Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 37

शिवमाहात्म्यवर्णन

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.37.1)

ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिः शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा

ṛṣaya ūcuḥ | kiṁ tatpāśupataṁ jñānaṁ kathaṁ paśupatiḥ śivaḥ | kathaṁ dhaumyāgrajaḥ pṛṣṭaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā

ऋषियों ने कहा — वह पाशुपत ज्ञान क्या है? शिव पशुपति कैसे हैं? तथा जिनके कर्म कभी विफल नहीं होते, उन कृष्ण ने धौम्य के अग्रज से क्या पूछा था?

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.37.2)

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शङ्करविग्रह । त्वत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः

etatsarvaṁ samācakṣva vāyo śaṅkaravigraha | tvatsamo na hi vaktāsti trailokyeṣvaparaḥ prabhuḥ

हे वायो! हे शंकर-स्वरूप! यह सब बताइए; तीनों लोकों में आपके समान कोई अन्य वक्ता प्रभु नहीं है।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.37.3)

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभञ्जनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे

sūta uvāca | ityākarṇya vacasteṣāṁ maharṣīṇāṁ prabhañjanaḥ | saṁsmṛtya śivamīśānaṁ pravaktumupacakrame

सूत ने कहा — उन महर्षियों का यह वचन सुनकर, प्रभंजन ने ईशान शिव का स्मरण करके कहना आरम्भ किया।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.37.4)

वायुरुवाच । पुरा साक्षात् महेशेन श्रीकण्ठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्

vāyuruvāca | purā sākṣāt maheśena śrīkaṇṭhākhyena mandare | devyai devena kathitaṁ jñānaṁ pāśupataṁ param

वायु ने कहा — पूर्वकाल में मन्दराचल पर श्रीकण्ठ नामक साक्षात् महेश ने देव-रूप में देवी को यह परम पाशुपत ज्ञान बताया था।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.37.5)

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च

tadeva pṛṣṭaṁ kṛṣṇena viṣṇunā viśvayoninā | paśutvaṁ ca surādīnāṁ patitvaṁ ca śivasya ca

वही, विश्व की योनि विष्णु-रूप कृष्ण ने पूछा था — देवताओं आदि का पशुत्व, तथा शिव का पतित्व क्या है, यह भी पूछा था।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.37.6)

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः

yathopadiṣṭaṁ kṛṣṇāya muninā hyupamanyunā | tathā samāsato vakṣye tacchṛṇudhvamatandritāḥ

जैसे मुनि उपमन्यु ने कृष्ण को उपदेश दिया था, वैसे ही मैं संक्षेप में कहूँगा; उसे सावधान होकर सुनो।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.37.7)

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्

puropamanyumāsīnaṁ viṣṇuḥkṛṣṇavapurdharaḥ | praṇipatya yathānyāyamidaṁ vacanamabravīt

उस समय, कृष्ण का शरीर धारण किये विष्णु ने बैठे हुए उपमन्यु को यथोचित प्रणाम करके यह वचन कहा।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.37.8)

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः

śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavañchrotumicchāmi devyai devena bhāṣitam | divyaṁ pāśupataṁ jñānaṁ vibhūtiṁ vāsya kṛtsnaśaḥ

श्रीकृष्ण ने कहा — हे भगवन्! मैं देव द्वारा देवी को कहा गया वह दिव्य पाशुपत ज्ञान, अथवा उनकी सम्पूर्ण विभूति सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.37.9)

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यन्ते विमुच्यन्ते च ते कथम्

kathaṁ paśupatirdevaḥ paśavaḥ ke prakīrtitāḥ | kaiḥ pāśaiste nibadhyante vimucyante ca te katham

वह देव पशुपति कैसे हैं? पशु किसे कहा गया है? वे किन पाशों से बँधे हैं, और वे कैसे मुक्त होते हैं?

