Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 17

प्रजापतियों का वंशवर्णन

अध्याय 16अध्याय-सूचीअध्याय 18

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.17.1)

वायुरुवाच । एवं लब्ध्वा परां शक्तिमीश्वरादेव शाश्वतीम् । मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तृकामः प्रजापतिः

vāyuruvāca | evaṁ labdhvā parāṁ śaktimīśvarādeva śāśvatīm | maithunaprabhavāṁ sṛṣṭiṁ kartṛkāmaḥ prajāpatiḥ

वायु ने कहा — इस प्रकार ईश्वर से वह उत्कृष्ट, शाश्वत शक्ति प्राप्त कर, प्रजापति (ब्रह्मा) मैथुन से उत्पन्न होने वाली सृष्टि करने की इच्छा से युक्त हुए।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.17.2)

स्वयमप्यर्द्धतो नारी चार्द्धेन पुरुषोऽभवत् । यार्द्धेन नारी सा तस्माच्छतरूपा व्यजायत

svayamapyarddhato nārī cārddhena puruṣo'bhavat | yārddhena nārī sā tasmācchatarūpā vyajāyata

वे स्वयं भी एक भाग से नारी और दूसरे भाग से पुरुष हो गए; जिस भाग से वे नारी हुए, उससे शतरूपा उत्पन्न हुई।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.17.3)

विराजमसृजद्ब्रह्मा सोऽर्द्धेन पुरुषोऽभवत् । स वै स्वायम्भुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

virājamasṛjadbrahmā so'rddhena puruṣo'bhavat | sa vai svāyambhuvaḥ pūrvaṁ puruṣo manurucyate

ब्रह्मा ने विराट पुरुष को उत्पन्न किया; वे अपने आधे भाग से पुरुष हुए — वही पहले पुरुष स्वायम्भुव मनु कहलाए।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.17.4)

सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्त्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत

sā devī śatarūpā tu tapaḥ kṛtvā suduścaram | bharttāraṁ dīptayaśasaṁ manumevānvapadyata

देवी शतरूपा ने अत्यन्त कठिन तपस्या करके तेजस्वी यशवाले मनु को ही अपने पति रूप में प्राप्त किया।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.17.5)

तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

tasmāttu śatarūpā sā putradvayamasūyata | priyavratottānapādau putrau putravatāṁ varau

शतरूपा ने उनसे दो पुत्र उत्पन्न किए — प्रियव्रत और उत्तानपाद, जो पुत्रवानों में श्रेष्ठ थे।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.17.6)

कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता

kanye dve ca mahābhāge yābhyāṁ jātāstvimāḥ prajāḥ | ākūtirekā vijñeyā prasūtiraparā smṛtā

और दो महाभागी कन्याएँ भी हुईं, जिनसे यह सारी प्रजा उत्पन्न हुई — एक का नाम आकूति और दूसरी का प्रसूति जानना चाहिए।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.17.7)

स्वायम्भुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतेश्चैव चाकूतिं समपादयत्

svāyambhuvaḥ prasūtiṁ ca dadau dakṣāya tāṁ prabhuḥ | ruceḥ prajāpateścaiva cākūtiṁ samapādayat

स्वायम्भुव मनु ने प्रसूति को प्रभु दक्ष को दिया, और आकूति को प्रजापति रुचि को अर्पित किया।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.17.8)

आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्

ākūtyāṁ mithunaṁ jajñe mānasasya ruceḥ śubham | yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṁ saṁvartitaṁ jagat

मानसपुत्र रुचि से आकूति में यज्ञ और दक्षिणा नामक शुभ युगल उत्पन्न हुआ, जिनसे यह जगत् संचालित होता है।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.17.9)

स्वायम्भुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः । चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

svāyambhuvasutāyāṁ tu prasūtyāṁ lokamātaraḥ | catasro viṁśatiḥ kanyā dakṣastvajanayatprabhuḥ

