वायवीय संहिता · अध्याय 38
कृष्णाय उपमन्यु का उपदेशवर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.38.1)
उपमन्युरुवाच । शृणु कृष्ण महेशस्य शिवस्य परमात्मनः । मूर्त्यात्मभिस्ततं कृत्स्नं जगदेतच्चराचरम्
upamanyuruvāca | śṛṇu kṛṣṇa maheśasya śivasya paramātmanaḥ | mūrtyātmabhistataṁ kṛtsnaṁ jagadetaccarācaram
उपमन्यु ने कहा — हे कृष्ण! सुनो, परमात्मा महेश्वर शिव के स्वरूपों द्वारा ही यह सम्पूर्ण चराचर जगत् व्याप्त है।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.38.2)
स शिवः सर्वमेवेदं स्वकीयाभिश्च मूर्तिभिः । अधितिष्ठत्यमेयात्मा ह्येतत्सर्वमनुस्मृतम्
sa śivaḥ sarvamevedaṁ svakīyābhiśca mūrtibhiḥ | adhitiṣṭhatyameyātmā hyetatsarvamanusmṛtam
वे शिव, जिनका स्वरूप अपरिमेय है, अपने ही रूपों से इस सम्पूर्ण जगत् पर अधिष्ठित हैं — ऐसा ही सदा स्मरण किया गया है।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.38.3)
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानः सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम्
brahmā viṣṇustathā rudro maheśānaḥ sadāśivaḥ | mūrtayastasya vijñeyā yābhirviśvamidaṁ tatam
ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, महेश्वर तथा सदाशिव — इन्हें उन्हीं के रूप जानना चाहिए, जिनके द्वारा यह विश्व व्याप्त है।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.38.4)
अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किञ्चिन्न विद्यते
athānyāścāpi tanavaḥ pañca brahmasamāhvayāḥ | tanūbhistābhirāvyāptamiha kiñcinna vidyate
इसके अतिरिक्त उनके पाँच अन्य शरीर भी हैं, जिन्हें 'ब्रह्म' कहा जाता है; उन शरीरों से अव्याप्त यहाँ कुछ भी विद्यमान नहीं है।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.38.5)
ईशानः पुरुषोऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः
īśānaḥ puruṣo'ghoro vāmaḥ sadyastathaiva ca | brahmāṇyetāni devasya mūrtayaḥ pañca viśrutāḥ
ईशान, पुरुष, अघोर, वाम तथा सद्योजात — ये उस देव के पाँच प्रसिद्ध 'ब्रह्म'-रूप हैं।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.38.6)
ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात् क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
īśānākhyā tu yā tasya mūrtirādyā garīyasī | bhoktāraṁ prakṛteḥ sākṣāt kṣetrajñamadhitiṣṭhati
उनका जो ईशान नामक आदि, गुरुतम रूप है, वही साक्षात् प्रकृति के भोक्ता क्षेत्रज्ञ पर अधिष्ठित है।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.38.7)
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति
sthāṇostatpuruṣākhyā yā mūrtirmūrtimataḥ prabhoḥ | guṇāśrayātmakaṁ bhogyamavyaktamadhitiṣṭhati
उस मूर्तिमान् प्रभु स्थाणु का जो 'तत्पुरुष' नामक रूप है, वह गुणों के आश्रयस्वरूप, भोग्य, अव्यक्त प्रकृति पर अधिष्ठित है।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.38.8)
धर्माद्यष्टाङ्गसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यन्तपूजिता
dharmādyaṣṭāṅgasaṁyuktaṁ buddhitattvaṁ pinākinaḥ | adhitiṣṭhatyaghorākhyā mūrtiratyantapūjitā
पिनाकधारी शिव का वह अत्यन्त पूजनीय 'अघोर' नामक रूप, धर्म आदि आठ अंगों से युक्त बुद्धि-तत्त्व पर अधिष्ठित है।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.38.9)
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहङ्कृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः
vāmadevāhvayāṁ mūrtiṁ mahādevasya vedhasaḥ | ahaṅkṛteradhiṣṭhātrīmāhurāgamavedinaḥ
विधाता महादेव के 'वामदेव' नामक जिस रूप को आगम-वेत्ता लोग अहंकार का अधिष्ठाता कहते हैं —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.38.10)
सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमन्तः प्रचक्षते
sadyo jātāhvayāṁ mūrtiṁ śambhoramitavarcasaḥ | mānasaḥ samadhiṣṭhātrīṁ matimantaḥ pracakṣate
अपरिमित तेजस्वी शम्भु के 'सद्योजात' नामक रूप को बुद्धिमान् लोग मन का अधिष्ठाता बताते हैं।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.38.11)
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः
śrotrasya vācaḥ śabdasya vibhorvyomnastathaiva ca | īśvarīmīśvarasyemāmīśākhyāṁ hi vidurbudhāḥ
श्रोत्र, वाक्, शब्द तथा आकाश की स्वामिनी — इस ईश्वरी शक्ति को बुद्धिमान् लोग 'ईश' नामक शक्ति जानते हैं।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.38.12)
