Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 34

उपमन्यु का तप

अध्याय 33अध्याय-सूचीअध्याय 35

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.34.1)

ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात् क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

ṛṣaya ūcuḥ | dhaumyāgrajena śiśunā kṣīrārthaṁ hi tapaḥ kṛtam | tasmāt kṣīrārṇavo dattastasmai devena śūlinā

ऋषियों ने कहा — धौम्य के अग्रज उस बालक ने दूध के लिए तप किया था, जिसके फलस्वरूप त्रिशूलधारी देव ने उसे क्षीरसागर प्रदान किया।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.34.2)

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

sa kathaṁ śiśuko lebhe śivaśāstrapravaktṛtām | kathaṁ vā śivasadbhāvaṁ jñātvā tapasi niṣṭhitaḥ

वह बालक शिवशास्त्र का उपदेशक बनने की योग्यता कैसे प्राप्त हुआ? अथवा शिव के सद्भाव को जानकर वह तप में कैसे स्थित हुआ?

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.34.3)

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

kathaṁ ca labdhavijñānastapaścaraṇaparvaṇi | rudrāgneryatparaṁ vīryaṁ labhe bhasma svarakṣakam

और तप-आचरण के अवसर पर उसे विज्ञान कैसे प्राप्त हुआ, जिससे रुद्र-अग्नि का वह परम वीर्य — अपनी रक्षा करने वाली भस्म — प्राप्त हुई?

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.34.4)

वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

vāyuruvāca | na hyeṣa śiśukaḥ kaścitprākṛtaḥ kṛtavāṁstapaḥ | munivaryasya tanayo vyāghrapādasya dhīmataḥ

वायु ने कहा — यह बालक कोई साधारण बालक नहीं था, जिसने तप किया; यह बुद्धिमान् मुनिश्रेष्ठ व्याघ्रपाद का पुत्र था।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.34.5)

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

janmāntareṇa saṁsiddhaḥ kenāpi khalu hetunā | svapadapracyuto diṣṭyā prāpto munikumāratām

वह पूर्वजन्म में किसी कारणवश सिद्ध हो चुका था; भाग्यवश अपने पद से च्युत होकर उसने मुनि-कुमार का जन्म प्राप्त किया।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.34.6)

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

mahādevaprasādasya bhāgyāpannasya bhāvinaḥ | dugdhābhilāṣaprabhavadvāratāmagamattapaḥ

महादेव की कृपा के अधिकारी, सौभाग्यशाली उस होनहार बालक की तपस्या दुग्ध की अभिलाषा से उत्पन्न होकर आरम्भ हुई।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.34.7)

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शङ्करः स्वयम्

ataḥ sarvagaṇeśatvaṁ kumāratvaṁ ca śāśvatam | saha dugdhābdhinā tasmai pradadau śaṅkaraḥ svayam

इसलिए शंकर ने स्वयं उसे क्षीरसागर के साथ-साथ समस्त गणों का ईशत्व और शाश्वत कुमारत्व भी प्रदान किया।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.34.8)

तस्य ज्ञानागमोऽप्यस्य प्रसादादेव शाङ्करात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

tasya jñānāgamo'pyasya prasādādeva śāṅkarāt | kaumāraṁ hi paraṁ sākṣājjñānaṁ śaktimayaṁ viduḥ

उसे ज्ञान की प्राप्ति भी शंकर की कृपा से ही हुई; उस कौमार ज्ञान को साक्षात् परम शक्तिमय ज्ञान माना जाता है।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.34.9)

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारोमुखतो लब्धज्ञानाब्धेरिव नन्दिनः

śivaśāstrapravaktṛtvamapi tasya hi tatkṛtam | kumāromukhato labdhajñānābdheriva nandinaḥ

उसका शिवशास्त्र का प्रवक्ता बनना भी उसी शिव के द्वारा किया गया; जैसे नन्दी को कुमार के मुख से ज्ञान-सागर प्राप्त हुआ था।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.34.10)

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

dṛṣṭaṁ tu kāraṇaṁ tasya śivajñānasamanvaye | svamātṛvacanaṁ sākṣācchokajaṁ kṣīrakāraṇāt

किन्तु शिव-ज्ञान की प्राप्ति में उसका प्रत्यक्ष कारण अपनी माता का वह वचन था, जो दूध के कारण उत्पन्न शोक से निकला था।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.34.11)

