वायवीय संहिता · अध्याय 45
शिव-भक्ति वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.45.1)
कृष्ण उवाच । भगवन् सर्वयोगीन्द्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो
kṛṣṇa uvāca | bhagavan sarvayogīndra gaṇeśvara munīśvara | ṣaḍānanasamaprakhya sarvajñānanidhe guro
कृष्ण ने कहा — हे भगवन्! समस्त योगियों में श्रेष्ठ, गणों के स्वामी, मुनियों के ईश्वर, छह मुखों वाले स्कन्द के समान तेजस्वी, समस्त ज्ञान के निधि, हे गुरो —
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.45.2)
प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितोऽसि परमेश्वर
prāyastvamavatīryorvyāṁ pāśavicchittaye nṛṇām | maharṣivapurāsthāya sthito'si parameśvara
आप मनुष्यों के पाश काटने के लिए ही प्रायः महर्षि के शरीर में स्थित होकर इस पृथ्वी पर अवतरित हुए हैं, हे परमेश्वर।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.45.3)
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवोऽपि वा । त्वत्तोऽन्यः परमं भावं को जानीयात् शिवात्मकम्
anyathā hi jagatyasmin devo vā dānavo'pi vā | tvatto'nyaḥ paramaṁ bhāvaṁ ko jānīyāt śivātmakam
अन्यथा इस जगत् में देवता अथवा दानव में से कौन आपके अतिरिक्त उस परम शिव-स्वरूप भाव को जान सकता है?
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.45.4)
तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः
tasmāttava mukhodgīrṇaṁ sākṣādiva pinākinaḥ | śivajñānāmṛtaṁ pītvā na me tṛptamabhūnmanaḥ
इसीलिए, मानो साक्षात् पिनाकी शिव के मुख से निकले हुए, आपके मुख से उच्चरित शिव-ज्ञान रूपी अमृत को पीकर भी मेरा मन तृप्त नहीं हुआ।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.45.5)
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरङ्कं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी
sākṣātsarvajagatkarturbharturaṅkaṁ samāśritā | bhagavankinnu papraccha bhartāraṁ parameśvarī
समस्त जगत् के साक्षात् कर्ता, अपने पति की गोद में आश्रित, परमेश्वरी ने हे भगवन्! अपने पति से क्या पूछा?
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.45.6)
उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः
upamanyuruvāca | sthāne pṛṣṭaṁ tvayā kṛṣṇa tadvakṣyāmi yathātatham | bhavabhaktasya yuktasya tava kalyāṇacetasaḥ
उपमन्यु ने कहा — हे कृष्ण! तुमने उचित प्रश्न किया है। शिव-भक्त, संयमी तथा कल्याण-चित्त तुम्हें मैं यथावत् वह कहूँगा।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.45.7)
महीधरवरे दिव्ये मन्दरे चारुकन्दरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतोऽभवत्
mahīdharavare divye mandare cārukandare | devyā saha mahādevo divyo dhyānagato'bhavat
पर्वतों में श्रेष्ठ, दिव्य मन्दराचल की सुन्दर गुफा में देवी के साथ महादेव दिव्य ध्यान में लीन हो गये।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.45.8)
तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्
tadā devyāḥ priyasakhī susmitāsyā śubhāvatī | phullānyatimanojñāni puṣpāṇi samudāharat
तब देवी की प्रिय सखी, मन्द मुस्कान वाली शुभावती, अत्यन्त मनोहर खिले हुए पुष्प ले आयी।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.45.9)
ततः स्वमङ्कमारोप्य देवीं देववरोहरः । अलङ्कृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम्
tataḥ svamaṅkamāropya devīṁ devavaroharaḥ | alaṅkṛtya ca taiḥ puṣpairāste hṛṣṭataraḥ svayam
तब देवताओं में श्रेष्ठ हर ने देवी को अपनी गोद में बिठाकर उन्हीं पुष्पों से अलंकृत कर, स्वयं अत्यन्त प्रसन्न होकर बैठे रहे।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.45.10)
अथान्तःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अन्तरङ्गा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्
