वायवीय संहिता · अध्याय 44
शिव के योगावतार का वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.44.1)
कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन् वद
kṛṣṇa uvāca | yugāvarteṣu sarveṣu yogācāryacchalena tu | avatārānhi śarvasya śiṣyāṁśca bhagavan vada
कृष्ण ने कहा — हे भगवन्! कृपया मुझे बताइए कि समस्त युगों के आवर्तनों में शिव किस प्रकार योगाचार्य के छद्म रूप में अवतरित हुए, तथा उनके शिष्य कौन-कौन थे।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.44.2)
उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च
upamanyuruvāca | śvetaḥ sutāro madanaḥ suhotraḥ kaṅka eva ca | laugākṣiśca mahāmāyo jaigīṣavyastathaiva ca
उपमन्यु ने कहा — श्वेत, सुतार, मदन, सुहोत्र और कंक; लौगाक्षि, महामाय तथा जैगीषव्य —
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.44.3)
दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रोऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः
dadhivāhaśca ṛṣabho munirugro'trireva ca | supālako gautamaśca tathā vedaśirā muniḥ
दधिवाह, ऋषभ, मुनि उग्र और अत्रि भी; सुपालक, गौतम तथा मुनि वेदशिरा —
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.44.4)
गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लाङ्गुली तथा
gokarṇaśca guhāvāsī śikhaṇḍī cāparaḥ smṛtaḥ | jaṭāmālī cāṭṭahāso dāruko lāṅgulī tathā
गोकर्ण, गुहावासी, शिखण्डी और इसी नाम से स्मृत एक अन्य; जटामाली, अट्टहास, दारुक तथा लांगुली —
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.44.5)
महाकालश्च शूली च दण्डी मुण्डीश एव च । सहिष्णुः सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च
mahākālaśca śūlī ca daṇḍī muṇḍīśa eva ca | sahiṣṇuḥ somaśarmā ca lakulīśvara eva ca
महाकाल, शूली, दण्डी और मुण्डीश; सहिष्णु, सोमशर्मा तथा लकुलीश्वर —
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.44.6)
एते वाराहकल्पेऽस्मिन् सप्तमस्यान्तरो मनोः । अष्टाविंशतिसङ्ख्याता योगाचार्या युगक्रमात्
ete vārāhakalpe'smin saptamasyāntaro manoḥ | aṣṭāviṁśatisaṅkhyātā yogācāryā yugakramāt
ये अट्ठाईस योगाचार्य इसी वाराह-कल्प में, सातवें मनु के अन्तर (मन्वन्तर) में, युग-क्रम से एक-एक कर प्रकट होते हैं।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.44.7)
शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारः शान्तचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यान्तांस्तान् ब्रवीमि यथाक्रमम्
śiṣyāḥ pratyekameteṣāṁ catvāraḥ śāntacetasaḥ | śvetādayaśca ruṣyāntāṁstān bravīmi yathākramam
इनमें से प्रत्येक के शान्त-चित्त चार-चार शिष्य हैं। श्वेत से आरम्भ कर ऋष्य पर्यन्त उन सबका मैं क्रमशः वर्णन करता हूँ।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.44.8)
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा
śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāśvaḥ śvetalohitaḥ | dundubhiḥ śatarūpaśca ṛcīkaḥ ketumāṁstathā
श्वेत, श्वेतशिख, श्वेताश्व और श्वेतलोहित; दुन्दुभि, शतरूप, ऋचीक तथा केतुमान् —
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.44.9)
विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः
vikośaśca vikeśaśca vipāśaḥ pāśanāśanaḥ | sumukho durmukhaścaiva durgamo duratikramaḥ
विकोश, विकेश, विपाश और पाशनाशन; सुमुख, दुर्मुख, दुर्गम तथा दुरतिक्रम —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.44.10)
सनत्कुमारः सनकः सनन्दश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शङ्खश्चाण्डज एव च
sanatkumāraḥ sanakaḥ sanandaśca sanātanaḥ | sudhāmā virajāścaiva śaṅkhaścāṇḍaja eva ca
सनत्कुमार, सनक, सनन्द और सनातन; सुधामा, विरज, शंख तथा अण्डज —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.44.11)
सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहः सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च
sārasvataśca meghaśca meghavāhaḥ suvāhakaḥ | kapilaścāsuriḥ pañcaśikho bāṣkala eva ca
सारस्वत, मेघ, मेघवाह और सुवाहक; कपिल, असुरि, पञ्चशिख तथा बाष्कल —
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.44.12)
पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चाङ्गिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृङ्गस्तपोधनः
parāśarāśca gargaśca bhārgavaścāṅgirāstathā | balabandhurnirāmitrāḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ
पराशर, गर्ग, भार्गव और अंगिरा; बलबन्धु, निरामित्र, केतुशृंग तथा तपोधन —
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.44.13)
लम्बोदरश्च लम्बश्च लम्बात्मा लम्बकेशकः । सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च
lambodaraśca lambaśca lambātmā lambakeśakaḥ | sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyasiddhistathaiva ca
लम्बोदर, लम्ब, लम्बात्मा और लम्बकेशक; सर्वज्ञ, समबुद्धि तथा साध्यसिद्धि —
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.44.14)
सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोऽथ श्रविष्टकः
sudhāmā kaśyapaścaiva vasiṣṭho virajāstathā | atrirugro guruśreṣṭhaḥ śravano'tha śraviṣṭakaḥ
सुधामा, कश्यप, वसिष्ठ और विरज; अत्रि, गुरुओं में श्रेष्ठ उग्र, श्रवण तथा श्रविष्टक —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.44.15)