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्ष्यया मातुलसुतं सन्तृप्तक्षीरमुत्तमम्

kadācitkṣīramatyalpaṁ pītavānmātulāśrame | īrṣyayā mātulasutaṁ santṛptakṣīramuttamam

एक बार मातुल के आश्रम में उसने बहुत थोड़ा दूध पिया था; ईर्ष्यावश उसने अपने मामा के पुत्र को उत्तम दूध से भलीभाँति तृप्त देखा।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.34.12)

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

pītvā sthitaṁ yathākāmaṁ dṛṣṭvā vai mātulātmajam | upamanyurvyāghrapādiḥ prītyā provāca mātaram

अपने मामा के पुत्र को इच्छानुसार दूध पीकर बैठे देखकर, व्याघ्रपाद-पुत्र उपमन्यु ने प्रेमपूर्वक अपनी माता से कहा।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.34.13)

उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

upamanyuruvāca | mātarmātarmahābhāge mama dehi tapasvini | gavyaṁ kṣīramatisvādu nālpamuṣṇaṁ pibāmyaham

उपमन्यु ने कहा — हे माता! हे माता! हे महाभागे! हे तपस्विनी! मुझे गाय का अत्यन्त मधुर दूध दो; मैं थोड़ा-सा गुनगुना दूध नहीं पीऊँगा।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.34.14)

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

vāyuruvāca | tacchrutvā putravacanaṁ tanmātā ca tapasvinī | vyāghrapādasya mahiṣī duḥkhamāpattadā ca sā

वायु ने कहा — पुत्र का यह वचन सुनकर, व्याघ्रपाद की वह तपस्विनी पत्नी, उसकी माता, उस समय दुःखी हो गयी।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.34.15)

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिङ्ग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

upalālyātha suprītyā putramāliṅgya sādaram | duḥkhitā vilalāpātha smṛtvā nairdhanyamātmanaḥ

फिर प्रेमपूर्वक पुत्र को दुलारकर, सादर आलिंगन करके, अपनी निर्धनता का स्मरण करके वह दुःखित होकर विलाप करने लगी।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.34.16)

स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युः स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

smṛtvā smṛtvā punaḥ kṣīramupamanyuḥ sa bālakaḥ | dehi dehīti tāmāha rudranbhūyo mahādyutiḥ

बार-बार दूध का स्मरण करते हुए, वह अत्यन्त तेजस्वी बालक उपमन्यु "दो, दो" कहते हुए पुनः-पुनः रोते हुए उससे कहने लगा।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.34.17)

तद् हठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद् हठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

tad haṭhaṁ sā parijñāya dvijapatnī tapasvinī | śāntaye tad haṭhasyātha śubhopāyamarīracat

उस हठ को जानकर, तपस्विनी ब्राह्मणपत्नी ने उस हठ को शान्त करने के लिए एक शुभ उपाय सोचा।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.34.18)

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

uñchavṛttyārjitānbījānsvayaṁ dṛṣṭvā ca sā tadā | bījapiṣṭamathāloḍya toyena kalabhāṣiṇī

भिक्षावृत्ति से अर्जित अन्न को स्वयं देखकर, उस मधुरभाषिणी ने उस अन्न के पिसे हुए आटे को जल से घोलकर —

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.34.19)

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततः सुतम् । आलिङ्ग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

ehyehi mama putreti sāmapūrvaṁ tataḥ sutam | āliṅgyādāya duḥkhārtā pradadau kṛtrimaṁ payaḥ

"आओ, आओ, मेरे पुत्र" — इस प्रकार सान्त्वना देकर, फिर पुत्र को आलिंगन करके, दुःखातुर होकर उसे वह कृत्रिम दूध दे दिया।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.34.20)

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

pītvā ca kṛtrimaṁ kṣīraṁ mātrāṁ dattaṁ sa bālakaḥ | naitatkṣīramiti prāha mātaraṁ cātivihvalaḥ

माता द्वारा दिये गये उस कृत्रिम दूध को पीकर, वह बालक अत्यन्त व्याकुल होकर माता से बोला — "यह दूध नहीं है।"

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.34.21)