athāntaḥpuracāriṇyo devyo divyavibhūṣaṇāḥ | antaraṅgā gaṇendrāśca sarvalokamaheśvarīm
तब अन्तःपुर में विचरण करने वाली, दिव्य आभूषणों से युक्त देवियाँ तथा अन्तरंग सखियाँ और गणों के स्वामी —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.45.11)
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे
bhartāraṁ paripūrṇaṁ ca sarvalokamaheśvaram | cāmarāsaktahastāśca devīṁ devaṁ siṣevire
हाथों में चँवर लिए हुए, सम्पूर्ण लोक की महेश्वरी देवी तथा सम्पूर्ण लोक के परिपूर्ण महेश्वर पति की सेवा करने लगे।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.45.12)
ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः
tataḥ priyāḥ kathā vṛttā vinodāya maheśayoḥ | trāṇāya ca nṛṇāṁ loke ye śivaṁ śaraṇaṁ gatāḥ
तब महेश-दम्पति के मनोविनोद के लिए, तथा जो मनुष्य शिव की शरण में गये हैं उनके संसार में रक्षण के लिए, प्रिय कथाएँ चलीं।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.45.13)
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम्
tadāvasaramālokya sarvalokamaheśvarī | bhartāraṁ paripapraccha sarvalokamaheśvaram
उस अवसर को देखकर सम्पूर्ण लोक की महेश्वरी ने सम्पूर्ण लोक के महेश्वर पति से पूछा।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.45.14)
देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मन्दचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्
devyuvāca | kena vaśyo mahādevo martyānāṁ mandacetasām | ātmatattvādyaśaktānāmātmanāmakṛtātmanām
देवी ने कहा — मन्दबुद्धि, आत्मतत्त्व को जानने में असमर्थ, अकृत-आत्मा मनुष्यों द्वारा महादेव किस उपाय से वश में किये जा सकते हैं?
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.45.15)
ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्योऽहं श्रद्धया विना
īśvara uvāca | na karmaṇā na tapasā na japairnāsanādibhiḥ | na jñānena na cānyena vaśyo'haṁ śraddhayā vinā
ईश्वर ने कहा — न कर्म से, न तप से, न जप से, न आसन आदि से, न ज्ञान से और न किसी अन्य उपाय से — श्रद्धा के बिना मैं वश में नहीं होता।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.45.16)
श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्सम्भाष्य एव च
śraddhā mayyasti cetpuṁsāṁ yena kenāpi hetunā | vaśyaḥ spṛśyaśca dṛśyaśca pūjyassambhāṣya eva ca
यदि पुरुषों में किसी भी कारण से मुझमें श्रद्धा हो, तो मैं वश्य, स्पृश्य, दृश्य, पूज्य तथा संभाष्य हो जाता हूँ।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.45.17)
साध्या तस्मान् मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुः स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह
sādhyā tasmān mayi śaddhā māṁ vaśīkartumicchatā | śraddhā hetuḥ svadharmasya rakṣaṇaṁ varṇināmiha
अतः मुझे वश में करने की इच्छा रखने वाले को मुझमें श्रद्धा साधनी चाहिए। श्रद्धा का कारण है — यहाँ वर्णों द्वारा अपने-अपने धर्म का रक्षण।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.45.18)
स्ववर्णाश्रमधर्मेऽथ वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्
svavarṇāśramadharme'tha vartate yastu mānavaḥ | tasyaiva bhavati śraddhā mayi nānyasya kasyacit
जो मनुष्य अपने वर्णाश्रम-धर्म में स्थित रहता है, उसी में मेरे प्रति श्रद्धा उत्पन्न होती है, अन्य किसी में नहीं।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.45.19)
आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरः सरम्
āmnāyasiddhamakhilaṁ dharmamāśramiṇāmiha | brahmaṇā kathitaṁ pūrvaṁ mamaivājñāpuraḥ saram