स्वायम्भुव मनु की पुत्री प्रसूति में प्रभु दक्ष ने चौबीस कन्याएँ उत्पन्न कीं, जो लोकमाता कहलाईं।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.17.10)

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शान्तिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtiḥ puṣṭistuṣṭirmedhā kriyā tathā | buddhirlajjā vapuḥ śāntissiddhiḥ kīrtistrayodaśī

श्रद्धा, लक्ष्मी, धृति, पुष्टि, तुष्टि, मेधा, क्रिया, बुद्धि, लज्जा, वपु, शान्ति, सिद्धि — और तेरहवीं कीर्ति।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.17.11)

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṁ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ | tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

प्रभु धर्म ने इन तेरह दाक्षायणी कन्याओं को पत्नी रूप में ग्रहण किया; इनके अतिरिक्त शेष रह गई ग्यारह सुन्दर नेत्रों वाली छोटी बहनें थीं।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.17.12)

ख्यातिः सत्यथ सम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyatha sambhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā | sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

ख्याति, सती, फिर सम्भूति, स्मृति, प्रीति, क्षमा, सन्नति, अनसूया, ऊर्जा, स्वाहा और स्वधा — ये ग्यारह।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.17.13)

भृगुः शर्वो मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्योऽत्रिर्वशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा

bhṛguḥ śarvo marīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ | pulastyo'trirvaśiṣṭhaśca pāvakaḥ pitarastathā

भृगु, शर्व (रुद्र), मरीचि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, पुलस्त्य, अत्रि, वशिष्ठ, पावक (अग्नि), और पितरगण — इन्हीं ग्यारह को क्रमशः वे कन्याएँ ब्याही गईं।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.17.14)

ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोऽन्ता ये ते त्रयोदश सूनवः

khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ | kāmādyāstu yaśo'ntā ye te trayodaśa sūnavaḥ

उन मुनिश्रेष्ठ मुनियों ने ख्याति आदि कन्याओं को ग्रहण किया; और धर्म के काम से लेकर यश तक जो तेरह पुत्र हुए, वे ये हैं।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.17.15)

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्याः सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च सन्ततौ

dharmasya jajñire tāstu śraddhādyāḥ susukhottarāḥ | duḥkhottarāśca hiṁsāyāmadharmasya ca santatau

धर्म से श्रद्धा आदि पत्नियों में उत्पन्न सन्तानें अत्यन्त सुखद परिणाम वाली हुईं, किन्तु हिंसा में और अधर्म की सन्तति में उत्पन्न सन्तानें दुःखद परिणाम वाली हुईं।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.17.16)

निकृत्यादय उत्पन्नाः पुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

nikṛtyādaya utpannāḥ putrāśca dharmalakṣaṇāḥ | naiṣāṁ bhāryāśca putrā vā sarve tvaniyamāḥ smṛtāḥ

निकृति आदि से उत्पन्न पुत्र धर्म के लक्षणों से रहित थे; उन सबकी न तो पत्नियाँ थीं, न पुत्र — वे सभी मर्यादाहीन कहे गए हैं।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.17.17)

स एष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती

sa eṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ | yā sā dakṣasya duhitā rudrasya dayitā satī

यह तामसी सृष्टि धर्म को सीमित करने वाली उत्पन्न हुई। और वह जो दक्ष की पुत्री तथा रुद्र की प्रिया सती थी —

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.17.18)

भर्तृनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्य्यां च विनिन्द्य सह बन्धुभिः

bhartṛnindāprasaṅgena tyaktvā dākṣāyiṇīṁ tanum | dakṣaṁ ca dakṣabhāryyāṁ ca vinindya saha bandhubhiḥ

अपने पति की निन्दा के प्रसंग में, दक्ष और दक्ष की पत्नी को अपने बन्धुओं सहित धिक्कारकर, उसने अपना दाक्षायणी शरीर त्याग दिया।

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.17.19)

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान्

sā menāyāmāvirabhūtputrī himavato gireḥ | rudrastu tāṁ satīṁ dṛṣṭvā rudrāṁstvātmasamaprabhān