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.37.10)

इति सञ्चोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा

iti sañcoditaḥ śrīmānupamanyurmahātmanā | praṇamya devaṁ devīṁ ca prāha puṣṭo yathā tathā

महात्मा कृष्ण द्वारा इस प्रकार प्रेरित होकर, श्रीमान् उपमन्यु ने देव और देवी को प्रणाम करके, जैसा उन्हें पूर्व में समझाया गया था, वैसा ही कहा।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.37.11)

उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरान्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः

upamanyuruvāca | brahmādyāḥ sthāvarāntāśca devadevasya śūlinaḥ | paśavaḥ parikīrtyante saṁsāravaśavartinaḥ

उपमन्यु ने कहा — ब्रह्मा से लेकर स्थावर पर्यन्त, त्रिशूलधारी देवाधिदेव के समस्त प्राणी, जो संसार के वश में रहते हैं, 'पशु' कहलाते हैं।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.37.12)

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून् पतिः

teṣāṁ patitvāddeveśaḥ śivaḥ paśupatiḥ smṛtaḥ | malamāyādibhiḥ pāśaiḥ sa badhnāti paśūn patiḥ

उनके स्वामी होने के कारण देवेश शिव 'पशुपति' कहलाते हैं; वह स्वामी मल, माया आदि पाशों से पशुओं को बाँधता है।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.37.13)

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

sa eva mocakasteṣāṁ bhaktyā samyagupāsitaḥ | caturviṁśatitattvāni māyākarmaguṇā amī

वही, भक्तिपूर्वक भलीभाँति उपासना किये जाने पर, उन्हें मुक्त करने वाला भी है। चौबीस तत्त्व, माया, कर्म तथा गुण —

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.37.14)

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् पशून् बद्ध्वा महेश्वरः

viṣayā iti kathyante pāśā jīvanibandhanāḥ | brahmādistambaparyantān paśūn baddhvā maheśvaraḥ

ये विषय कहलाते हैं, जो जीव को बाँधने वाले पाश हैं; ब्रह्मा से लेकर तिनके तक के इन पशुओं को बाँधकर महेश्वर —

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.37.15)

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्

pāśairetaiḥ patirdevaḥ kāryaṁ kārayati svakam | tasyājñayā maheśasya prakṛtiḥ puruṣocitām

इन्हीं पाशों से उस स्वामी देव के द्वारा अपना कार्य कराया जाता है। उस महेश्वर की आज्ञा से प्रकृति पुरुष के योग्य —

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.37.16)

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहङ्कारमहङ्कृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा

buddhiṁ prasūte sā buddhirahaṅkāramahaṅkṛtiḥ | indriyāṇi daśaikaṁ ca tanmātrāpañcakaṁ tathā

बुद्धि को जन्म देती है; वह बुद्धि अहंकार को, अहंकार ग्यारह इन्द्रियों को, तथा पाँच तन्मात्राओं को भी जन्म देता है।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.37.17)

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा

śāsanāddevadevasya śivasya śivadāyinaḥ | tanmātrāṇyapi tasyaiva śāsanena mahīyasā

कल्याणदायक देवाधिदेव शिव की ही आज्ञा से यह होता है; उन्हीं की महती आज्ञा से वे तन्मात्राएँ भी —

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.37.18)

महाभूतान्यशेषाणि भावयन्त्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसङ्गतिम्

mahābhūtānyaśeṣāṇi bhāvayantyanupūrvaśaḥ | brahmādīnāṁ tṛṇāntānāṁ dehināṁ dehasaṅgatim

क्रमशः समस्त महाभूतों को उत्पन्न करती हैं; और ब्रह्मा से लेकर तिनके पर्यन्त समस्त देहधारियों के शरीर-संयोग को —

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.37.19)

महाभूतान्यशेषाणि जनयन्ति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहङ्कारोभिमन्यते

mahābhūtānyaśeṣāṇi janayanti śivājñayā | adhyavasyati vai buddhirahaṅkārobhimanyate

शिव की आज्ञा से समस्त महाभूत ही उत्पन्न करते हैं। बुद्धि निश्चय करती है, अहंकार अभिमान करता है।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.37.20)

चित्तं चेतयते चापि मनः सङ्कल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्

cittaṁ cetayate cāpi manaḥ saṅkalpayatyapi | śrotrādīni ca gṛhṇanti śabdādīnviṣayān pṛthak

चित्त चेतन बनाता है, मन संकल्प करता है, तथा कान आदि इन्द्रियाँ शब्द आदि विषयों को अलग-अलग ग्रहण करती हैं।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.37.21)

स्वानेव नान्यान् देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च

svāneva nānyān devasya divyenājñābalena vai | vāgādīnyapi yānyāsaṁstāni karmendriyāṇi ca