आश्रमवासियों का यह सम्पूर्ण धर्म, आम्नाय से सिद्ध, मेरी ही आज्ञा को आगे रखकर पूर्वकाल में ब्रह्मा द्वारा कहा गया था।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.45.20)
स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्तफलभूयिष्ठः क्लेशायाससमन्वितः । तेन धर्मेण महता श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम्
sa tu paitāmaho dharmo bahuvittakriyānvitaḥ | nātyantaphalabhūyiṣṭhaḥ kleśāyāsasamanvitaḥ | tena dharmeṇa mahatā śraddhāṁ prāpya sudurllabhām
वह पितामह ब्रह्मा द्वारा कहा गया धर्म बहुत धन और क्रिया से युक्त है, अत्यन्त फलदायी नहीं, तथा क्लेश और परिश्रम से युक्त है; उस महान् धर्म से अत्यन्त दुर्लभ श्रद्धा को प्राप्त कर —
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.45.21)
वर्णिनो ये प्रपद्यन्ते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः
varṇino ye prapadyante māmananyasamāśrayāḥ | teṣāṁ sukhena mārgeṇa dharmakāmārthamuktayaḥ
जो वर्णी अनन्य आश्रय लेकर मेरी शरण में आते हैं, उन्हें सुगम मार्ग से धर्म, काम, अर्थ तथा मुक्ति प्राप्त होती है।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.45.22)
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन् भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम्
varṇāśramasamācāro mayā bhūyaḥ prakalpitaḥ | tasmin bhaktimatāmeva madīyānāṁ tu varṇinām
वर्णाश्रम का आचार मैंने ही पुनः रचा है; उसमें भक्तिमान, मेरे अपने वर्णियों का ही —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.45.23)
अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम । तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः
adhikāro na cānyeṣāmityājñā naiṣṭhikī mama | tadājñaptena mārgeṇa varṇino madupāśrayāḥ
अधिकार है, अन्य किसी का नहीं — यह मेरी अटल आज्ञा है। उस आज्ञप्त मार्ग से मेरी शरण लेने वाले वर्णी —
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.45.24)
मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः
malamāyādipāśebhyo vimuktā matprasādataḥ | paraṁ madīyamāsādya punarāvṛttidurlabham | paramaṁ mama sādharmyaṁ prāpya nirvṛtimāyayuḥ
मल-माया आदि पाशों से मेरी कृपा से मुक्त हो, जहाँ से पुनरावृत्ति दुर्लभ है ऐसे मेरे परम पद को प्राप्त कर, मेरे साथ परम साधर्म्य पाकर परम शान्ति को प्राप्त होते हैं।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.45.25)
तस्मात् लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्
tasmāt labdhvāpyalabdhvā vā varṇadharmaṁ mayeritam | āśritya mama bhaktaścetsvātmanātmānamuddharet
इसलिए, मेरे द्वारा कहे गए वर्ण-धर्म को प्राप्त करके या न प्राप्त करके भी, यदि मेरा भक्त मेरी शरण लेकर अपने ही द्वारा अपना उद्धार करे —
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.45.26)
अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्
alabdhalābha evaiṣa koṭikoṭiguṇādhikaḥ | tasmānme mukhato labdhaṁ varṇadharmaṁ samācaret
यह अप्राप्त का प्राप्त होना करोड़ों-करोड़ों गुना अधिक है। अतः मेरे मुख से प्राप्त वर्ण-धर्म का आचरण करना चाहिए।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.45.27)
ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वान्तरेषु सन्त्यार्ये सन्ततिश्च सहस्रशः
mamāvatārā hi śubhe yogācāryacchalena tu | sarvāntareṣu santyārye santatiśca sahasraśaḥ
हे शुभे! योगाचार्य के छद्म रूप में मेरे अवतार समस्त मन्वन्तरों में होते हैं, हे आर्ये! और उनकी सन्तति सहस्रों में फैली है।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.45.28)
अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं सन्ततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्