वह पुनः मेना के गर्भ से हिमवान् पर्वत की पुत्री के रूप में प्रकट हुई। रुद्र ने उस सती को देखकर अपने समान तेजस्वी अनेक रुद्रों को —

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.17.20)

यथाऽसृजदसङ्ख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

yathā'sṛjadasaṅkhyātāṁstathā kathitameva ca | bhṛgoḥ khyātyāṁ samutpannā lakṣmīrnārāyaṇapriyā

जिस प्रकार उसने असंख्य रुद्रों को उत्पन्न किया, वह पहले ही कहा जा चुका है। भृगु से ख्याति में नारायण की प्रिया लक्ष्मी उत्पन्न हुईं।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.17.21)

देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याः शतशोऽथ सहस्रशः

devau dhātṛvidhātārau manvantaravidhāriṇau | tayorvai putrapautrādyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

लक्ष्मी से धाता और विधाता नामक दो देव उत्पन्न हुए, जो मन्वन्तर को धारण करने वाले हैं। उनके पुत्र-पौत्र आदि सैकड़ों और हजारों की संख्या में हुए।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.17.22)

स्वायम्भुवेऽन्तरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि सम्भूतिः पौर्णमासमसूयत

svāyambhuve'ntare nītāḥ sarve te bhārgavā matāḥ | marīcerapi sambhūtiḥ paurṇamāsamasūyata

वे सब स्वायम्भुव मन्वन्तर में भार्गव कहलाए। मरीचि से सम्भूति ने पौर्णमास को जन्म दिया।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.17.23)

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः

kanyācatuṣṭayaṁ caiva mahīyāṁsastadanvayāḥ | yeṣāṁ vaṁśe samutpanno bahuputrasya kaśyapaḥ

और चार कन्याएँ भी हुईं, जिनकी सन्तति अत्यन्त महिमावान् है, और जिनके ही वंश में बहुपुत्र कश्यप उत्पन्न हुए।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.17.24)

स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

smṛtiścāṅgirasaḥ patnī janayāmāsa vai sutau | āgnīdhraṁ śarabhañcaiva tathā kanyācatuṣṭayam

अंगिरा की पत्नी स्मृति ने दो पुत्र उत्पन्न किए — आग्नीध्र और शरभ, तथा चार कन्याएँ भी।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.17.25)

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येऽतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोऽग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे

tadīyāḥ putrapautrāśca ye'tītāste sahasraśaḥ | prītyāṁ pulastyabhāryāyāṁ danto'gnirabhavatsutaḥ | pūrvajanmani yo'gastyaḥ smṛtaḥ svāyambhuve'ntare

उनके पुत्र-पौत्र सहस्रों की संख्या में हो चुके। पुलस्त्य की पत्नी प्रीति से दन्त नामक अग्निस्वरूप पुत्र उत्पन्न हुआ, जो पूर्वजन्म में स्वायम्भुव मन्वन्तर में अगस्त्य कहलाया था।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.17.26)

तत्सन्ततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः

tatsantatīyā bahavaḥ paulastyā iti viśrutāḥ | kṣamā tu suṣuve putrān pulahasya prajāpateḥ

उसकी सन्तान में अनेक लोग पौलस्त्य नाम से प्रसिद्ध हुए। क्षमा ने प्रजापति पुलह के पुत्रों को जन्म दिया।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.17.27)

कर्दमश्चासुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः

kardamaścāsuriścaiva sahiṣṇuśceti te trayaḥ | tretāgnivarcasaḥ sarve yeṣāṁ vaṁśaḥ pratiṣṭhitaḥ

कर्दम, आसुरि और सहिष्णु — ये तीन पुत्र हुए, जो सब तीनों यज्ञाग्नियों के समान तेजस्वी थे, जिनका वंश सुप्रतिष्ठित है।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.17.28)

क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिः सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

kratoḥ kratusamānbhāryā sannatiḥ suṣuve sutān | naiṣāṁ bhāryāśca putrāśca sarve te hyūrdhvaretasaḥ