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः
kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ | kāśyapo hyuśanāścaiva cyavanaśca bṛhaspatiḥ
कुणि, कुणिबाहु, कुशरीर और कुनेत्रक; काश्यप, उशना, च्यवन तथा बृहस्पति —
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.44.16)
उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महानिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः
utathyo vāmadevaśca mahākālo mahānilaḥ | vācaḥśravāḥ suvīraśca śyāvakaśca yatīśvaraḥ
उतथ्य, वामदेव, महाकाल और महानिल; वाचःश्रवा, सुवीर, श्यावक तथा यतीश्वर —
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.44.17)
हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः
hiraṇyanābhaḥ kauśalyo lokākṣiḥ kuthumistathā | sumanturjaiminiścaiva kubandhaḥ kuśakandharaḥ
हिरण्यनाभ, कौशल्य, लोकाक्षि और कुथुमि; सुमन्तु, जैमिनि, कुबन्ध तथा कुशकन्धर —
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.44.18)
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तथैव च
plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā | bhallavī madhupiṅgaśca śvetaketustathaiva ca
प्लक्ष, दार्भायणि, केतुमान् और गौतम; भल्लवी, मधुपिंगल तथा श्वेतकेतु —
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.44.19)
उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
uśijo bṛhadaśvaśca devalaḥ kavireva ca | śālihotraḥ suveṣaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ
उशिज, बृहदश्व, देवल और कवि; शालिहोत्र, सुवेष, युवनाश्व तथा शरद्वसु —
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.44.20)
अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च
akṣapādaḥ kaṇādaśca ulūko vatsa eva ca | kulikaścaiva gargaśca mitrako ruṣya eva ca
अक्षपाद, कणाद, उलूक और वत्स; कुलिक, गर्ग, मित्रक तथा ऋष्य —
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.44.21)
एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । सङ्ख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसङ्ख्यया
ete śiṣyā maheśasya yogācāryasvarūpiṇaḥ | saṅkhyā ca śatameteṣāṁ saha dvādaśasaṅkhyayā
ये सब महेश के योगाचार्य-रूप शिष्य हैं; बारह और मिलाकर इनकी कुल संख्या एक सौ बारह होती है।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.44.22)
सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदाङ्गपारगाः
sarve pāśupatāḥ siddhā bhasmoddhūlitavigrahāḥ | sarvaśāstrārthatattvajñā vedavedāṅgapāragāḥ
ये सभी सिद्ध पाशुपत हैं, जिनके शरीर भस्म से धूसरित हैं; समस्त शास्त्रों के तत्त्वार्थ के ज्ञाता तथा वेद-वेदांगों के पारगामी हैं।
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.44.23)
शिवाश्रमरताः सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे सङ्गविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः
śivāśramaratāḥ sarve śivajñānaparāyaṇāḥ | sarve saṅgavinirmuktāḥ śivaikāsaktacetasaḥ
ये सब शिव के आश्रम में रत, शिव-ज्ञान में परायण हैं; सब आसक्ति से मुक्त, केवल शिव में ही आसक्त-चित्त हैं।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.44.24)
सर्वद्वन्द्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेन्द्रियाः
sarvadvandvasahā dhīrāḥ sarvabhūtahite ratāḥ | ṛjavo mṛdavaḥ svasthā jitakrodhā jitendriyāḥ
सब द्वन्द्वों को सहने वाले धीर पुरुष, सब प्राणियों के हित में रत हैं; सरल, कोमल, स्वस्थ-चित्त, क्रोध-विजयी तथा जितेन्द्रिय हैं।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.44.25)
रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः । शिखाजटाः सर्वजटा अजटा मुण्डशीर्षकाः
rudrākṣamālābharaṇāstripuṇḍrāṅkitamastakāḥ | śikhājaṭāḥ sarvajaṭā ajaṭā muṇḍaśīrṣakāḥ
रुद्राक्ष-माला से अलंकृत, त्रिपुण्ड्र से अंकित मस्तक वाले हैं; कोई शिखाधारी, कोई सर्वजटाधारी, कोई अजट तथा कोई मुण्डित-शीर्ष हैं।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.44.26)
फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसम्पन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः
phalamūlāśanaprāyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | śivābhimānasampannāḥ śivadhyānaikatatparāḥ
प्रायः फल-मूल का आहार करने वाले, प्राणायाम में परायण हैं; शिवाभिमान से सम्पन्न तथा एकमात्र शिव-ध्यान में तत्पर हैं।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.44.27)
समुन्मथितसंसारविषवृक्षाङ्कुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति
samunmathitasaṁsāraviṣavṛkṣāṅkurodgamāḥ | prayātumeva sannaddhāḥ paraṁ śivapuraṁ prati
उन्होंने संसार-रूपी विषवृक्ष के अंकुरोद्गम को सर्वथा उन्मूलित कर दिया है, और वे परम शिवपुर की ओर प्रयाण हेतु सदा सन्नद्ध रहते हैं।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.44.28)
सदेशिकानिमान् मत्वा नित्यं यः शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा
sadeśikānimān matvā nityaṁ yaḥ śivamarcayet | sa yāti śivasāyujyaṁ nātra kāryā vicāraṇā
जो इन्हें सच्चा गुरु मानकर नित्य शिव का अर्चन करता है, वह शिव-सायुज्य को प्राप्त होता है — इसमें कोई सन्देह नहीं।