केवल अपने ही विषयों को, अन्य को नहीं, देव की दिव्य आज्ञा-शक्ति से ही। वाक् आदि जो भी कर्मेन्द्रियाँ हैं —

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.37.22)

यथास्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किञ्चिद् शिवाज्ञया । शब्दादयोऽपि गृह्यन्ते क्रियन्ते वचनादयः

yathāsvaṁ karma kurvanti nānyatkiñcid śivājñayā | śabdādayo'pi gṛhyante kriyante vacanādayaḥ

वे भी शिव की आज्ञा से अपना-अपना कार्य ही करती हैं, अन्य कुछ नहीं। शब्द आदि विषय भी इसी प्रकार ग्रहण किये जाते हैं, तथा वचन आदि क्रियाएँ भी की जाती हैं।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.37.23)

अविलङ्घ्या हि सर्वेषामाज्ञा शम्भोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां सम्प्रयच्छति

avilaṅghyā hi sarveṣāmājñā śambhorgarīyasī | avakāśamaśeṣāṇāṁ bhūtānāṁ samprayacchati

शम्भु की वह महती आज्ञा सबके लिए अलंघनीय है; वे ही समस्त भूतों को उनका अवकाश प्रदान करते हैं।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.37.24)

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरन्तर्बहिर्जगत्

ākāśaḥ parameśasya śāsanādeva sarvagaḥ | prāṇādyaiśca tathā nāmabhedairantarbahirjagat

आकाश परमेश की आज्ञा से ही सर्वव्यापी है; तथा प्राण आदि भिन्न-भिन्न नामों से भीतर और बाहर के जगत् को —

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.37.25)

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि

bibharti sarvaṁ śarvasya śāsanena prabhañjanaḥ | havyaṁ vahati devānāṁ kavyaṁ kavyāśināmapi

शर्व की आज्ञा से प्रभंजन ही सब कुछ धारण करता है; वही देवताओं की हव्य तथा पितरों की कव्य भी वहन करता है।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.37.26)

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । सञ्जीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया

pākādyaṁ ca karotyagniḥ parameśvaraśāsanāt | sañjīvanādyaṁ sarvasya kurvatyāpastadājñayā

परमेश्वर की आज्ञा से ही अग्नि पाक आदि कार्य करता है; उसी की आज्ञा से जल सबके संजीवन आदि कार्य करता है।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.37.27)

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान् यात्यसुरान् हन्ति त्रिलोकमभिरक्षति

viśvambharā jagannityaṁ dhatte viśveśvarājñayā | devān yātyasurān hanti trilokamabhirakṣati

विश्वेश्वर की आज्ञा से पृथ्वी सदा जगत् को धारण करती है; वायु देवताओं तक जाता है, असुरों का नाश करता है, तीनों लोकों की रक्षा करता है।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.37.28)

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलङ्घ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणः सदा

ājñayā tasya devendraḥ sarvairdevairalaṅghyayā | ādhipatyamapāṁ nityaṁ kurute varuṇaḥ sadā

उसकी अलंघनीय आज्ञा से देवेन्द्र कार्य करता है; उसी आज्ञा से वरुण सदा जल का आधिपत्य करता है।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.37.29)

पाशैर्बध्नाति च यथा दण्ड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः

pāśairbadhnāti ca yathā daṇḍyāṁstasyaiva śāsanāt | dadāti nityaṁ yakṣendro draviṇaṁ draviṇeśvaraḥ

उसी की आज्ञा से वरुण दण्डनीय लोगों को पाशों से बाँधता है; तथा धनों के स्वामी यक्षेन्द्र सदा धन प्रदान करते हैं।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.37.30)

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति सम्पदः शश्वत् ज्ञानं चापि सुमेधसाम्

puṇyānurūpaṁ bhūtebhyaḥ puruṣasyānuśāsanāt | karoti sampadaḥ śaśvat jñānaṁ cāpi sumedhasām

उस पुरुष की ही आज्ञा से वह प्राणियों को उनके पुण्य के अनुरूप सम्पदाएँ सदा प्रदान करता है, और बुद्धिमानों को ज्ञान भी।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.37.31)