दुःखिता सा तदा प्राह सम्प्रेक्ष्याघ्राय मूर्द्धनि । सम्मार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

duḥkhitā sā tadā prāha samprekṣyāghrāya mūrddhani | sammārjya netra putrasya karābhyāṁ kamalāyate

तब दुःखित होकर उसने पुत्र की ओर देखकर, उसके सिर को सूँघकर, अपने कमल-सदृश हाथों से पुत्र के नेत्रों को पोंछते हुए कहा।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.34.22)

जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्ताः स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

jananyuvāca | taṭinī ratnapūrṇāstāḥ svargapātālagocarāḥ | bhāgyahīnā na paśyanti bhaktihīnāśca ye śive

माता ने कहा — स्वर्ग और पाताल में विचरण करने वाली वे रत्नपूर्ण नदियाँ हैं; परन्तु जो भाग्यहीन हैं और शिव के प्रति भक्तिरहित हैं, वे उन्हें नहीं देख पाते।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.34.23)

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसम्भवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

rājyaṁ svargaṁ ca mokṣaṁ ca bhojanaṁ kṣīrasambhavam | na labhante priyāṇyeṣāṁ na tuṣyati yadā śivaḥ

जब तक शिव प्रसन्न नहीं होते, तब तक उन्हें राज्य, स्वर्ग, मोक्ष अथवा दूध से बना भोजन जैसी प्रिय वस्तुएँ प्राप्त नहीं होतीं।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.34.24)

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

bhavaprasādajaṁ sarvaṁ nānyaddevaprasādajam | anyadeveṣu niratā duḥkhārtā vibhramanti ca

सब कुछ शिव की कृपा से उत्पन्न होता है, किसी अन्य देवता की कृपा से नहीं; जो अन्य देवताओं में लगे रहते हैं, वे दुःखी होकर भटकते रहते हैं।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.34.25)

क्षीरं तत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

kṣīraṁ tatra kuto'smākaṁ vane nivasatāṁ sadā | kva dugdhasādhanaṁ vatsa kva vayaṁ vanavāsinaḥ

वन में सदा निवास करने वाले हम लोगों के पास दूध कहाँ से आये? हे वत्स! कहाँ दूध-प्राप्ति के साधन, और कहाँ हम वन-निवासी?

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.34.26)

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तं पिष्टमालोड्य वारिणा

kṛtsnābhāvena dāridryānmayā te bhāgyahīnayā | mithyādugdhamidaṁ dattaṁ piṣṭamāloḍya vāriṇā

सम्पूर्ण साधनों के अभाव में, दरिद्रता के कारण, मुझ भाग्यहीना ने तुम्हें आटे को जल में घोलकर यह मिथ्या दूध दिया है।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.34.27)

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः श्रुतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

tvaṁ mātulagṛhe svalpaṁ pītvā svādu payaḥ śrutam | jñātvā svādu tvayā pītaṁ tajjātīyamanusmaran

तुमने मामा के घर में थोड़ा-सा वह मधुर दूध पीया था, जो प्रसिद्ध है; उसकी मधुरता जानकर, उसी प्रकार के दूध का स्मरण करते हुए —

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.34.28)

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शम्भोः पयस्तव न विद्यते

dattaṁ na paya ityuktvā rudan duḥkhīkaroṣi mām | prasādena vinā śambhoḥ payastava na vidyate

तुम "यह दूध नहीं है" कहकर रोते हुए मुझे दुःखी कर रहे हो; परन्तु शम्भु की कृपा के बिना तुम्हें दूध प्राप्त ही नहीं हो सकता।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.34.29)

पादपङ्कजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

pādapaṅkajayostasya sāmbasya sagaṇasya ca | bhaktyā samarpitaṁ yattatkāraṇaṁ sarvasampadām

अम्बा-सहित, गणों-सहित उन शिव के चरणकमलों में भक्तिपूर्वक जो कुछ भी अर्पित किया जाता है, वही समस्त सम्पत्तियों का कारण है।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.34.30)

अधुना वसुदोऽस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

adhunā vasudo'smābhirmahādevo na pūjitaḥ | sakāmānāṁ yathākāmaṁ yathoktaphaladāyakaḥ

अभी तक हमने उन वसुओं के दाता महादेव की पूजा नहीं की है, जो सकाम भक्तों को उनकी इच्छानुसार, कथित फल देने वाले हैं।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.34.31)

