वायवीय संहिता · अध्याय 33
पशुपतिव्रतविधानवर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.33.1)
ऋषय ऊचुः । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामो व्रतं पाशुपतं परम् । ब्रह्मादयोऽपि यत्कृत्वा सर्वे पाशुपताः स्मृताः
ṛṣaya ūcuḥ | bhagavañchrotumicchāmo vrataṁ pāśupataṁ param | brahmādayo'pi yatkṛtvā sarve pāśupatāḥ smṛtāḥ
ऋषियों ने कहा — हे भगवन्! हम उस परम पाशुपत व्रत को सुनना चाहते हैं, जिसे करके ब्रह्मा आदि देवता भी पाशुपत कहलाए।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.33.2)
वायुरुवाच । रहस्यं वः प्रवक्ष्यामि सर्वपापनिकृन्तनम् । व्रतं पाशुपतं श्रौतमथर्वशिरसि श्रुतम्
vāyuruvāca | rahasyaṁ vaḥ pravakṣyāmi sarvapāpanikṛntanam | vrataṁ pāśupataṁ śrautamatharvaśirasi śrutam
वायु ने कहा — मैं तुम्हें वह रहस्य बताऊँगा, जो समस्त पापों का नाश करने वाला है — वह श्रौत पाशुपत व्रत, जो अथर्वशिरस् में वर्णित है।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.33.3)
कालश्चैत्री पौर्णमासी देशः शिवपरिग्रहः । क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तः शुभलक्षणः
kālaścaitrī paurṇamāsī deśaḥ śivaparigrahaḥ | kṣetrārāmādyaraṇyaṁ vā praśastaḥ śubhalakṣaṇaḥ
इस व्रत का समय चैत्र की पूर्णिमा है; स्थान शिव द्वारा स्वीकृत क्षेत्र, आराम अथवा वन आदि शुभ लक्षणों से युक्त प्रशस्त स्थान होना चाहिए।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.33.4)
तत्र पूर्वं त्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः । अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं सम्पूज्य प्रणिपत्य च
tatra pūrvaṁ trayodaśyāṁ susnātaḥ sukṛtāhnikaḥ | anujñāpya svamācāryaṁ sampūjya praṇipatya ca
वहाँ पहले त्रयोदशी को भलीभाँति स्नान करके, नित्यकर्म पूर्ण करके, अपने आचार्य से अनुमति लेकर, उनका पूजन और प्रणाम करके —
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.33.5)
पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लाम्बरधरः स्वयम् । शुक्लयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः
pūjāṁ vaiśeṣikīṁ kṛtvā śuklāmbaradharaḥ svayam | śuklayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ
विशेष पूजा करके, स्वयं श्वेत वस्त्र धारण करके, श्वेत यज्ञोपवीत तथा श्वेत माला और अनुलेपन से युक्त होकर —
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.33.6)
दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च । प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना
darbhāsane samāsīno darbhamuṣṭiṁ pragṛhya ca | prāṇāyāmatrayaṁ kṛtvā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | dhyātvā devaṁ ca devīṁ ca tadvijñāpanavartmanā
कुश के आसन पर बैठकर, कुश की मुट्ठी हाथ में लेकर, तीन प्राणायाम करके, पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख करके, देव और देवी का ध्यान करके, उन्हें निवेदन करने की विधि से —
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.33.7)
व्रतमेतत्करोमीति भवेत्सङ्कल्प्य दीक्षितः । यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा
vratametatkaromīti bhavetsaṅkalpya dīkṣitaḥ | yāvaccharīrapātaṁ vā dvādaśābdamathāpi vā
"मैं यह व्रत करता हूँ" — ऐसा संकल्प करके दीक्षित हो, चाहे जीवनपर्यन्त के लिए अथवा बारह वर्षों के लिए —
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.33.8)
तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा । तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा
tadardhaṁ vā tadardhaṁ vā māsadvādaśakaṁ tu vā | tadardhaṁ vā tadardhaṁ vā māsamekamathāpi vā
अथवा उसके आधे के लिए, अथवा उसके भी आधे के लिए, अथवा बारह महीनों के लिए; अथवा उसके आधे, अथवा उसके भी आधे, अथवा केवल एक महीने के लिए —
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.33.9)
दिनद्वादशकं वाथ दिनषट्कमथापि वा । तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसङ्कल्पनावधि
dinadvādaśakaṁ vātha dinaṣaṭkamathāpi vā | tadardhaṁ dinamekaṁ vā vratasaṅkalpanāvadhi
अथवा बारह दिनों के लिए, अथवा छह दिनों के लिए; अथवा उसके आधे के लिए, अथवा केवल एक दिन के लिए — यह व्रत के संकल्प की अवधि है।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.33.10)
अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् । हुत्वाज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाक्रमम्
agnimādhāya vidhivadvirajāhomakāraṇāt | hutvājyena samidbhiśca caruṇā ca yathākramam
विधिपूर्वक अग्नि की स्थापना करके, विरजाहोम के निमित्त, यथाक्रम घृत, समिधा और चरु से आहुति देकर —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.33.11)
पूर्णामापूर्य तां भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् । जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः
pūrṇāmāpūrya tāṁ bhūyastattvānāṁ śuddhimuddiśan | juhuyānmūlamantreṇa taireva samidādibhiḥ