त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुः सर्वे पुराणार्थविशारदाः
tvakpāṇisparśavāyūnāmīśvarīṁ mūrtimaiśvarīm | puruṣākhyaṁ viduḥ sarve purāṇārthaviśāradāḥ
त्वचा, हाथ, स्पर्श और वायु की स्वामिनी, ऐश्वर्यमयी उस मूर्ति को पुराणों के अर्थ में निपुण सभी लोग 'पुरुष' नामक शक्ति जानते हैं।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.38.13)
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः
cakṣuṣaścaraṇasyāpi rūpasyāgnestathaiva ca | aghorākhyāmadhiṣṭhātrīṁ mūrtimāhurmanīṣiṇaḥ
नेत्र, पैर, रूप तथा अग्नि की अधिष्ठात्री मूर्ति को विद्वान् लोग 'अघोर' नामक शक्ति कहते हैं।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.38.14)
रमनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
ramanāyāśca pāyośca rasasyāpāṁ tathaiva ca | īśvarīṁ vāmadevākhyāṁ mūrtiṁ tanniratāṁ viduḥ
रमण-इन्द्रिय, गुदा, रस तथा जल की स्वामिनी उस मूर्ति को, जो उन्हीं में तत्पर है, 'वामदेव' नामक शक्ति जानते हैं।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.38.15)
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गन्धस्य च भुवस्तथा । सद्योज्ञाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं सम्प्रचक्षते
ghrāṇasya caivopasthasya gandhasya ca bhuvastathā | sadyojñātāhvayāṁ mūrtimīśvarīṁ sampracakṣate
नासिका, उपस्थ, गन्ध तथा पृथ्वी की स्वामिनी उस मूर्ति को 'सद्योजात' नामक शक्ति कहते हैं।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.38.16)
मूर्तयः पञ्च देवस्य वन्दनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोऽर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
mūrtayaḥ pañca devasya vandanīyāḥ prayatnataḥ | śreyo'rthibhirnarairnityaṁ śreyasāmekahetavaḥ
देव के ये पाँच रूप, जो कल्याण के एकमात्र कारण हैं, कल्याण के इच्छुक मनुष्यों के द्वारा सदा यत्नपूर्वक वन्दनीय हैं।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.38.17)
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन् व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव
tasya devādidevasya mūrtyaṣṭakamayaṁ jagat | tasmin vyāpya sthitaṁ viśvaṁ sūtre maṇigaṇā iva
उस देवाधिदेव के आठ रूपों से यह जगत् बना है; जैसे मणियों की माला सूत्र में गुँथी रहती है, वैसे ही यह विश्व उन्हीं में व्याप्त होकर स्थित है।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.38.18)
शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः । ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
śarvo bhavastathā rudra ugro bhīmaḥ paśoḥ patiḥ | īśānaśca mahādevo mūrtayaścāṣṭa viśrutāḥ
शर्व, भव, रुद्र, उग्र, भीम, पशुपति, ईशान तथा महादेव — ये आठ प्रसिद्ध रूप हैं।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.38.19)
भूम्यम्भोऽग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः
bhūmyambho'gnimarudvyomakṣetrajñārkaniśākarāḥ | adhiṣṭhitā maheśasya śarvādyairaṣṭamūrtibhiḥ
पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, क्षेत्रज्ञ, सूर्य तथा चन्द्रमा — ये महेश की शर्व आदि आठ मूर्तियों से अधिष्ठित हैं।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.38.20)
चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वम्भरात्मिका । शार्वी र्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
carācarātmakaṁ viśvaṁ dhatte viśvambharātmikā | śārvī rśivāhvayā mūrtiriti śāstrasya niścayaḥ
यह शार्वी नामक शिव-रूप, जो 'विश्वंभरा' स्वरूप है, चराचरात्मक विश्व को धारण करती है — यह शास्त्र का निश्चय है।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.38.21)
सञ्जीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मिकाज् । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः
sañjīvanaṁ samastasya jagataḥ salilātmikāj | bhāvīti gīyate mūrtibhavasya paramātmanaḥ
उस परमात्मा भव की जो जल-स्वरूप मूर्ति है, वह समस्त जगत् को जीवन देने वाली है, और 'भावी' कही जाती है।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.38.22)
बहिरन्तर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
bahirantargatā viśvaṁ vyāpya tejomayī śubhā | raudrī rudrāvyayā mūrtirāsthitā ghorarūpiṇī