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्राः सञ्जाता वयं तस्मान्न ते पयः

dhanānyuddiśya nāsmābhiritaḥ prāgarcitaḥ śivaḥ | ato daridrāḥ sañjātā vayaṁ tasmānna te payaḥ

धन की कामना से पहले हमने शिव की पूजा नहीं की; इसीलिए हम दरिद्र हो गये हैं, और इसीलिए तुम्हें दूध नहीं मिलता।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.34.32)

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद् विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

pūrvajanmani yaddattaṁ śivamuddiśya vai sutaḥ | tadeva labhyate nānyad viṣṇumuddiśya vā prabhum

हे पुत्र! पूर्वजन्म में जो कुछ शिव को लक्ष्य करके दान दिया गया, वही प्राप्त होता है — प्रभु विष्णु को लक्ष्य करके दिया गया दान भी उसके समान नहीं है।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.34.33)

वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालोऽप्यनुतपन्नन्तः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

vāyuruvāca | iti mātṛvacaḥ śrutvā tathyaṁ śokādisūcakam | bālo'pyanutapannantaḥ pragalbhamidamabravīt

वायु ने कहा — माता के इस सत्य, शोक-सूचक वचन को सुनकर, बालक भी भीतर-ही-भीतर पश्चाताप करते हुए दृढ़तापूर्वक यह बोला।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.34.34)

उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मतः साम्बो यद्यस्ति शङ्करः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

upamanyuruvāca | śokenālamito mataḥ sāmbo yadyasti śaṅkaraḥ | tyaja śokaṁ mahābhāge sarvaṁ bhadraṁ bhaviṣyati

उपमन्यु ने कहा — अब शोक बहुत हुआ, हे माता! यदि अम्बा-सहित शंकर हैं, तो हे महाभागे! शोक त्याग दो, सब कुछ शुभ होगा।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.34.35)

शृणु मातर्वचो मेऽद्य महादेवोऽस्ति चेत् क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

śṛṇu mātarvaco me'dya mahādevo'sti cet kvacit | cirādvā hyacirādvāpi kṣīrodaṁ sādhayāmyaham

हे माता! आज मेरी बात सुनो — यदि कहीं भी महादेव हैं, तो चाहे देर हो चाहे शीघ्र, मैं क्षीरसागर को सिद्ध करके ही दिखाऊँगा।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.34.36)

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

vāyuruvāca | iti śrutvā vacastasya bālakasya mahāmateḥ | pratyuvāca tadā mātā suprasannā manasvinī

वायु ने कहा — उस महामति बालक का यह वचन सुनकर, उसकी बुद्धिमती माता उस समय अत्यन्त प्रसन्न होकर उत्तर देने लगी।

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.34.37)

मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्द्धनम् । विलम्बं मा कथास्त्वं हि भज साम्बं सदाशिवम्

mātovāca | śubhaṁ vicāritaṁ tāta tvayā matprītivarddhanam | vilambaṁ mā kathāstvaṁ hi bhaja sāmbaṁ sadāśivam

माता ने कहा — हे तात! तुमने शुभ विचार किया है, जो मुझे प्रसन्नता से भर देता है; अब विलम्ब मत करो, तुम अम्बा-सहित सदाशिव का भजन करो।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.34.38)

सर्वस्मादधिकोऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किङ्कराः

sarvasmādadhiko'styeva śivaḥ paramakāraṇam | tatkṛtaṁ hi jagatsarvaṁ brahmādyāstasya kiṅkarāḥ

शिव सबसे श्रेष्ठ हैं, वे ही परम कारण हैं; यह सम्पूर्ण जगत् उन्हीं के द्वारा रचा गया है, और ब्रह्मा आदि उन्हीं के सेवक हैं।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.34.39)

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमः शङ्करं लोकशङ्करम्

tatprasādakṛtaiśvaryā dāsāstasya vayaṁ prabhoḥ | taṁ vinānyaṁ na jānīmaḥ śaṅkaraṁ lokaśaṅkaram

उन्हीं की कृपा से ऐश्वर्य प्राप्त होता है; हम उन प्रभु के दास हैं। लोक-कल्याणकारी शंकर के अतिरिक्त हम किसी अन्य को नहीं जानते।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.34.40)