क्रतु की पत्नी सन्नति ने क्रतु के समान तेजस्वी पुत्रों को जन्म दिया; उनकी न पत्नियाँ थीं, न पुत्र — वे सब ब्रह्मचारी थे।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.17.29)

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यान्ति परिवार्य्य दिवाकरम्

ṣaṣṭistāni sahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ | anūroragrato yānti parivāryya divākaram

वे साठ हजार पुत्र वालखिल्य कहलाए, जो सूर्य के सारथि अनुरु के आगे-आगे, सूर्य को घेरकर चलते हैं।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.17.30)

अत्रेर्भार्यानसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य च

atrerbhāryānasūyā ca pañcātreyānasūyata | kanyakāṁ ca śrutiṁ nāma mātā śaṅkhapadasya ca

अत्रि की पत्नी अनसूया ने पाँच आत्रेय पुत्रों को जन्म दिया, और शंखपाद की माता श्रुति नाम्नी एक कन्या को भी।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.17.31)

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिः शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः

satyanetraśca havyaśca āpomūrtiḥ śanaiścaraḥ | somaśca pañcamastvete pañcātreyāḥ prakīrtitāḥ

सत्यनेत्र, हव्य, आपोमूर्ति, शनैश्चर, और पाँचवें सोम — ये पाँच आत्रेय कहलाए।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.17.32)

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः

teṣāṁ putrāśca pautrāśca hyātreyāṇāṁ mahātmanām | svāyambhuve'ntare'tītāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

उन महात्मा आत्रेयों के पुत्र और पौत्र स्वायम्भुव मन्वन्तर में सैकड़ों और हजारों की संख्या में हुए।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.17.33)

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा

ūrjāyāṁ tu vasiṣṭhasya putrā vai sapta jajñire | jyāyasī ca svasā teṣāṁ puṇḍarīkā sumadhyamā

ऊर्जा से वसिष्ठ के सात पुत्र उत्पन्न हुए, और उनकी बड़ी बहन, अत्यन्त सुन्दर पुण्डरीका, भी हुई।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.17.34)

रजोगात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

rajogātrordhvabāhū ca savanaścānayaśca yaḥ | sutapāḥ śukra ityete sapta saptarṣayaḥ smṛtāḥ

रजस्, गात्र, ऊर्ध्वबाहु, सवन, अनघ, सुतपा और शुक्र — ये सात वसिष्ठ के पुत्र सप्तर्षि कहलाए।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.17.35)

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च

gotrāṇi nāmabhisteṣāṁ vāsiṣṭhānāṁ mahātmanām | svāyambhuve'ntare'tītānyarbudāni śatāni ca

उन महात्मा वासिष्ठों के नामों से ही उनके गोत्र बने; स्वायम्भुव मन्वन्तर में उनकी सन्तति सैकड़ों अर्बुदों में हो चुकी।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.17.36)

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्योऽयमिति द्विजाः

ityeṣa ṛṣisargastu sānubandhaḥ prakīrtitaḥ | samāsādvistarādvaktumaśakyo'yamiti dvijāḥ

इस प्रकार यह ऋषियों की सृष्टि उनकी सन्तति सहित संक्षेप में कही गई है। हे द्विजो! इसे विस्तार से कहना असंभव है।

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.17.37)

योऽसौ रुद्रात्मको वह्निब्रह्मणो मानसः सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः

yo'sau rudrātmako vahnibrahmaṇo mānasaḥ sutaḥ | svāhā tasya priyā lebhe putrāṁstrīnamitaujasaḥ

जो ब्रह्मा के मानस पुत्र, रुद्रस्वरूप अग्नि हैं, उनकी प्रिया स्वाहा ने अपरिमित तेज वाले तीन पुत्रों को प्राप्त किया।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.17.38)

पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मन्थ्यः पवमानः स्याद्वैद्युतः पावकः स्मृतः

pāvakaḥ pavamānaśca śucirityeṣa te trayaḥ | nirmanthyaḥ pavamānaḥ syādvaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ