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानः शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

nigrahaṁ cāpyasādhūnāmīśānaḥ śivaśāsanāt | dhatte tu dharaṇīṁ mūrdhnā śeṣaḥ śivaniyogataḥ

शिव की आज्ञा से ईशान दुष्टों को दण्ड भी देते हैं; तथा शिव के ही नियोग से शेषनाग अपने मस्तक पर पृथ्वी को धारण करता है।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.37.32)

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमन्तकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः

yāmāhustāmasīṁ raudrīṁ mūrtimantakarīṁ hareḥ | sṛjatyaśeṣamīśasya śāsanāccaturānanaḥ

हरि की जिस तामसी, रौद्री, संहारकारी मूर्ति को कहा गया है, उसी से चतुरानन ब्रह्मा ईश्वर की आज्ञा से समस्त सृष्टि करते हैं।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.37.33)

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चान्ते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

anyābhirmūrtibhiḥ svābhiḥ pāti cānte nihanti ca | viṣṇuḥ pālayate viśvaṁ kālakālasya śāsanāt

और अपने ही अन्य रूपों से वह पालन करता है और अन्त में संहार करता है; विष्णु काल के भी काल की आज्ञा से विश्व का पालन करते हैं।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.37.34)

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यन्ते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्

sṛjate trasate cāpi svakābhistanubhistribhiḥ | haratyante jagatsarvaṁ harastasyaiva śāsanāt

अपने तीनों रूपों से वह सृष्टि करता है, पालन करता है, तथा अन्त में हर उसी की आज्ञा से समस्त जगत् का संहार करता है।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.37.35)

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः

sṛjatyapi ca viśvātmā tridhā bhinnastu rakṣati | kālaḥ karoti sakalaṁ kālassaṁharati prajāḥ

विश्वात्मा तीन रूपों में विभक्त होकर सृजन भी करता है और रक्षा भी करता है; काल ही सब कुछ करता है, और काल ही प्रजाओं का संहार करता है।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.37.36)

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्

kālaḥ pālayate viśvaṁ kālakālasya śāsanāt | tribhiraṁśairjagadbibhrattejobhirvṛṣṭimādiśan

काल भी काल के काल की आज्ञा से विश्व का पालन करता है; तीन अंशों से जगत् को धारण करते हुए, तेजों द्वारा वृष्टि का आदेश देते हुए —

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.37.37)

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि

divi varṣatyasau bhānurdevadevasya śāsanāt | puṣṇātyoṣadhijātāni bhūtānyāhlādayatyapi

वह सूर्य देवाधिदेव की आज्ञा से आकाश में वर्षा कराता है, ओषधियों को पुष्ट करता है, तथा प्राणियों को आह्लादित भी करता है।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.37.38)

देवैश्च पीयते चन्द्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा

devaiśca pīyate candraścandrabhūṣaṇaśāsanāt | ādityā vasavo rudrā aśvinau marutastathā

चन्द्रभूषण की आज्ञा से ही देवगण चन्द्रमा के अमृत का पान करते हैं; आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनीकुमार तथा मरुद्गण —

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.37.39)

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च

khecarā ṛṣayassiddhā bhogino manujā mṛgāḥ | paśavaḥ pakṣiṇaścaiva kīṭādyāḥ sthāvarāṇi ca

आकाशचारी, ऋषि, सिद्ध, नाग, मनुष्य, पशु, चौपाये, पक्षी, कीट आदि तथा स्थावर —

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.37.40)

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः साङ्गाश्च शास्त्राणि मन्त्रस्तोममखादयः

nadyassamudrā girayaḥ kānanāni sarāṁsi ca | vedāḥ sāṅgāśca śāstrāṇi mantrastomamakhādayaḥ

नदियाँ, समुद्र, पर्वत, वन तथा सरोवर; वेद अपने अंगों सहित, शास्त्र, मंत्र, स्तोम, यज्ञ आदि —

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.37.41)

कालाग्न्यादिशिवान्तानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्माण्डान्यप्यसङ्ख्यानि तेषामावरणानि च

kālāgnyādiśivāntāni bhuvanāni sahādhipaiḥ | brahmāṇḍānyapyasaṅkhyāni teṣāmāvaraṇāni ca