फिर उसे पूर्णरूप से भरकर, तत्त्वों की शुद्धि का उद्देश्य रखते हुए, मूलमंत्र से उन्हीं समिधा आदि द्रव्यों से पुनः हवन करे।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.33.12)
तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुद्ध्यन्तामित्यनुस्मरन् । पञ्चभूतानि तन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च
tattvānyetāni maddehe śuddhyantāmityanusmaran | pañcabhūtāni tanmātrāḥ pañcakarmendriyāṇi ca
"ये तत्त्व मेरे शरीर में शुद्ध हों" — ऐसा स्मरण करते हुए — पंच महाभूत, पंच तन्मात्राएँ, पंच कर्मेन्द्रियाँ —
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.33.13)
ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्चकर्मविभागशः । त्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादिवायवः
jñānakarmavibhedena pañcakarmavibhāgaśaḥ | tvagādidhātavaḥ sapta pañca prāṇādivāyavaḥ
ज्ञान और कर्म के भेद से पाँच-पाँच भागों में विभाजित, त्वचा आदि सात धातुएँ, प्राण आदि पाँच वायुएँ —
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.33.14)
मनोबुद्धिरहङ्ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपूरुषौ । रागो विद्याकले चैव नियतिः काल एव च
manobuddhirahaṅkhyātirguṇāḥ prakṛtipūruṣau | rāgo vidyākale caiva niyatiḥ kāla eva ca
मन, बुद्धि, अहंकार, गुण, प्रकृति और पुरुष; राग, विद्या, कला, नियति और काल —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.33.15)
माया च शुद्धिविद्या च महेश्वरसदाशिवौ । शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः
māyā ca śuddhividyā ca maheśvarasadāśivau | śaktiśca śivatattvaṁ ca tattvāni kramaśo viduḥ
माया, शुद्धविद्या, महेश्वर और सदाशिव तत्त्व, शक्ति और शिवतत्त्व — इन सबको क्रमशः तत्त्व जानना चाहिए।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.33.16)
मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजा भवेत् । शिवानुग्रहमासाद्य ज्ञानवान्स हि जायते
mantraistu virajairhutvā hotāsau virajā bhavet | śivānugrahamāsādya jñānavānsa hi jāyate
विरज मंत्रों से हवन करके वह होता विरज हो जाता है; शिव की कृपा प्राप्त करके वह ज्ञानवान बन जाता है।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.33.17)
अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमन्त्र्य च । विन्यस्याग्नौ च सम्प्रोक्ष्य दिने तस्मिन्हविष्यभुक्
atha gomayamādāya piṇḍīkṛtyābhimantrya ca | vinyasyāgnau ca samprokṣya dine tasminhaviṣyabhuk
फिर गोबर लेकर, उसे पिण्ड के रूप में बनाकर, मंत्रित करके, अग्नि में रखकर तथा उसे सम्प्रोक्षित करके, उस दिन हविष्यान्न भोजी रहे।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.33.18)
प्रभाते तु चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम् । दिने तस्मिन्निराहारः कालं शेषं समापयेत्
prabhāte tu caturdaśyāṁ kṛtvā sarvaṁ puroditam | dine tasminnirāhāraḥ kālaṁ śeṣaṁ samāpayet
चतुर्दशी के प्रातःकाल में पूर्वोक्त सब कुछ करके, उस दिन निराहार रहकर, शेष समय को पूर्ण करे।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.33.19)
प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमावसानतः । उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृह्णीयाद्भस्म यत्नतः
prātaḥ parvaṇi cāpyevaṁ kṛtvā homāvasānataḥ | upasaṁhṛtya rudrāgniṁ gṛhṇīyādbhasma yatnataḥ
प्रातःकाल पर्व के समय भी इसी प्रकार करके, होम की समाप्ति पर रुद्राग्नि को समेटकर, यत्नपूर्वक भस्म ग्रहण करे।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.33.20)
ततश्च जटिलो मुण्डी शिखैकजट एव वा । भूत्वा स्नात्वा ततो वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः
tataśca jaṭilo muṇḍī śikhaikajaṭa eva vā | bhūtvā snātvā tato vītalajjaścetsyāddigambaraḥ
तत्पश्चात् जटाधारी, अथवा मुण्डित, अथवा केवल एक शिखा-जटा रखने वाला होकर, स्नान करके, यदि लज्जारहित हो तो दिगम्बर भी हो सकता है।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.33.21)
अपि काषायवसनश्चर्मचीराम्बरोऽथ वा । एकाम्बरो वल्कली वा भवेद्दण्डी च मेखली
api kāṣāyavasanaścarmacīrāmbaro'tha vā | ekāmbaro valkalī vā bhaveddaṇḍī ca mekhalī
अथवा गेरुआ वस्त्र धारण किये हुए, अथवा चर्म या चीर वस्त्र वाला, अथवा एक ही वस्त्र वाला, अथवा वल्कल-वस्त्रधारी हो — दण्ड और मेखला धारण करे।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.33.22)
प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद् द्विराचम्यात्मनस्तनुम् । सङ्कुलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसम्भवम्
prakṣālya caraṇau paścād dvirācamyātmanastanum | saṅkulīkṛtya tadbhasma virajānalasambhavam
फिर दोनों पैर धोकर, दो बार आचमन करके, उस विरज-अग्नि से उत्पन्न भस्म को एकत्र करके —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.33.23)
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात् । विमृज्याङ्गानि मूर्द्धादिचरणान्तानि तैः स्पृशेत्
agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhirātharvaṇaiḥ kramāt | vimṛjyāṅgāni mūrddhādicaraṇāntāni taiḥ spṛśet
"अग्निः" इत्यादि छह आथर्वण मंत्रों से क्रमशः अंगों का मार्जन करते हुए, सिर से लेकर पैर तक उन मंत्रों से स्पर्श करे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.33.24)
ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धृत्य च भस्मना । सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा
tatastena krameṇaiva samuddhṛtya ca bhasmanā | sarvāṅgoddhūlanaṁ kuryātpraṇavena śivena vā
फिर उसी क्रम से उस भस्म को निकालकर, प्रणव अथवा शिव-मंत्र से समस्त अंगों पर धूलन करे।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.33.25)
ततस्त्रिपुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम् । शिवभावं समागम्य शिवयोगमथाचरेत्
tatastripuṇḍraṁ racayettriyāyuṣasamāhvayam | śivabhāvaṁ samāgamya śivayogamathācaret
फिर त्रिपुण्ड्र, जिसे त्र्यायुष कहा जाता है, अंकित करे; शिव-भाव को प्राप्त करके तत्पश्चात् शिव-योग का आचरण करे।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.33.26)
कुर्यात् त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं चैतत्पशुत्वं विनिवर्तयेत्
kuryāt trisandhyamapyevametatpāśupataṁ vratam | bhuktimuktipradaṁ caitatpaśutvaṁ vinivartayet
इसी प्रकार तीनों संध्याओं में भी यह पाशुपत व्रत करे; यह भोग और मोक्ष दोनों देने वाला है और पशुत्व को दूर करता है।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.33.27)
तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम् । पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातनः
tatpaśutvaṁ parityajya kṛtvā pāśupataṁ vratam | pūjanīyo mahādevo liṅgamūrtiḥ sanātanaḥ
उस पशुत्व को त्यागकर, पाशुपत व्रत करके, लिंगमूर्ति में सनातन महादेव की पूजा करनी चाहिए।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.33.28)
पद्ममष्टदलं हैमं नवरत्नैरलङ्कृतम् । कर्णिकाकेशरोपेतमासनं परिकल्पयेत्
padmamaṣṭadalaṁ haimaṁ navaratnairalaṅkṛtam | karṇikākeśaropetamāsanaṁ parikalpayet
सुवर्ण का अष्टदल कमल, नवरत्नों से अलंकृत, कर्णिका और केसर से युक्त — ऐसा आसन बनाना चाहिए।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.33.29)
विभवे तदभावे तु रक्तं सितमथापि वा । पद्मं तस्याप्यभावे तु केवलं भावनामयम्
vibhave tadabhāve tu raktaṁ sitamathāpi vā | padmaṁ tasyāpyabhāve tu kevalaṁ bhāvanāmayam
यदि साधन न हो तो लाल अथवा श्वेत कमल भी चलेगा; और यदि वह भी न हो तो केवल भावनामय कमल भी पर्याप्त है।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.33.30)
तत्पद्मकर्णिकामध्ये कृत्वा लिङ्गं कनीयसम् । स्फीटिकं पीठिकोपेतं पूजयेद्विधिवत्क्रमात्
tatpadmakarṇikāmadhye kṛtvā liṅgaṁ kanīyasam | sphīṭikaṁ pīṭhikopetaṁ pūjayedvidhivatkramāt
उस कमल की कर्णिका के मध्य में स्फटिक का एक छोटा-सा लिंग, पीठिका सहित, स्थापित करके विधिपूर्वक क्रम से पूजा करे।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.33.31)
प्रतिष्ठाप्य विधानेन तल्लिङ्गं कृतशोधनम् । परिकल्प्यासनं मूर्तिं पञ्चवक्त्रप्रकारतः
pratiṣṭhāpya vidhānena talliṅgaṁ kṛtaśodhanam | parikalpyāsanaṁ mūrtiṁ pañcavaktraprakārataḥ
विधिपूर्वक शुद्ध किये गये उस लिंग को प्रतिष्ठित करके, आसन की कल्पना करके, उस मूर्ति को पंचमुख के रूप में भावना करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.33.32)
पञ्चगव्यादिभिः पूर्णैर्यथाविभवसम्भृतैः । स्नापयेत्कलशैः पूर्णैरष्टापदसमुद्भवैः
pañcagavyādibhiḥ pūrṇairyathāvibhavasambhṛtaiḥ | snāpayetkalaśaiḥ pūrṇairaṣṭāpadasamudbhavaiḥ
पंचगव्य आदि से भरे, यथाशक्ति संगृहीत, तथा स्वर्ण-निर्मित पूर्ण कलशों से उसका स्नान कराए।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.33.33)
गन्धद्रव्यैः सकर्पूरैश्चन्दनाद्यैः सकुङ्कुमैः । सवेदिकं समालिप्य लिङ्गं भूषणभूषितम्
gandhadravyaiḥ sakarpūraiścandanādyaiḥ sakuṅkumaiḥ | savedikaṁ samālipya liṅgaṁ bhūṣaṇabhūṣitam
कर्पूर-युक्त सुगन्धित द्रव्यों से, चन्दन आदि कुंकुम-सहित पदार्थों से वेदिका सहित उसका लेपन करके, आभूषणों से विभूषित करे।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.33.34)
बिल्वपत्रैश्च पद्मैश्च रक्तैः श्वेतैस्तथोत्पलैः । नीलोत्पलैस्तथान्यैश्च पुष्पैस्तैस्तैस्सुगन्धिभिः
bilvapatraiśca padmaiśca raktaiḥ śvetaistathotpalaiḥ | nīlotpalaistathānyaiśca puṣpaistaistaissugandhibhiḥ
बिल्वपत्रों से, लाल और श्वेत कमलों से, नीलकमलों से तथा अन्य सुगन्धित पुष्पों से —
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.33.35)
पुण्यैः प्रशस्तैः पत्रैश्च चित्रैर्दूर्वाक्षतादिभिः । समभ्यर्च्य यथालाभं महापूजाविधानतः
puṇyaiḥ praśastaiḥ patraiśca citrairdūrvākṣatādibhiḥ | samabhyarcya yathālābhaṁ mahāpūjāvidhānataḥ