पावक, पवमान और शुचि — ये तीन पुत्र हुए। पवमान मन्थन से उत्पन्न अग्नि है, पावक विद्युत्-रूप अग्नि कहा गया है।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.17.39)

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः

sūrye tapati yaścāsau śuciḥ saura udāhṛtaḥ | havyavāhaḥ kavyavāhaḥ saharakṣā iti trayaḥ

और जो सूर्य में तपता है, वह शुचि सौर अग्नि कहा गया है। हव्यवाह, कव्यवाह और सहरक्षा — ये तीन उनकी अगली पीढ़ी हैं।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.17.40)

त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

trayāṇāṁ kramaśaḥ putrā devapitṛsurāśca te | eteṣāṁ putrapautrāśca catvāriṁśannavaiva te

उन तीनों के क्रमशः पुत्र देव, पितर और असुरों के भोग-भाग हैं। इनके पुत्र-पौत्र उनचास हैं।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.17.41)

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा

kāmyanaimittikājasrakarmasu triṣu saṁsthitāḥ | sarve tapasvino jñeyāḥ sarve vratabhṛtastathā

वे सब काम्य, नैमित्तिक और नित्य — इन तीन प्रकार के कर्मों में स्थित हैं; वे सब तपस्वी और व्रतधारी जानने चाहिए।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.17.42)

सर्वे रुद्रात्मकाश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद् हुतं स्यादेव केनचित्

sarve rudrātmakāścaiva sarve rudraparāyaṇāḥ | tasmādagnimukhe yattad hutaṁ syādeva kenacit

वे सब रुद्रस्वरूप हैं, और सब रुद्र के परायण हैं। इसीलिए अग्नि के मुख में जो कुछ भी किसी के द्वारा हवन किया जाता है,

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.17.43)

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोऽग्नीनामनुक्रान्तो यथातथम्

tatsarvaṁ rudramuddiśya dattaṁ syānnātra saṁśayaḥ | ityevaṁ niścayo'gnīnāmanukrānto yathātatham

वह सब रुद्र के ही उद्देश्य से दिया गया माना जाता है, इसमें कोई संदेह नहीं है। इस प्रकार अग्नियों का यह निश्चित तथ्य यथावत् कहा गया।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.17.44)

नातिविस्तरतो विप्राः पितृन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षड् ऋतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

nātivistarato viprāḥ pitṛnvakṣyāmyataḥ param | yasmātṣaḍ ṛtavasteṣāṁ sthānaṁ sthānābhimāninām

हे विप्रो! अब इसके आगे मैं संक्षेप में पितरों के विषय में कहूँगा, क्योंकि छहों ऋतुएँ ही उन स्थानाभिमानी पितरों का स्थान हैं।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.17.45)

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्माद् ऋतुषु सर्वे हि जायन्ते स्थास्नुजङ्गमाः

ṛtavaḥ pitarastasmādityeṣā vaidikī śrutiḥ | yuṣmād ṛtuṣu sarve hi jāyante sthāsnujaṅgamāḥ

इसीलिए "ऋतुएँ ही पितर हैं" — यह वैदिक श्रुति है, क्योंकि तुमसे, हे पितरो, ऋतुओं में, सभी स्थावर और जंगम प्राणी उत्पन्न होते हैं।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.17.46)

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

tasmādete hi pitara ārtavā iti ca śrutam | evaṁ pitṝṇāmeteṣāmṛtukālābhimāninām

इसीलिए ये पितर "आर्तव" कहे गए हैं, ऐसा सुना गया है। इस प्रकार ऋतुकाल के अभिमानी इन पितरों का —

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.17.47)

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठन्तीहाभ्रसङ्गमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः

ātmaiśvaryā mahātmānastiṣṭhantīhābhrasaṅgamāt | āgniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro dvividhāḥ smṛtāḥ