कालाग्नि से लेकर शिवलोक तक के समस्त भुवन अपने-अपने अधिपतियों सहित; तथा असंख्य ब्रह्माण्ड और उनके आवरण भी —

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.37.42)

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः

vartamānānyatītāni bhaviṣyantyapi kṛtsnaśaḥ | diśaśca vidiśaścaiva kālabhedāḥ kalādayaḥ

वर्तमान, भूत और भविष्य — ये सब समग्र रूप से; तथा दिशाएँ और विदिशाएँ, काल के भेद, कला आदि —

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.37.43)

यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । तत्सर्वं शङ्करस्याज्ञाबलेन समधिष्ठितम्

yacca kiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate'pi vā | tatsarvaṁ śaṅkarasyājñābalena samadhiṣṭhitam

और इस जगत् में जो कुछ भी दिखाई देता है, अथवा सुनाई देता है — वह सब शंकर की आज्ञा-शक्ति से ही अधिष्ठित है।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.37.44)

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति

ājñābalāttasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ | jyotirgaṇāḥ śakramukhāśca devāḥ sthiraṁ ciraṁ vā cidacidyadasti

उसी की आज्ञा-शक्ति से यहाँ पृथ्वी, पर्वत, मेघ, समुद्र, ज्योतिर्गण तथा इन्द्र आदि देवगण स्थित हैं; और जो कुछ भी चेतन-अचेतन स्थिर अथवा दीर्घकाल तक विद्यमान है — सब उसी के आधार पर है।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.37.45)

उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शम्भोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया

upamanyuruvāca | atyāścaryamidaṁ kṛṣṇa śambhoramitakarmaṇaḥ | ājñākṛtaṁ śṛṇuṣvaitacchrutaṁ śrutimukhe mayā

उपमन्यु ने कहा — हे कृष्ण! अमित कर्म वाले शम्भु की आज्ञा से किया गया यह अत्यन्त आश्चर्यजनक प्रसंग सुनो, जिसे मैंने श्रुति के मुख से सुना है।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.37.46)

पुरा किल सुराः सेन्द्रा विवदन्तः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत

purā kila surāḥ sendrā vivadantaḥ parasparam | asurānsamare jitvā jetāhamahamityuta

कहा जाता है कि प्राचीन काल में इन्द्र-सहित देवगण, संग्राम में असुरों को जीतकर, आपस में यह विवाद करने लगे कि "मैंने ही जीता, मैंने ही जीता।"

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.37.47)

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनाङ्गः स्वयं यक्ष इवाभवत्

tadā maheśvarasteṣāṁ madhyato varaveṣadhṛk | svalakṣaṇairvihīnāṅgaḥ svayaṁ yakṣa ivābhavat

तब महेश्वर उनके मध्य में एक उत्तम वेष धारण करके, अपने वास्तविक लक्षणों से रहित होकर, स्वयं एक यक्ष के समान प्रकट हुए।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.37.48)

स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्

sa tānāha surānekaṁ tṛṇamādāya bhūtale | ya etadvikṛtaṁ kartuṁ kṣamate sa tu daityajit

उसने पृथ्वी पर एक तिनका उठाकर उन देवताओं से कहा — "जो कोई इसे विकृत करने में समर्थ हो, वही दैत्यों का विजेता है।"

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.37.49)

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किञ्चित् क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः

yakṣasya vacanaṁ śrutvā vajrapāṇiḥ śacīpatiḥ | kiñcit kruddho vihasyainaṁ tṛṇamādātumudyataḥ

यक्ष का यह वचन सुनकर, वज्रधारी शचीपति इन्द्र कुछ क्रुद्ध होकर, हँसते हुए उस तिनके को उठाने के लिए उद्यत हुए।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.37.50)

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरोऽसृजत्

na tattṛṇamupadātuṁ manasāpi ca śakyate | yathā tathāpi tacchettuṁ vajraṁ vajradharo'sṛjat

वह तिनका मन से भी उठाया नहीं जा सका; फिर भी उसे काट डालने के लिए वज्रधारी ने अपना वज्र चलाया।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.37.51)

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह

tadvajraṁ nijavajreṇa saṁsṛṣṭamiva sarvataḥ | tṛṇenābhihataṁ tena tiryagagraṁ papāta ha

