ में उन पितामह ने वेद-शब्दों से ही ऋषियों के नाम तथा वेदों में पाई जाने वाली विधियाँ रचीं।
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.12.69)
शर्वर्य्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्य्यये
śarvaryyante prasūtānāṁ tānyevaibhyo dadāvajaḥ | yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye
उस रात्रि के अन्त में उत्पन्न होने वालों को अजन्मा ब्रह्मा ने वही नाम और कार्य पुनः प्रदान किए -- जैसे प्रत्येक ऋतु में उसके अपने चिह्न और नाना रूप बारी-बारी से प्रकट होते हैं।
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.12.70)
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गः स्वयम्भुवः
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu | ityeṣa karaṇodbhūto lokasargaḥ svayambhuvaḥ
वे ही रूप बार-बार दिखाई देते हैं, तथा प्रत्येक युग के आरम्भ में वे ही भाव पुनः प्रकट होते हैं। यह स्वयम्भू की करण-जनित लोक-सृष्टि है।
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.12.71)
महदाद्यो विशेषान्तो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चन्द्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमण्डितः
mahadādyo viśeṣānto vikāraḥ prakṛteḥ svayam | candrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṇḍitaḥ
महत् से लेकर विशेष स्थूल भूतों तक का यह प्रकृति का विकार, चन्द्र-सूर्य की प्रभा से युक्त, ग्रह-नक्षत्रों से सुसज्जित है,
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.12.72)
नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मण्डितः । परैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṇḍitaḥ | paraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā
नदियों, समुद्रों और पर्वतों से सुशोभित है, तथा अन्य नाना प्रकार के रमणीय और समृद्ध जनपदों से भी सुसज्जित है।
श्लोक 73 (shiva.vayaviya.12.73)
तस्मिन् ब्रह्मवनेऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः
tasmin brahmavane'vyakto brahmā carati sarvavit | avyaktabījaprabhava īśvarānugrahe sthitaḥ
इस ब्रह्म-वन में सर्वज्ञ, अव्यक्त ब्रह्मा विचरण करते हैं, जो अव्यक्त बीज से उत्पन्न हैं और ईश्वर की कृपा में स्थित हैं।
श्लोक 74 (shiva.vayaviya.12.74)
बुद्धिस्कन्धमहाशाख इन्द्रियान्तरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः
buddhiskandhamahāśākha indriyāntarakoṭaraḥ | mahābhūtapramāṇaśca viśeṣāmalapallavaḥ
जिसकी बुद्धिरूपी विशाल शाखा है, इन्द्रियों के रूप में कोटर (कोटरें) हैं, महाभूत जिसका परिमाण है, और विशेष स्थूल भूत जिसके निर्मल पल्लव हैं,
श्लोक 75 (shiva.vayaviya.12.75)
धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः
dharmādharmasupuṣpāḍhyaḥ sukhaduḥkhaphalodayaḥ | ājīvyaḥ sarvabhūtānāṁ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ
धर्म और अधर्म जिसके सुन्दर पुष्प हैं, सुख-दुःख जिसके फल हैं -- यह सनातन ब्रह्म-वृक्ष समस्त प्राणियों की जीविका का आधार है।
श्लोक 76 (shiva.vayaviya.12.76)
द्यां मूर्द्धानं तस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
dyāṁ mūrddhānaṁ tasya viprā vadanti khaṁ vai nābhiṁ candrasūryau ca netre | diśaḥ śrotre caraṇau ca kṣitiṁ ca so'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā
विद्वान् कहते हैं कि द्युलोक उसका मस्तक है, आकाश नाभि है, चन्द्र-सूर्य उसके नेत्र हैं, दिशाएँ कान हैं, और पृथ्वी उसके दोनों चरण हैं -- वह अचिन्त्य आत्मा समस्त प्राणियों का नेता है।
श्लोक 77 (shiva.vayaviya.12.77)
वक्त्रात्तस्य ब्राह्मणाः सम्प्रसूताः तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः सम्प्रसूताः
vaktrāttasya brāhmaṇāḥ samprasūtāḥ tadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgāt | vaiśyā urubhyāṁ tasya padbhyāṁ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ samprasūtāḥ
उनके मुख से ब्राह्मण उत्पन्न हुए, उनके वक्षस्थल के अगले भाग से क्षत्रिय, उनकी जंघाओं से वैश्य, और उनके चरणों से शूद्र -- सभी वर्ण उनके अंगों से उत्पन्न हुए।