वे महात्मा अपने ऐश्वर्य से मेघों के संगम से यहाँ स्थित रहते हैं। पितर दो प्रकार के कहे गए हैं — आग्निष्वात्त और बर्हिषद्।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.17.48)

अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते गृहमेधिनः । स्वधाऽसूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

ayajvānaśca yajvānaḥ kramātte gṛhamedhinaḥ | svadhā'sūta pitṛbhyaśca dve kanye lokaviśrute

वे क्रमशः अयज्वा और यज्वा गृहस्थ हैं। स्वधा ने पितरों से लोकविख्यात दो कन्याओं को जन्म दिया —

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.17.49)

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता

menāṁ ca dharaṇīṁ caiva yābhyāṁ viśvamidaṁ dhṛtam | agniṣvāttasutā menā dharaṇī barhiṣatsutā

मेना और धरणी, जिनके द्वारा यह समस्त विश्व धारण किया गया है। मेना आग्निष्वात्त की पुत्री है, और धरणी बर्हिषद् की पुत्री।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.17.50)

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौञ्चमेव च । गौरीं गङ्गां च सुषुवे भवाङ्गाश्लेषपावनीम्

menā himavataḥ patnī mainākaṁ krauñcameva ca | gaurīṁ gaṅgāṁ ca suṣuve bhavāṅgāśleṣapāvanīm

मेना, हिमवान् की पत्नी बनकर, मैनाक और क्रौंच को, तथा गौरी और गंगा को — जो शिव के अंग-आलिंगन से पवित्र करने वाली हैं — जन्म दिया।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.17.51)

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मन्दरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्

merostu dharaṇī patnī divyauṣadhisamanvitam | mandaraṁ suṣuve putraṁ citrisundarakandharam

धरणी, मेरु की पत्नी बनकर, दिव्य औषधियों से युक्त तथा सुन्दर चित्रित कंधों वाले मन्दर नामक पुत्र को जन्म दिया।

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.17.52)

स एव मन्दरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकण्ठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

sa eva mandaraḥ śrīmānmeruputrastapobalāt | sākṣācchrīkaṇṭhanāthasya śivasyāvasathaṁ gataḥ

वही श्रीमान् मन्दर, मेरु का पुत्र, अपने तपोबल से साक्षात् श्रीकण्ठनाथ शिव के निवास-स्थान को प्राप्त हुआ।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.17.53)

साऽसूता धरणी भूयस्तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्

sā'sūtā dharaṇī bhūyastisraḥ kanyāśca viśrutāḥ | velāṁ ca niyatiṁ caiva tṛtīyāmapi cāyatim

उसी धरणी ने पुनः तीन प्रसिद्ध कन्याओं को जन्म दिया — वेला, नियति, और तीसरी आयति को।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.17.54)

आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

āyatirniyatiścaiva patnyau dve bhṛguputrayoḥ | svāyambhuve'ntare pūrvaṁ kathitaste tadanvayaḥ

आयति और नियति, ये दोनों भृगु के दो पुत्रों की पत्नियाँ हुईं; स्वायम्भुव मन्वन्तर में उनका वंश पहले ही कहा जा चुका है।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.17.55)

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः

suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām | savarṇāṁ nāma sāmudrīṁ patnīṁ prācīnabarhiṣaḥ

वेला ने समुद्र से एक निर्दोष कन्या को जन्म दिया — सवर्णा नामक, जो सामुद्री कहलाई और प्राचीनबर्हि की पत्नी बनी।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.17.56)

सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

sāmudrī suṣuve putrāndaśa prācīnabarhiṣaḥ | sarve prācetasā nāma dhanurvedasya pāragāḥ

सामुद्री ने प्राचीनबर्हि से दस पुत्रों को जन्म दिया, जो सब प्राचेतस नाम से जाने गए और धनुर्वेद में पारंगत थे।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.17.57)

येषां स्वायम्भुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

yeṣāṁ svāyambhuve dakṣaḥ putratvamagamatpurā | triyambakasya śāpena cākṣuṣasyāntare manoḥ