वह वज्र, मानो उसी तिनके से चारों ओर से टकराकर, उसी के द्वारा आहत होकर, तिरछा होकर अग्रभाग से गिर पड़ा।

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.37.52)

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः

tataścānye susaṁrabdhā lokapālā mahābalāḥ | sasṛjustṛṇamuddiśya svāyudhāni sahasraśaḥ

तत्पश्चात् अन्य महाबली लोकपाल भी अत्यन्त क्रुद्ध होकर, उस तिनके को लक्ष्य करके अपने-अपने अस्त्रों को सहस्रों बार चलाने लगे।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.37.53)

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचण्डः पवनो ववौ । प्रवृद्धोऽपाम्पतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते

prajajjvāla mahāvahniḥ pracaṇḍaḥ pavano vavau | pravṛddho'pāmpatiryadvatpralaye samupasthite

महाग्नि प्रज्वलित हो उठी, प्रचण्ड वायु चलने लगी, और जल-पति उमड़ पड़ा, मानो प्रलय-काल उपस्थित हो गया हो।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.37.54)

एवं देवैः समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै

evaṁ devaiḥ samārabdhaṁ tṛṇamuddiśya yatnataḥ | vyarthamāsīdaho kṛṣṇa yakṣasyātmabalena vai

हे कृष्ण! इस प्रकार देवताओं द्वारा उस तिनके को लक्ष्य करके किया गया समस्त प्रयत्न, आश्चर्य है, यक्ष के स्वयं के बल से व्यर्थ हो गया।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.37.55)

तदाह यक्षं देवेन्द्रः को भवानित्यमर्षितः । ततः स पश्यतामेव तेषामन्तरधादथ

tadāha yakṣaṁ devendraḥ ko bhavānityamarṣitaḥ | tataḥ sa paśyatāmeva teṣāmantaradhādatha

तब देवेन्द्र ने असहनशील होकर उस यक्ष से पूछा — "आप कौन हैं?" तत्पश्चात् वह उन्हीं के देखते-देखते अन्तर्धान हो गया।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.37.56)

तदन्तरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरङ्गे शोभमाना शुचिस्मिता

tadantare haimavatī devī divyavibhūṣaṇā | āvirāsīnnabhoraṅge śobhamānā śucismitā

उसी बीच हिमवत्-पुत्री देवी, दिव्य आभूषणों से विभूषित, शुभ मुसकान वाली, आकाश-मण्डल में सुशोभित होती हुई प्रकट हुईं।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.37.57)

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः कोऽसौ यक्षो विलक्षणः

tāṁ dṛṣṭvā vismayāviṣṭā devāḥ śakrapurogamāḥ | praṇamya yakṣaṁ papracchuḥ ko'sau yakṣo vilakṣaṇaḥ

उन्हें देखकर आश्चर्यचकित हुए इन्द्र-प्रमुख देवताओं ने प्रणाम करके पूछा — "वह विलक्षण यक्ष कौन था?"

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.37.58)

साऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्

sā'bravītsasmitaṁ devī sa yuṣmākamagocaraḥ | tenedaṁ bhramyate cakraṁ saṁsārākhyaṁ carācaram

उस देवी ने मुसकराते हुए कहा — वह तुम्हारी पहुँच से परे है; उन्हीं के द्वारा 'संसार' नामक यह चराचर चक्र भ्रमण करता है।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.37.59)

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित् स्यात्तेन सर्वं नियम्यते

tenādau kriyate viśvaṁ tena saṁhriyate punaḥ | na tanniyantā kaścit syāttena sarvaṁ niyamyate

उन्हीं के द्वारा प्रारम्भ में विश्व की रचना होती है, तथा उन्हीं के द्वारा पुनः उसका संहार होता है; उनका कोई नियन्ता नहीं है, अपितु उन्हीं के द्वारा सब कुछ नियंत्रित होता है।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.37.60)

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवान्तरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः

ityuktvā sā mahādevī tatraivāntaradhatta vai | devāśca vismitāḥ sarve tāṁ praṇamya divaṁ yayuḥ

इस प्रकार कहकर वह महादेवी वहीं अन्तर्धान हो गयीं; और आश्चर्यचकित हुए वे सभी देवता उन्हें प्रणाम करके स्वर्ग को चले गये।

अध्याय 36अध्याय-सूचीअध्याय 38