पवित्र, प्रशस्त पत्तों से, विचित्र दूर्वा-अक्षत आदि से, यथाशक्ति महापूजा-विधि से भलीभाँति पूजन करे।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.33.36)
धूपं दीपं तथा चापि नैवेद्यं च समादिशेत् । निवेदयित्वा विभवे कल्याणं च समाचरेत्
dhūpaṁ dīpaṁ tathā cāpi naivedyaṁ ca samādiśet | nivedayitvā vibhave kalyāṇaṁ ca samācaret
धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पित करे; अपने साधनानुसार निवेदन करके कल्याणकारी आचरण करे।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.33.37)
इष्टानि च विशिष्टानि न्यायेनोपार्जितानि च । सर्वद्रव्याणि देयानि व्रते तस्मिन्विशेषतः
iṣṭāni ca viśiṣṭāni nyāyenopārjitāni ca | sarvadravyāṇi deyāni vrate tasminviśeṣataḥ
इस व्रत में विशेष रूप से इष्ट, उत्तम तथा न्यायपूर्वक अर्जित सभी द्रव्य अर्पित करने चाहिए।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.33.38)
श्रीपत्रोत्पलपद्मानां सङ्ख्या साहस्रिकी मता । प्रत्येकमपरा सङ्ख्या शतमष्टोत्तरं द्विजाः
śrīpatrotpalapadmānāṁ saṅkhyā sāhasrikī matā | pratyekamaparā saṅkhyā śatamaṣṭottaraṁ dvijāḥ
हे द्विजो! बिल्वपत्र, नीलकमल और कमल की संख्या एक सहस्र मानी गयी है; अन्यथा प्रत्येक की संख्या एक सौ आठ होनी चाहिए।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.33.39)
तत्रापि च विशेषेण न त्यजेद्बिल्वपत्रकम् । हैममेकं परं प्राहुः पद्मं पद्मसहस्रकात्
tatrāpi ca viśeṣeṇa na tyajedbilvapatrakam | haimamekaṁ paraṁ prāhuḥ padmaṁ padmasahasrakāt
उनमें भी विशेष रूप से बिल्वपत्र का त्याग न करे; एक स्वर्ण-कमल को सहस्र कमलों से भी श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.33.40)
नीलोत्पलादिष्वप्येतत्समानं बिल्बपत्रकैः । पुष्पान्तरे न नियमो यथालाभं निवेदयेत्
nīlotpalādiṣvapyetatsamānaṁ bilbapatrakaiḥ | puṣpāntare na niyamo yathālābhaṁ nivedayet
नीलकमल आदि में भी यही नियम बिल्वपत्रों के समान है; अन्य पुष्पों में कोई नियम नहीं — जैसा प्राप्त हो वैसा अर्पित करे।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.33.41)
अष्टाङ्गमर्घ्यमुत्कृष्टं धूपालेपौ विशेषतः । चन्दनं वामदेवाख्ये हरितालं च पौरुषे
aṣṭāṅgamarghyamutkṛṣṭaṁ dhūpālepau viśeṣataḥ | candanaṁ vāmadevākhye haritālaṁ ca pauruṣe
अष्टांगयुक्त अर्घ्य उत्कृष्ट है, तथा धूप और लेप विशेष रूप से भिन्न-भिन्न मुखों के अनुसार हों — वामदेव नामक मुख पर चन्दन, तथा पुरुष मुख पर हरताल —
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.33.42)
ईशाने भसितं केचिदालेपनमितीदृशम् । न धूपमिति मन्यन्ते धूपान्तरविधानतः । सितागुरुमघोराख्ये मुखे कृष्णागुरुं पुनः
īśāne bhasitaṁ kecidālepanamitīdṛśam | na dhūpamiti manyante dhūpāntaravidhānataḥ | sitāgurumaghorākhye mukhe kṛṣṇāguruṁ punaḥ
ईशान मुख पर कुछ लोग भस्म का ही लेप मानते हैं, और इसे धूप नहीं मानते; अघोर नामक मुख पर श्वेत अगुरु, फिर कृष्ण अगुरु —
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.33.43)
पौरुषे गुग्गुलं सद्ये सौम्ये सौगन्धिकं मुखे । ईशानेऽपि ह्युशीरादि देयाद् धूपं विशेषतः
pauruṣe guggulaṁ sadye saumye saugandhikaṁ mukhe | īśāne'pi hyuśīrādi deyād dhūpaṁ viśeṣataḥ
पुरुष मुख पर गुग्गुल, सद्योजात पर तथा सौम्य मुख पर सुगन्धित धूप; ईशान पर भी उशीर आदि — इस प्रकार विशेष रूप से धूप अर्पित करे।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.33.44)
शर्करामधुकर्पूरकपिलाघृतसंयुतम् । चन्दनागरुकाष्ठाद्यं सामान्यं सम्प्रचक्षते
śarkarāmadhukarpūrakapilāghṛtasaṁyutam | candanāgarukāṣṭhādyaṁ sāmānyaṁ sampracakṣate
शर्करा, मधु, कर्पूर, कपिला गाय के घृत से युक्त, तथा चन्दन और अगर की लकड़ी आदि — इसे सामान्य धूप-द्रव्य कहा गया है।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.33.45)
कर्पूरवर्तिराज्याढ्या देया दीपावलिस्ततः । अर्घ्यमाचमनं देयं प्रतिवक्त्रमतः परम्
karpūravartirājyāḍhyā deyā dīpāvalistataḥ | arghyamācamanaṁ deyaṁ prativaktramataḥ param
फिर कर्पूर की बत्ती और घृत से युक्त दीपमाला अर्पित करे; तत्पश्चात् प्रत्येक मुख के लिए अलग-अलग अर्घ्य और आचमन अर्पित करे।
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.33.46)
प्रथमावरणे पूज्यौ क्रमाद्धेरम्बषण्मुखौ । ब्रह्माङ्गानि ततश्चैव प्रथमावरणेऽर्चिते
prathamāvaraṇe pūjyau kramāddherambaṣaṇmukhau | brahmāṅgāni tataścaiva prathamāvaraṇe'rcite
प्रथम आवरण में क्रमशः गणेश और षण्मुख पूज्य हैं; तत्पश्चात् प्रथम आवरण में ही ब्रह्म-अंगों की भी अर्चना होती है।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.33.47)
द्वितीयावरणे पूज्या विघ्नेशाश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्या भवाद्या अष्टमूर्तयः
dvitīyāvaraṇe pūjyā vighneśāścakravartinaḥ | tṛtīyāvaraṇe pūjyā bhavādyā aṣṭamūrtayaḥ
द्वितीय आवरण में सम्राट् विघ्नेशगण पूज्य हैं; तृतीय आवरण में भव आदि अष्टमूर्तियाँ पूज्य हैं।
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.33.48)
महादेवादयस्तत्र तथैकादशमूर्तयः । चतुर्थावरणे पूज्याः सर्व एव गणेश्वराः