पूर्व में, स्वायम्भुव मन्वन्तर में ही, त्र्यम्बक (शिव) के शाप से, चाक्षुष मन्वन्तर में इन्हीं के पुत्र रूप में दक्ष उत्पन्न हुआ।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.17.58)

इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनां महात्मनाम् । नातिसङ्क्षेपतो विप्रा नातिविस्तरतः क्रमात्

ityete brahmaputrāṇāṁ dharmādīnāṁ mahātmanām | nātisaṅkṣepato viprā nātivistarataḥ kramāt

हे विप्रो! इस प्रकार ब्रह्मा के पुत्र धर्म आदि महात्माओं के वंश न अत्यन्त संक्षेप में, न अत्यन्त विस्तार से, क्रमशः —

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.17.59)

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्द्धिभिरलङ्कृताः

varṇitā vai mayā vaṁśā divyā devagaṇānvitāḥ | kriyāvantaḥ prajāvanto maharddhibhiralaṅkṛtāḥ

मैंने वर्णन किए हैं — ये दिव्य वंश देवगणों से युक्त, क्रियाशील, सन्तानवान् तथा महान् ऐश्वर्य से अलंकृत हैं।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.17.60)

प्रजानां सन्निवेशोऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसङ्ख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

prajānāṁ sanniveśo'yaṁ prajāpatisamudbhavaḥ | na hi śakyaḥ prasaṅkhyātuṁ varṣakoṭiśatairapi

यह प्रजाओं का विन्यास प्रजापतियों से उत्पन्न हुआ है; इसे करोड़ों वर्षों में भी पूर्णतः गिनना सम्भव नहीं है।

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.17.61)

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सोऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशः सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ

rājñāmapi ca yo vaṁśo dvidhā so'pi pravartate | sūryavaṁśaḥ somavaṁśa iti puṇyatamaḥ kṣitau

राजाओं का वंश भी दो प्रकार से चलता है — सूर्यवंश और सोमवंश — जो पृथ्वी पर सबसे पवित्र माने जाते हैं।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.17.62)

इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता येऽत्र तेऽपि तद्वंशसम्भवाः

ikṣvākurambarīṣaśca yayātirnāhuṣādayaḥ | puṇyaślokāḥ śrutā ye'tra te'pi tadvaṁśasambhavāḥ

इक्ष्वाकु, अम्बरीष, ययाति, नहुष आदि पुण्यश्लोक (जिनकी कीर्ति पवित्र है), जो यहाँ सुने गए हैं, वे भी उन्हीं वंशों में उत्पन्न हुए।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.17.63)

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विताः । किं तैः फलमनुत्क्रान्तैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः

anye ca rājaṛṣayo nānāvīryasamanvitāḥ | kiṁ taiḥ phalamanutkrāntairuktapūrvaiḥ purātanaiḥ

और भी अनेक राजर्षि हुए, नाना प्रकार के पराक्रम से युक्त। उन प्राचीन, पहले कहे जा चुके, बीत चुके लोगों के वर्णन से क्या फल?

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.17.64)

किं चेश्वरकथावृत्तौ यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः सम्मतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

kiṁ ceśvarakathāvṛttau yatra tatrānyakīrtanam | na sadbhiḥ sammataṁ matvā notsahe bahubhāṣitum

और ईश्वर की कथा के प्रसंग में जहाँ-तहाँ अन्य विषयों का वर्णन भी सज्जनों को स्वीकार्य नहीं माना जाता, ऐसा समझकर मैं अधिक कहने का उत्साह नहीं रखता।

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.17.65)

प्रसङ्गादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयोऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

prasaṅgādīśvarasyaiva prabhāvadyotanādapi | sargādayo'pi kathitā ityatra tatpravistaraiḥ

केवल ईश्वर के ही माहात्म्य को प्रकट करने के प्रसंगवश ही यह सृष्टि आदि का विस्तार से वर्णन यहाँ किया गया है।

अध्याय 16अध्याय-सूचीअध्याय 18