अन्यान् देवान्न् परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव साम्बं सगणं भज भावपुरस्सरम्

anyān devānn parityajya karmaṇā manasā girā | tameva sāmbaṁ sagaṇaṁ bhaja bhāvapurassaram

अन्य देवताओं को मन, वचन और कर्म से त्यागकर, गणों-सहित उन अम्बा-सहित शिव का ही श्रद्धापूर्वक भजन करो।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.34.41)

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं वाचकः स्मृतः

tasya devādhidevasya śivasya varadāyinaḥ | sākṣānnamaḥ śivāyeti mantro'yaṁ vācakaḥ smṛtaḥ

उन देवाधिदेव, वरदायक शिव के लिए साक्षात् "नमः शिवाय" यह मंत्र ही उनका वाचक माना गया है।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.34.42)

सप्तकोटिमहामन्त्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयन्ते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

saptakoṭimahāmantrāḥ sarve sapraṇavāḥ pare | tasminneva vilīyante punastasmādvinirgatāḥ

प्रणव-सहित समस्त सात करोड़ महामंत्र उसी में लीन हो जाते हैं, और पुनः उसी से उत्पन्न होते हैं।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.34.43)

सप्रसादाश्च ते मन्त्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेकोऽयं मन्त्र एवेश्वराज्ञया

saprasādāśca te mantrāḥ svādhikārādyapekṣayā | sarvādhikārastveko'yaṁ mantra eveśvarājñayā

वे सभी मंत्र अपने-अपने अधिकार की अपेक्षा से ही फलदायक होते हैं, परन्तु ईश्वर की आज्ञा से यह एक ही मंत्र सर्वाधिकारसम्पन्न है।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.34.44)

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मन्त्रोऽयमपि सर्वदा

yathā nikṛṣṭānutkṛṣṭānsarvānapyātmanaḥ śivaḥ | kṣamate rakṣituṁ tadvanmantro'yamapi sarvadā

जिस प्रकार शिव स्वयं निम्न से उच्च तक सबकी सदैव रक्षा करने में समर्थ हैं, उसी प्रकार यह मंत्र भी सदा सबकी रक्षा करने में समर्थ है।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.34.45)

प्रबलश्च तथा ह्येष मन्त्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमोऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

prabalaśca tathā hyeṣa mantro mantrāntarādapi | sarvarakṣākṣamo'pyeṣa nāparaḥ kaścidiṣyate

यह मंत्र अन्य सभी मंत्रों से अधिक प्रबल है; यह सबकी रक्षा करने में समर्थ है, इसके समान अन्य कोई मंत्र अभीष्ट नहीं माना गया।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.34.46)

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिन् जिह्वान्तरगते न किञ्चिदिह दुर्लभम्

tasmānmantrāntarāṁstyaktvā pañcākṣaraparo bhava | tasmin jihvāntaragate na kiñcidiha durlabham

इसलिए अन्य मंत्रों को त्यागकर पंचाक्षर मंत्र के परायण बनो; जब यह मंत्र जिह्वा पर सदा वास करने लगता है, तब इस संसार में कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.34.47)

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

aghorāstraṁ ca śaivānāṁ rakṣāheturanuttamam | tacca tatprabhavaṁ matvā tatparo bhava nānyathā

अघोरास्त्र शैवों की रक्षा का सर्वोच्च कारण है; उसे भी उसी शिव से उत्पन्न मानकर, उसी में परायण बनो, अन्यथा नहीं।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.34.48)

भस्मेदं तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

bhasmedaṁ tu mayā labdhaṁ pitureva tavottamam | virajānalasaṁsiddhaṁ mahāvyāpannivāraṇam

यह उत्तम भस्म मुझे तुम्हारे पिता से ही प्राप्त हुई है, जो विरज-अग्नि से सिद्ध हुई है, और महाविपत्तियों का निवारण करने वाली है।

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.34.49)

मन्त्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

mantraṁ ca te mayā dattaṁ gṛhāṇa madanujñayā | anenaivāśu japtena rakṣā tava bhaviṣyati

और मैंने जो मंत्र तुम्हें दिया है, उसे मेरी अनुमति से ग्रहण करो; इसी का शीघ्र जप करने से तुम्हारी रक्षा होगी।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.34.50)

वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

vāyuruvāca | evaṁ mātrā samādiśya śivamastvityudīrya ca | visṛṣṭastadvaco mūrdhni kurvanneva tadā muniḥ

वायु ने कहा — इस प्रकार माता द्वारा आदेश दिये जाने पर, "शिवम् अस्तु" कहकर, उसके उस वचन को सिर पर धारण करते हुए वह मुनि-बालक विदा हुआ।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.34.51)

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वन्तु ते सुराः

tāṁ praṇamyaivamuktvā ca tapaḥ kartuṁ pracakrame | tamāha ca tadā mātā śubhaṁ kurvantu te surāḥ

उसे प्रणाम करके और यह कहकर वह तप करने के लिए प्रस्थान करने लगा; तब माता ने उससे कहा — "देवगण तुम्हारा कल्याण करें।"

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.34.52)

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः

anujñātastayā tatra tapastepe sa duścaram | himavatparvataṁ prāpya vāyubhakṣaḥ samāhitaḥ

उसकी अनुमति पाकर, वह हिमालय पर्वत पर पहुँचकर, केवल वायु का भक्षण करते हुए, एकाग्रचित्त होकर वहाँ दुष्कर तप करने लगा।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.34.53)

अष्टेष्टकाभिः प्रासादं कृत्वा लिङ्गं च मृण्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं साम्बं सगणमव्ययम्

aṣṭeṣṭakābhiḥ prāsādaṁ kṛtvā liṅgaṁ ca mṛṇmayam | tatrāvāhya mahādevaṁ sāmbaṁ sagaṇamavyayam

आठ ईंटों से एक मन्दिर बनाकर तथा मिट्टी का लिंग स्थापित करके, वहाँ अम्बा-सहित, गणों-सहित उन अविनाशी महादेव का आवाहन करके —

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.34.54)

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः

bhaktyā pañcākṣareṇaiva putraiḥ puṣpairvanodbhavaiḥ | samabhyarcya ciraṁ kālaṁ cacāra paramaṁ tapaḥ

वह भक्तिपूर्वक पंचाक्षर मंत्र से, वन में उत्पन्न पत्तों और पुष्पों से भलीभाँति पूजा करके, दीर्घकाल तक परम तप करने लगा।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.34.55)

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्

tatastapaścarattaṁ taṁ bālamekākinaṁ kṛśam | upamanyuṁ dvijavaraṁ śivasaṁsaktamānasam

तत्पश्चात् उस अकेले, दुबले, शिव में लीन मन वाले बालक श्रेष्ठ ब्राह्मण उपमन्यु को तप करते हुए देखकर —

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.34.56)

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । सम्पीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसो विघ्नमाचरन्

purā marīcinā śaptāḥ kecinmunipiśācakāḥ | sampīḍya rākṣasairbhāvaistapaso vighnamācaran

प्राचीन काल में मरीचि द्वारा शापित कुछ मुनि-पिशाच, राक्षसी भावों से उसे सताते हुए, उसके तप में विघ्न डालने लगे।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.34.57)

स च तैः पीड्यमानोऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्

sa ca taiḥ pīḍyamāno'pi tapaḥ kurvankathañcana | sadā namaḥ śivāyeti krośati smārtanādavat

उनके द्वारा सताया जाते हुए भी वह किसी प्रकार तप करता रहा, और सदा "नमः शिवाय" इस प्रकार पीड़ा से चीखते हुए भी पुकारता रहा।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.34.58)

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयः समुपाचरन्

tannādaśravaṇādeva tapaso vighnakāriṇaḥ | te taṁ bālaṁ samutsṛjya munayaḥ samupācaran

उस पुकार को सुनकर ही, तप में विघ्न डालने वाले वे मुनि-रूपधारी उस बालक को छोड़कर उससे विनम्र भाव से पेश आने लगे।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.34.59)

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्

tapasā tasya viprasya copamanyormahātmanaḥ | carācaraṁ ca munayaḥ pradīpitamabhūjjagat

उस महात्मा ब्राह्मण उपमन्यु के तप से समस्त चराचर जगत् प्रकाशित हो उठा, हे मुनियो!

अध्याय 33अध्याय-सूचीअध्याय 35