mahādevādayastatra tathaikādaśamūrtayaḥ | caturthāvaraṇe pūjyāḥ sarva eva gaṇeśvarāḥ
वहाँ महादेव आदि ग्यारह रुद्रमूर्तियाँ भी पूज्य हैं; चतुर्थ आवरण में समस्त गणेश्वर पूज्य हैं।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.33.49)
बहिरेव तु पद्मस्य पञ्चमावरणे क्रमात् । दशदिक्पतयः पूज्याः सास्त्राः सानुचरास्तथा
bahireva tu padmasya pañcamāvaraṇe kramāt | daśadikpatayaḥ pūjyāḥ sāstrāḥ sānucarāstathā
कमल के बाहर पंचम आवरण में क्रमशः दसों दिक्पाल, अपने-अपने अस्त्र और अनुचरों सहित, पूज्य हैं।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.33.50)
ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सर्वेऽपि ज्योतिषां गणाः । सर्वा देव्यश्च देवाश्च सर्वे सर्वे च खेचराः
brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ sarve'pi jyotiṣāṁ gaṇāḥ | sarvā devyaśca devāśca sarve sarve ca khecarāḥ
ब्रह्मा के मानस पुत्र, समस्त ज्योतिर्गण, समस्त देवियाँ, समस्त देवगण, और समस्त आकाशचारी भी पूज्य हैं।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.33.51)
पातालवासिनश्चान्ये सर्वे मुनिगणा अपि । योगिनो हि मखाः सर्वे पतङ्गा मातरस्तथा
pātālavāsinaścānye sarve munigaṇā api | yogino hi makhāḥ sarve pataṅgā mātarastathā
पाताल-निवासी अन्य सभी प्राणी, समस्त मुनिगण, समस्त योगी, समस्त यज्ञ-देवता, पतंग और मातृगण भी —
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.33.52)
क्षेत्रपालाश्च सगणाः सर्वं चैतच्चराचरम् । पूजनीयं शिवप्रीत्या मत्वा शम्भुविभूतिमत्
kṣetrapālāśca sagaṇāḥ sarvaṁ caitaccarācaram | pūjanīyaṁ śivaprītyā matvā śambhuvibhūtimat
क्षेत्रपाल अपने गणों सहित, तथा यह सम्पूर्ण चराचर जगत् — यह सब शिव की प्रीति के लिए, शम्भु की विभूति समझकर पूजनीय है।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.33.53)
अथावरणपूजान्ते सम्पूज्य परमेश्वरम् । साज्यं सव्यजनं हृद्यं हविर्भक्त्या निवेदयेत्
athāvaraṇapūjānte sampūjya parameśvaram | sājyaṁ savyajanaṁ hṛdyaṁ havirbhaktyā nivedayet
तत्पश्चात् आवरण-पूजा के अन्त में परमेश्वर की पूजा करके, घृत-सहित, पंखे से युक्त, हृदय को प्रिय हविष्य भक्तिपूर्वक निवेदन करे।
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.33.54)
मुखवासादिकं दत्त्वा ताम्बूलं सोपदंशकम् । अलङ्कृत्य च भूयोऽपि नानापुष्पविभूषणैः
mukhavāsādikaṁ dattvā tāmbūlaṁ sopadaṁśakam | alaṅkṛtya ca bhūyo'pi nānāpuṣpavibhūṣaṇaiḥ
मुखवास आदि तथा उपदंश-सहित ताम्बूल अर्पित करके, पुनः विविध पुष्पों और आभूषणों से अलंकृत करे।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.33.55)
नीराजनान्ते विस्तीर्य पूजाशेषं समापयेत् । चषकं सोपकारं च शयनं च समर्पयेत्
nīrājanānte vistīrya pūjāśeṣaṁ samāpayet | caṣakaṁ sopakāraṁ ca śayanaṁ ca samarpayet
आरती के पश्चात् विस्तारपूर्वक शेष पूजा को पूर्ण करे; पात्र, उपकरण-सहित तथा शय्या भी अर्पित करे।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.33.56)
चन्द्रसङ्काशहारं च शयनीयं समर्पयेत् । आद्यं नृपोचितं हृद्यं तत्सर्वमनुरूपतः
candrasaṅkāśahāraṁ ca śayanīyaṁ samarpayet | ādyaṁ nṛpocitaṁ hṛdyaṁ tatsarvamanurūpataḥ
चन्द्रमा के समान हार तथा शय्या अर्पित करे; राजा के योग्य प्रिय पदार्थ यथायोग्य अर्पित करे।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.33.57)
कृत्वा च कारयित्वा च हुत्वा च प्रतिपूजनम् । व्योमेशस्तवं जप्त्वा विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
kṛtvā ca kārayitvā ca hutvā ca pratipūjanam | vyomeśastavaṁ japtvā vidyāṁ pañcākṣarīṁ japet
इस प्रकार स्वयं करके और दूसरों से कराकर, हवन करके, प्रति-पूजा करके, व्योमेश-स्तव का जप करके, पंचाक्षरी विद्या का जप करे।
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.33.58)
प्रदक्षिणां प्रणामं च कृत्वात्मानं समर्पयेत् । ततः पुरस्ताद्देवस्य गुरुविप्रौ च पूजयेत्
pradakṣiṇāṁ praṇāmaṁ ca kṛtvātmānaṁ samarpayet | tataḥ purastāddevasya guruviprau ca pūjayet
प्रदक्षिणा और प्रणाम करके अपने को अर्पित करे; फिर देव के समक्ष गुरु और ब्राह्मणों की भी पूजा करे।
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.33.59)
दत्त्वार्घ्यमष्टौ पुष्पाणि देवमुद्वास्य लिङ्गतः । अग्नेश्चाग्निं सुसंयम्य ह्युद्वास्य च तमप्युत
dattvārghyamaṣṭau puṣpāṇi devamudvāsya liṅgataḥ | agneścāgniṁ susaṁyamya hyudvāsya ca tamapyuta
अर्घ्य और आठ पुष्प अर्पित करके देव को लिंग से विसर्जित करे; अग्नि से अग्नि को भलीभाँति संयमित करके उसे भी विसर्जित करे।
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.33.60)
प्रत्यहं च जनस्त्वेवं कुर्यात्सेवां पुरोदिताम् । ततस्तत्साम्बुजं लिङ्गं सर्वोपकरणान्वितम्
pratyahaṁ ca janastvevaṁ kuryātsevāṁ puroditām | tatastatsāmbujaṁ liṅgaṁ sarvopakaraṇānvitam
और मनुष्य को प्रतिदिन इसी प्रकार पूर्वोक्त सेवा करनी चाहिए; तत्पश्चात् उस कमल-सहित लिंग को समस्त उपकरणों सहित —