बाहर और भीतर दोनों ओर से इस विश्व में व्याप्त, तेजोमयी, शुभ, घोर रूप वाली अविनाशी रुद्र की वह मूर्ति 'रौद्री' कहलाकर स्थित है।
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.38.23)
स्पन्दयत्यनिलात्मेदं बिभर्ति स्पन्दते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः
spandayatyanilātmedaṁ bibharti spandate svayam | augrīti kathyate sadbhirmūrtirugrasya vedhasaḥ
वायु-स्वरूप होकर यह इस जगत् को कम्पित करती है, धारण करती है, तथा स्वयं भी स्पन्दित होती है; विधाता उग्र की उस मूर्ति को सज्जन लोग 'औग्री' कहते हैं।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.38.24)
सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृन्दस्य भेदिका
sarvāvakāśadā sarvavyāpikā gaganātmikā | mūrtirbhīmasya bhīmākhyā bhūtavṛndasya bhedikā
आकाश-स्वरूप, सबको अवकाश देने वाली, सर्वव्यापी, समस्त भूत-समूहों को विभाजित करने वाली भीम की वह मूर्ति 'भीमा' नामक है।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.38.25)
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृन्तनी
sarvātmanāmadhiṣṭhātrī sarvakṣetranivāsinī | mūrtiḥ paśupaterjñeyā paśupāśanikṛntanī
समस्त आत्माओं की अधिष्ठात्री, समस्त क्षेत्रों में निवास करने वाली, तथा पशुओं के पाश को काटने वाली पशुपति की वह मूर्ति जाननी चाहिए।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.38.26)
दीपयन्ती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्या महेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
dīpayantī jagatsarvaṁ divākarasamāhvayā | īśānākhyā maheśasya mūrtirdivi visarpati
'दिवाकर' नामक, सम्पूर्ण जगत् को प्रकाशित करने वाली महेश की वह 'ईशान' नामक मूर्ति आकाश में संचरण करती है।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.38.27)
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया
āpyāyayati yo viśvamamṛtāṁśurniśākaraḥ | mahādevasya sā mūrtirmahādevasamāhvayā
जो अमृत-किरणों वाला निशाकर समस्त विश्व को तृप्त करता है, वही महादेव की मूर्ति है, जो 'महादेव' नाम से ही कही जाती है।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.38.28)
आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्मात् शिवात्मकम्
ātmā tasyāṣṭamī mūrtiḥ śivasya paramātmanaḥ | vyāpiketaramūrtīnāṁ viśvaṁ tasmāt śivātmakam
उस परमात्मा शिव की आठवीं मूर्ति आत्मा है; अन्य मूर्तियों में व्याप्त रहने के कारण यह सम्पूर्ण विश्व शिवमय ही है।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.38.29)
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यन्ति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत्
vṛkṣasya mūlasekena śākhāḥ puṣyanti vai yathā | śivasya pūjayā tadvatpuṣyatyasya vapurjagat
जिस प्रकार वृक्ष की जड़ में सींचने से उसकी शाखाएँ पुष्ट होती हैं, उसी प्रकार शिव की पूजा से उनका यह शरीर-रूप जगत् पुष्ट होता है।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.38.30)
सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
sarvābhayapradānaṁ ca sarvānugrahaṇaṁ tathā | sarvopakārakaraṇaṁ śivasyārādhanaṁ viduḥ
सबको अभयदान देना, सबका अनुग्रह करना, तथा सबका उपकार करना — इसे ही शिव की आराधना जानना चाहिए।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.38.31)
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य सम्प्रीत्या प्रीतो भवति शङ्करः
yatheha putrapautrādeḥ prītyā prīto bhavetpitā | tathā sarvasya samprītyā prīto bhavati śaṅkaraḥ
जैसे पुत्र-पौत्र आदि के प्रति प्रेम से पिता प्रसन्न होता है, वैसे ही समस्त प्राणियों के प्रति की गयी प्रीति से शंकर प्रसन्न होते हैं।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.38.32)
देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
dehino yasya kasyāpi kriyate yadi nigrahaḥ | aniṣṭamaṣṭamūrtestatkṛtameva na saṁśayaḥ
यदि किसी भी देहधारी का उत्पीड़न किया जाता है, तो निश्चय ही वह अष्टमूर्ति के लिए अप्रिय कार्य किया गया है, इसमें कोई संशय नहीं।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.38.33)
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रं परमकारणम्
aṣṭamūrtyātmanā viśvamadhiṣṭhāya sthitaṁ śivam | bhajasva sarvabhāvena rudraṁ paramakāraṇam
अष्टमूर्ति स्वरूप से इस विश्व पर अधिष्ठित रहने वाले उन शिव को, उन परम कारण रुद्र को, तुम सर्वभाव से भजो।