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.33.61)
समर्पयेत्स्वगुरवे स्थापयेद्वा शिवालये । सम्पूज्य च गुरून्विप्रान् व्रतिनश्च विशेषतः
samarpayetsvagurave sthāpayedvā śivālaye | sampūjya ca gurūnviprān vratinaśca viśeṣataḥ
अपने गुरु को अर्पित करे, अथवा शिवालय में स्थापित करे; तथा गुरु, ब्राह्मण एवं विशेष रूप से व्रतधारियों की पूजा करे।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.33.62)
भक्तान्द्विजांश्च शक्तश्चेद्दीनानाथांश्च तोषयेत् । स्वयं चानशने शक्तः फलमूलाशनोऽथ वा
bhaktāndvijāṁśca śaktaśceddīnānāthāṁśca toṣayet | svayaṁ cānaśane śaktaḥ phalamūlāśano'tha vā
यदि समर्थ हो तो भक्तों, ब्राह्मणों तथा दीन-अनाथों को भी संतुष्ट करे; और स्वयं यदि समर्थ हो तो उपवास करे, अथवा फल-मूल का आहार करे।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.33.63)
पयोव्रतो वा भिक्षाशी भवेदेकाशनस्तथा । नक्तं युक्ताशनो नित्यं भूशय्यानिरतः शुचिः
payovrato vā bhikṣāśī bhavedekāśanastathā | naktaṁ yuktāśano nityaṁ bhūśayyānirataḥ śuciḥ
अथवा दुग्धाहारी व्रत करे, अथवा भिक्षा-भोजी रहे, अथवा एक बार भोजन करे; रात्रि में उचित आहार ले, नित्य भूमि-शय्या पर सोए, शुद्ध रहे।
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.33.64)
भस्मशायी तृणेशायी चीराजिनधृतोऽथ वा । ब्रह्मचर्यव्रतो नित्यं व्रतमेतत्समाचरेत्
bhasmaśāyī tṛṇeśāyī cīrājinadhṛto'tha vā | brahmacaryavrato nityaṁ vratametatsamācaret
भस्म पर शयन करने वाला, अथवा घास पर सोने वाला, अथवा वल्कल या मृगचर्म धारण करने वाला, तथा नित्य ब्रह्मचर्य-व्रत का पालन करते हुए इस व्रत का आचरण करे।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.33.65)
अर्कवारे तथार्द्रायां पञ्चदश्यां च पक्षयोः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां शक्तस्तूपवसेदपि
arkavāre tathārdrāyāṁ pañcadaśyāṁ ca pakṣayoḥ | aṣṭamyāṁ ca caturdaśyāṁ śaktastūpavasedapi
रविवार को, आर्द्रा नक्षत्र में, दोनों पक्षों की पूर्णिमा-अमावस्या को, अष्टमी और चतुर्दशी को — यदि समर्थ हो तो उपवास भी करे।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.33.66)
पाखण्डिपतितोदक्याः सूतकान्त्यजपूर्वकान् । वर्जयेत्सर्वयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा
pākhaṇḍipatitodakyāḥ sūtakāntyajapūrvakān | varjayetsarvayatnena manasā karmaṇā girā
पाखण्डी, पतित, रजस्वला स्त्री, सूतक-ग्रस्त, अन्त्यज आदि से मन, वचन और कर्म से पूर्ण प्रयत्नपूर्वक दूर रहे।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.33.67)
क्षमादानदयासत्याहिंसाशीलः सदा भवेत् । सन्तुष्टश्च प्रशान्तश्च जपध्यानरतस्तथा
kṣamādānadayāsatyāhiṁsāśīlaḥ sadā bhavet | santuṣṭaśca praśāntaśca japadhyānaratastathā
वह सदा क्षमा, दान, दया, सत्य और अहिंसा के स्वभाव वाला हो; संतुष्ट, शान्त तथा जप-ध्यान में सदा रत रहे।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.33.68)
कुर्यात्त्रिषवणस्नानं भस्मस्नानमथापि वा । पूजां वैशेषिकीं चैव मनसा वचसा गिरा
kuryāttriṣavaṇasnānaṁ bhasmasnānamathāpi vā | pūjāṁ vaiśeṣikīṁ caiva manasā vacasā girā
तीनों संध्याओं में स्नान करे, अथवा भस्म-स्नान करे; तथा मन, वचन और वाणी से विशेष पूजा भी करे।
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.33.69)
बहुनात्र किमुक्तेन नाचरेदशिवं व्रती । प्रमादात्तु तथाचारे निरूप्य गुरुलाघवे
bahunātra kimuktena nācaredaśivaṁ vratī | pramādāttu tathācāre nirūpya gurulāghave
यहाँ बहुत कहने से क्या लाभ — व्रती कभी भी अशिव आचरण न करे; और यदि प्रमादवश ऐसा आचरण हो जाए, तो अपराध की गुरुता-लघुता का निर्णय करके —
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.33.70)
उचितां निष्कृतिं कुर्यात्पूजाहोमजपादिभिः । आसमाप्तेर्व्रतस्यैवमाचरेन्न प्रमादतः
ucitāṁ niṣkṛtiṁ kuryātpūjāhomajapādibhiḥ | āsamāptervratasyaivamācarenna pramādataḥ
वह उचित प्रायश्चित्त पूजा, हवन, जप आदि से करे; व्रत की समाप्ति तक इसी प्रकार आचरण करे, प्रमाद न करे।
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.33.71)
गोदानं च वृषोत्सर्गं कुर्यात्पूजां च सम्पदा । भक्तश्च शिवप्रीत्यर्थं सर्वकामविवर्जितः
godānaṁ ca vṛṣotsargaṁ kuryātpūjāṁ ca sampadā | bhaktaśca śivaprītyarthaṁ sarvakāmavivarjitaḥ
गोदान और वृषोत्सर्ग करे, अपनी सम्पत्ति के अनुसार पूजा करे; तथा शिव की प्रसन्नता के लिए भक्तिपूर्वक सर्वकाम-रहित होकर ऐसा करे।
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.33.72)
सामान्यमेतत्कथितं व्रतस्यास्य समासतः । प्रतिमासं विशेषं च प्रवदामि यथाश्रुतम्
sāmānyametatkathitaṁ vratasyāsya samāsataḥ | pratimāsaṁ viśeṣaṁ ca pravadāmi yathāśrutam
इस व्रत का यह सामान्य विवरण संक्षेप में कहा गया; अब मैं जैसा सुना है वैसा प्रत्येक मास का विशेष विधान बताता हूँ।
श्लोक 73 (shiva.vayaviya.33.73)
वैशाखे वज्रलिङ्गं तु ज्येष्ठे मारकतं शुभम् । आषाढे मौक्तिकं विद्याच्छ्रावणे नीलनिर्मितम्
vaiśākhe vajraliṅgaṁ tu jyeṣṭhe mārakataṁ śubham | āṣāḍhe mauktikaṁ vidyācchrāvaṇe nīlanirmitam
वैशाख में हीरे का लिंग, ज्येष्ठ में शुभ मरकत का, आषाढ़ में मोती का, तथा श्रावण में नीलमणि से निर्मित लिंग जानना चाहिए।
श्लोक 74 (shiva.vayaviya.33.74)
मासे भाद्रपदे चैव पद्मरागमयं परम् । आश्विने मासि विद्याद्वै लिङ्गं गोमेदकं वरम्
māse bhādrapade caiva padmarāgamayaṁ param | āśvine māsi vidyādvai liṅgaṁ gomedakaṁ varam
भाद्रपद मास में उत्तम पद्मराग का, और आश्विन मास में श्रेष्ठ गोमेद रत्न का लिंग जानना चाहिए।
श्लोक 75 (shiva.vayaviya.33.75)
कार्तिक्यां वैद्रुमं लिङ्गं वैदूर्यं मार्गशीर्षके । पुष्परागमयं पौषे माघे द्युमणिजं तथा
kārtikyāṁ vaidrumaṁ liṅgaṁ vaidūryaṁ mārgaśīrṣake | puṣparāgamayaṁ pauṣe māghe dyumaṇijaṁ tathā
कार्तिक में मूँगे का लिंग, मार्गशीर्ष में वैदूर्य का, पौष में पुष्पराग का, तथा माघ में सूर्यकान्तमणि से बना लिंग।
श्लोक 76 (shiva.vayaviya.33.76)
फाल्गुणे चन्द्रकान्तोत्थं चैत्रे तद्व्यत्ययोऽथवा । सर्वमासेषु रत्नानामलाभे हैममेव वा
phālguṇe candrakāntotthaṁ caitre tadvyatyayo'thavā | sarvamāseṣu ratnānāmalābhe haimameva vā
फाल्गुन में चन्द्रकान्तमणि से निर्मित, अथवा चैत्र में उससे विपरीत; यदि सभी महीनों में रत्न उपलब्ध न हों तो सुवर्ण का ही लिंग बनाए।
श्लोक 77 (shiva.vayaviya.33.77)
हैमाभावे राजतं वा ताम्रजं शैलजं तथा । मृण्मयं वा यथालाभं जातुषं चान्यदेव वा
haimābhāve rājataṁ vā tāmrajaṁ śailajaṁ tathā | mṛṇmayaṁ vā yathālābhaṁ jātuṣaṁ cānyadeva vā
सुवर्ण न मिलने पर चाँदी का, ताँबे का अथवा पत्थर का; अथवा जैसा प्राप्त हो वैसा मिट्टी का, लाख का, अथवा अन्य किसी पदार्थ का बना सकता है।
श्लोक 78 (shiva.vayaviya.33.78)
सर्वगन्धमयं वाथ लिङ्गं कुर्याद्यथारुचि । व्रतावसानसमये समाचरितनित्यकः
sarvagandhamayaṁ vātha liṅgaṁ kuryādyathāruci | vratāvasānasamaye samācaritanityakaḥ
अथवा अपनी रुचि के अनुसार सर्वगन्ध से बना लिंग बनाए; व्रत की समाप्ति के समय नित्य आचरण के अनुरूप —
श्लोक 79 (shiva.vayaviya.33.79)
कृत्वा वैशेषिकीं पूजां हुत्वा चैव यथा पुरा । सम्पूज्य च तथाचार्यं व्रतिनश्च विशेषतः
kṛtvā vaiśeṣikīṁ pūjāṁ hutvā caiva yathā purā | sampūjya ca tathācāryaṁ vratinaśca viśeṣataḥ
पहले की भाँति विशेष पूजा और हवन करके, आचार्य की तथा विशेष रूप से व्रतधारियों की भी पूजा करके —
श्लोक 80 (shiva.vayaviya.33.80)
देशिकेनाप्यनुज्ञातः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । दर्भासनो दर्भपाणिः प्राणापानौ नियम्य च
deśikenāpyanujñātaḥ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | darbhāsano darbhapāṇiḥ prāṇāpānau niyamya ca
गुरु से अनुमति प्राप्त कर, पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख कर, कुशासन पर बैठकर, हाथ में कुश लेकर, प्राण और अपान को संयमित कर —
श्लोक 81 (shiva.vayaviya.33.81)
जपित्वा शक्तितो मूलं ध्यात्वा साम्बं त्रियम्बकम् । अनुज्ञाप्य यथापूर्वं नमस्कृत्य कृताञ्जलिः
japitvā śaktito mūlaṁ dhyātvā sāmbaṁ triyambakam | anujñāpya yathāpūrvaṁ namaskṛtya kṛtāñjaliḥ
यथाशक्ति मूलमंत्र का जप करके, अम्बा-सहित त्रिनेत्रधारी शिव का ध्यान करके, पूर्ववत् अनुमति लेकर, हाथ जोड़कर नमस्कार करके —
श्लोक 82 (shiva.vayaviya.33.82)
समुत्सृजामि भगवन् व्रतमेतत्त्वदाज्ञया । इत्युक्त्वा लिङ्गमूलस्थान्दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्
samutsṛjāmi bhagavan vratametattvadājñayā | ityuktvā liṅgamūlasthāndarbhānuttaratastyajet
"हे भगवन्! आपकी आज्ञा से मैं यह व्रत समाप्त करता हूँ" — ऐसा कहकर, लिंग के मूल में रखे कुशों को उत्तर दिशा में त्याग दे।
श्लोक 83 (shiva.vayaviya.33.83)
ततो दण्डजटाचीरमेखला अपि चोत्सृजेत् । पुनराचम्य विधिवत्पञ्चाक्षरमुदीरयेत्
tato daṇḍajaṭācīramekhalā api cotsṛjet | punarācamya vidhivatpañcākṣaramudīrayet
तत्पश्चात् दण्ड, जटा, वल्कल-वस्त्र और मेखला को भी त्याग दे; फिर विधिपूर्वक आचमन करके पंचाक्षर मंत्र का उच्चारण करे।
श्लोक 84 (shiva.vayaviya.33.84)
यः कृत्वात्यन्तिकीं दीक्षामादेहान्तमनाकुलः । व्रतमेतत्प्रकुर्वीत स तु वै नैष्ठिकः स्मृतः
yaḥ kṛtvātyantikīṁ dīkṣāmādehāntamanākulaḥ | vratametatprakurvīta sa tu vai naiṣṭhikaḥ smṛtaḥ
जो अत्यन्तिक दीक्षा लेकर, बिना विचलित हुए, देहान्त तक इस व्रत का पालन करता है, वह ही 'नैष्ठिक' कहा गया है।
श्लोक 85 (shiva.vayaviya.33.85)
सोऽत्याश्रमी च विज्ञेयो महापाशुपतस्तथा । स एव तपतां श्रेष्ठः स एव च महाव्रती
so'tyāśramī ca vijñeyo mahāpāśupatastathā | sa eva tapatāṁ śreṣṭhaḥ sa eva ca mahāvratī
वही 'अत्याश्रमी' और 'महापाशुपत' कहलाने योग्य है; वही तपस्वियों में श्रेष्ठ है, और वही महाव्रती है।
श्लोक 86 (shiva.vayaviya.33.86)
न तेन सदृशः कश्चित्कृतकृत्यो मुमुक्षुषु । यो यतिर्नैष्ठिको जातस्तमाहुर्नैष्ठिकोत्तमम्
na tena sadṛśaḥ kaścitkṛtakṛtyo mumukṣuṣu | yo yatirnaiṣṭhiko jātastamāhurnaiṣṭhikottamam
मुमुक्षुओं में कोई भी कृतकृत्य पुरुष उसके समान नहीं है; जो यति नैष्ठिक बन जाता है, उसे नैष्ठिकों में श्रेष्ठ कहा गया है।
श्लोक 87 (shiva.vayaviya.33.87)
योऽन्वहं द्वादशाहं वा व्रतमेतत्समाचरेत् । सोऽपि नैष्ठिकतुल्यः स्यात्तीव्रव्रतसमन्वयात्
yo'nvahaṁ dvādaśāhaṁ vā vratametatsamācaret | so'pi naiṣṭhikatulyaḥ syāttīvravratasamanvayāt
जो प्रतिदिन अथवा बारह दिनों तक इस व्रत का आचरण करता है, वह भी अपने तीव्र व्रत-पालन के कारण नैष्ठिक के समान ही माना जाता है।
श्लोक 88 (shiva.vayaviya.33.88)
घृताक्तो यश्चरेदेतद् व्रतं व्रतपरायणः । द्वित्रैकदिवसं वापि स च कश्चन नैष्ठिकः
ghṛtākto yaścaredetad vrataṁ vrataparāyaṇaḥ | dvitraikadivasaṁ vāpi sa ca kaścana naiṣṭhikaḥ
जो घृत से अभिषिक्त होकर, व्रतपरायण होकर, दो-तीन दिन अथवा एक दिन भी इस व्रत का आचरण करता है, वह भी किसी अंश में नैष्ठिक ही है।
श्लोक 89 (shiva.vayaviya.33.89)
कृत्यमित्येव निष्कामो यश्चरेद् व्रतमुत्तमम् । शिवार्पितात्मा सततं न तेन सदृशः क्वचित्
kṛtyamityeva niṣkāmo yaścared vratamuttamam | śivārpitātmā satataṁ na tena sadṛśaḥ kvacit
जो केवल "यह करणीय कर्तव्य है" — इस भाव से, निष्काम होकर, सतत शिव को आत्मार्पित करते हुए इस उत्तम व्रत का आचरण करता है, उसके समान कोई भी नहीं है।
श्लोक 90 (shiva.vayaviya.33.90)
भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसम्भवैः । पापैः सुदारुणैः सद्यो मुच्यते नात्र संशयः
bhasmacchanno dvijo vidvānmahāpātakasambhavaiḥ | pāpaiḥ sudāruṇaiḥ sadyo mucyate nātra saṁśayaḥ
भस्म से आच्छादित विद्वान् ब्राह्मण महापातकों से उत्पन्न अत्यन्त भयंकर पापों से भी तत्काल मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 91 (shiva.vayaviya.33.91)
रुद्राग्निर्यत्परं वीर्यं तद्भस्म परिकीर्तितम् । तस्मात्सर्वेषु कालेषु वीर्यवान्भस्मसंयुतः
rudrāgniryatparaṁ vīryaṁ tadbhasma parikīrtitam | tasmātsarveṣu kāleṣu vīryavānbhasmasaṁyutaḥ
रुद्र-अग्नि का जो परम वीर्य है, वही भस्म कहलाया गया है; इसलिए भस्म से युक्त पुरुष सदा तेजस्वी रहता है।
श्लोक 92 (shiva.vayaviya.33.92)
भस्मनिष्ठस्य नश्यन्ति देषा भस्माग्निसङ्गमात् । भस्मस्नानविशुद्धात्मा भस्मनिष्ठ इति स्मृतः
bhasmaniṣṭhasya naśyanti deṣā bhasmāgnisaṅgamāt | bhasmasnānaviśuddhātmā bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ
भस्म-अग्नि के संयोग से भस्म में निष्ठा रखने वाले के सभी दोष नष्ट हो जाते हैं; भस्म-स्नान से आत्मा को विशुद्ध करने वाला ही 'भस्मनिष्ठ' कहा गया है।
श्लोक 93 (shiva.vayaviya.33.93)
भस्मना दिग्धसर्वाङ्गो भस्मदीप्तत्रिपुण्ड्रकः । भस्मस्नायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः
bhasmanā digdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ | bhasmasnāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ
जिसका सम्पूर्ण शरीर भस्म से लिप्त है, जिसका त्रिपुण्ड्र भस्म से दीप्त है, तथा जो भस्म से स्नान करता है, वही पुरुष 'भस्मनिष्ठ' कहा गया है।
श्लोक 94 (shiva.vayaviya.33.94)
भूतप्रेतपिशासाश्च रोगाश्चातीव दुस्सहाः । भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद् विद्रवन्ति न संशयः
bhūtapretapiśāsāśca rogāścātīva dussahāḥ | bhasmaniṣṭhasya sānnidhyād vidravanti na saṁśayaḥ
भूत, प्रेत, पिशाच तथा अत्यन्त असह्य रोग भी भस्मनिष्ठ पुरुष की समीपता मात्र से भाग जाते हैं, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 95 (shiva.vayaviya.33.95)
भासनाद्भसितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात् । भूतिः भूतिकरी चैव रक्षा रक्षाकरी परम्
bhāsanādbhasitaṁ proktaṁ bhasma kalmaṣabhakṣaṇāt | bhūtiḥ bhūtikarī caiva rakṣā rakṣākarī param
प्रकाशित करने के कारण इसे 'भसित' कहा गया है, तथा पापों को भक्षण करने के कारण 'भस्म'; यह विभूति देने वाली विभूति है, और यह परम रक्षा करने वाली रक्षा है।
श्लोक 96 (shiva.vayaviya.33.96)
किमन्यदिह वक्तव्यं भस्ममाहात्म्यकारणम् । व्रती च भस्मना स्नातः स्वयं देवो महेश्वरः
kimanyadiha vaktavyaṁ bhasmamāhātmyakāraṇam | vratī ca bhasmanā snātaḥ svayaṁ devo maheśvaraḥ
भस्म की महिमा के विषय में यहाँ और क्या कहा जाए — भस्म से स्नान करने वाला व्रती स्वयं महेश्वर देव के समान हो जाता है।
श्लोक 97 (shiva.vayaviya.33.97)
परमास्त्रं च शैवानां भस्मैतत्पारमेश्वरम् । धौम्याग्रजस्य तपसि व्यापदो यन्निवारिताः
paramāstraṁ ca śaivānāṁ bhasmaitatpārameśvaram | dhaumyāgrajasya tapasi vyāpado yannivāritāḥ
यह भस्म ही शैवों का परम अस्त्र है, परमेश्वर का ही स्वरूप है, जिसके द्वारा धौम्य के अग्रज उपमन्यु की तपस्या में आई विपत्तियाँ भी दूर हुई थीं।
श्लोक 98 (shiva.vayaviya.33.98)
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पाशुपतव्रतम् । धनवद्भस्म सङ्गृह्य भस्मस्नानरतो भवेत्
tasmātsarvaprayatnena kṛtvā pāśupatavratam | dhanavadbhasma saṅgṛhya bhasmasnānarato bhavet
इसलिए सम्पूर्ण प्रयत्न से पाशुपत व्रत करके, धन के समान भस्म को संगृहीत करके, भस्म-स्नान में सदा रत रहना चाहिए।