ayuktānāmabuddhīnāmabhaktānāṁ sureśvari | durlabhaṁ santatijñānaṁ tato yatnātsamāśrayet
हे सुरेश्वरि! अयुक्त, अबुद्धि तथा अभक्त पुरुषों के लिए इस सन्तति का ज्ञान दुर्लभ है; अतः प्रयत्नपूर्वक इसका आश्रय लेना चाहिए।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.45.29)
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सान्धमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः
sā hānistanmahacchidraṁ sa mohassāndhamūkatā | yadanyatra śramaṁ kuryānmokṣamārgabahiṣkṛtaḥ
वह हानि है, वही महान् छिद्र है, वही मोह और अन्धता-गूंगापन है, कि मोक्ष-मार्ग से बहिष्कृत मनुष्य अन्यत्र परिश्रम करे।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.45.30)
ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मः सनातनः
jñānaṁ kriyā ca caryā ca yogaśceti sureśvari | catuṣpādaḥ samākhyāto mama dharmaḥ sanātanaḥ
हे सुरेश्वरि! ज्ञान, क्रिया, चर्या और योग — इस प्रकार मेरा सनातन धर्म चार पादों वाला कहा गया है।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.45.31)
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते
paśupāśapatijñānaṁ jñānamityabhidhīyate | ṣaḍadhvaśuddhirvidhinā gurvadhīnā kriyocyate
पशु, पाश और पति के ज्ञान को ज्ञान कहा जाता है। विधिपूर्वक तथा गुरु के अधीन षडध्वा की शुद्धि को क्रिया कहते हैं।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.45.32)
वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते
varṇāśramaprayuktasya mayaiva vihitasya ca | mamārcanādidharmasya caryā caryeti kathyate
वर्णाश्रम के अनुसार, मेरे ही द्वारा विहित, मेरे अर्चन आदि धर्म के आचरण को चर्या कहा जाता है।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.45.33)
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यन्तरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते
maduktenaiva mārgeṇa mayyavasthitacetasaḥ | vṛttyantaranirodho yo yoga ityabhidhīyate
मेरे ही कहे मार्ग से मुझमें स्थित चित्त वाले की अन्य वृत्तियों का निरोध योग कहा जाता है।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.45.34)
अश्वमेधगणात् श्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्
aśvamedhagaṇāt śreṣṭhaṁ devi cittaprasādhanam | muktidaṁ ca tathā hyetadduṣprāpyaṁ viṣayaiṣiṇām
हे देवी! यह चित्त-शुद्धि अश्वमेध यज्ञों के समूह से भी श्रेष्ठ है और मुक्तिदायक भी है, फिर भी विषयों की कामना करने वालों के लिए यह दुष्प्राप्य है।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.45.35)
विजितेन्द्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते
vijitendriyavargasya yamena niyamena ca | pūrvapāpaharo yogo viraktasyaiva kathyate
इन्द्रियों के समूह को जीतने वाले, यम-नियम से युक्त, वैराग्यवान् के लिए ही पूर्व-पापों को हरने वाला योग कहा गया है।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.45.36)
वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
vairāgyājjāyate jñānaṁ jñānādyogaḥ pravartate
वैराग्य से ज्ञान उत्पन्न होता है, ज्ञान से योग की प्रवृत्ति होती है।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.45.37)
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसङ्ग्रहः
yogajñaḥ patito vāpi mucyate nātra saṁśayaḥ | dayā kāryātha satatamahiṁsā jñānasaṅgrahaḥ
योग को जानने वाला, पतित भी हो तो मुक्त हो जाता है — इसमें सन्देह नहीं। दया करनी चाहिए, तथा सतत अहिंसा और ज्ञान का संग्रह करना चाहिए।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.45.38)
सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेन्द्रियनिग्रहः । अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा
satyamasteyamāstikyaṁ śraddhā cendriyanigrahaḥ | adhyāpanaṁ cādhyayanaṁ yajanaṁ yājanaṁ tathā
सत्य, अस्तेय, आस्तिक्य, श्रद्धा और इन्द्रिय-निग्रह; अध्यापन, अध्ययन, यजन और याजन —
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.45.39)
ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये
dhyānamīśvarabhāvaśca satataṁ jñānaśīlatā | ya evaṁ vartate vipro jñānayogasya siddhaye
ध्यान, ईश्वर-भाव तथा सतत ज्ञान-शीलता — जो ब्राह्मण इस प्रकार आचरण करता है, वह ज्ञानयोग की सिद्धि के लिए —
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.45.40)
अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विन्दति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणात् ज्ञानाग्निना प्रिये । प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबन्धं प्रहास्यति
acirādeva vijñānaṁ labdhvā yogaṁ ca vindati | dagdhvā dehamimaṁ jñānī kṣaṇāt jñānāgninā priye | prasādānmama yogajñaḥ karmabandhaṁ prahāsyati
शीघ्र ही विज्ञान को प्राप्त कर योग को भी प्राप्त कर लेता है। हे प्रिये! ज्ञानी इस देह को ज्ञान-अग्नि से क्षणभर में जलाकर, मेरी कृपा से योगज्ञ बनकर कर्म-बन्धन को त्याग देता है।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.45.41)
पुण्यःपुण्यात्मकं कर्म मुक्तेस्तत्प्रतिबन्धकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्
puṇyaḥpuṇyātmakaṁ karma muktestatpratibandhakam | tasmānniyogato yogī puṇyāpuṇyaṁ vivarjayet
पुण्य और पाप दोनों ही कर्म मुक्ति के प्रतिबन्धक हैं; अतः योगी को नियमपूर्वक पुण्य और पाप दोनों को त्याग देना चाहिए।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.45.42)
फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत्
phalakāmanayā karmakaraṇātpratibadhyate | na karmamātrakaraṇāttasmātkarmaphalaṁ tyajet
फल की कामना से कर्म करने पर ही बन्धन होता है, केवल कर्म करने मात्र से नहीं; अतः कर्म के फल का त्याग करना चाहिए।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.45.43)
प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्
prathamaṁ karmayajñena bahiḥ sampūjya māṁ priye | jñānayogarato bhūtvā paścādyogaṁ samabhyaset
हे प्रिये! पहले कर्मयज्ञ द्वारा बाहर से मेरी पूजा करके, फिर ज्ञानयोग में रत होकर योग का अभ्यास करना चाहिए।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.45.44)
विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजन्ति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकाञ्चनाः
vidite mama yāthātmye karmayajñena dehinaḥ | na yajanti hi māṁ yuktāḥ samaloṣṭāśmakāñcanāḥ
मेरे यथार्थ स्वरूप का ज्ञान होने पर, जो देहधारी योगयुक्त होकर मिट्टी के ढेले, पत्थर और सुवर्ण को समान समझते हैं, वे कर्मयज्ञ से मेरी पूजा नहीं करते।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.45.45)
नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्
nityayukto muniḥ śreṣṭho madbhaktaśca samāhitaḥ | jñānayogarato yogī mama sāyujyamāpnuyāt
नित्य योगयुक्त, श्रेष्ठ मुनि, मेरा भक्त, समाहित-चित्त, ज्ञानयोग में रत योगी मेरे सायुज्य को प्राप्त करता है।
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.45.46)
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्या क्रियास्वेव तेऽधिकुर्युस्तदर्हकाः
athāviraktacittā ye varṇino madupāśritāḥ | jñānacaryā kriyāsveva te'dhikuryustadarhakāḥ
किन्तु जो वर्णी अभी वीतराग-चित्त नहीं हुए और मेरी शरण में हैं, वे यथायोग्य ज्ञान, चर्या और क्रिया में ही अधिकार रखें।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.45.47)
द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः
dvidhā matpūjanaṁ jñeyaṁ bāhyamābhyantaraṁ tathā | vāṅmanaḥkāyabhedācca tridhā madbhajanaṁ viduḥ
मेरी पूजा को द्विविध — बाह्य और आभ्यन्तर — जानना चाहिए; तथा वाणी, मन और शरीर के भेद से मेरा भजन त्रिविध माना जाता है।
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.45.48)
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः
tapaḥ karma japo dhyānaṁ jñānaṁ vetyanupūrvaśaḥ | pañcadhā kathyate sadbhistadeva bhajanaṁ punaḥ
तप, कर्म, जप, ध्यान और ज्ञान — इस क्रम से सज्जन उसी भजन को पंचविध कहते हैं।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.45.49)
अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यन्तरमुदाहृतम्
anyātmaviditaṁ bāhyamasmadabhyarcanādikam | tadeva tu svasaṁvedyamābhyantaramudāhṛtam
जो दूसरों को भी ज्ञात हो, जैसे मेरी बाह्य पूजा आदि, वह बाह्य है; किन्तु जो केवल स्वयं को ही ज्ञात हो, वही आभ्यन्तर कहलाता है।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.45.50)
मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा
manomatpravaṇaṁ cittaṁ na manomātramucyate | mannāmaniratā vāṇī vāṅmatā khalu netarā
मुझमें झुका हुआ चित्त ही 'मन' कहलाता है, केवल चित्त-मात्र नहीं; मेरे नाम में रत वाणी ही 'वाणी' है, अन्य नहीं।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.45.51)
लिङ्गैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुण्ड्रादिभिरङ्कितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः
liṅgairmacchāsanādiṣṭaistripuṇḍrādibhiraṅkitaḥ | mamopacāranirataḥ kāyaḥ kāyo na cetaraḥ
मेरे शासन से बताये गए त्रिपुण्ड्र आदि चिह्नों से अंकित तथा मेरी सेवा में रत शरीर ही 'शरीर' है, अन्य नहीं।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.45.52)
मदर्चा कर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम्
madarcā karma vijñeyaṁ bāhye yāgādinocyate | madarthe dehasaṁśoṣastapaḥ kṛcchrādi no matam
मेरी अर्चा को 'कर्म' जानना चाहिए, जो बाहर यागादि द्वारा कही जाती है। मेरे लिए देह का क्षय करना ही तप माना गया है, अन्य कृच्छ्र आदि नहीं।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.45.53)
जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्
japaḥ pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva ca | rudrādhyāyādikābhyāso na vedādhyayanādikam
पंचाक्षर-मन्त्र का अभ्यास तथा प्रणव का अभ्यास, तथा रुद्राध्याय आदि का अभ्यास ही जप है, वेदाध्ययन आदि नहीं।
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.45.54)
ध्यानं मद्रूपचिन्ताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम्
dhyānaṁ madrūpacintādyaṁ nātmādyarthasamādhayaḥ | mamāgamārthavijñānaṁ jñānaṁ nānyārthavedanam
मेरे रूप का चिन्तन आदि ही ध्यान है, आत्मादि विषयों का समाधि नहीं। मेरे आगमों के अर्थ का विज्ञान ही ज्ञान है, अन्य विषयों का ज्ञान नहीं।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.45.55)
बाह्ये वाभ्यन्तरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्
bāhye vābhyantare vātha yatra syānmanaso ratiḥ | prāgvāsanāvaśāddevi tattvaniṣṭhāṁ samācaret
हे देवी! बाह्य हो या आभ्यन्तर, जहाँ भी पूर्व-वासना के कारण मन की रति हो, उसी तत्त्व में निष्ठा का आचरण करना चाहिए।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.45.56)
बाह्यादाभ्यन्तरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असङ्करत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात्
bāhyādābhyantaraṁ śreṣṭhaṁ bhavecchataguṇādhikam | asaṅkaratvāddoṣāṇāṁ dṛṣṭānāmapyasambhavāt
बाह्य से आभ्यन्तर सौ गुना श्रेष्ठ होता है, क्योंकि उसमें दोषों का मिश्रण नहीं होता और दृष्ट दोषों की सम्भावना भी नहीं रहती।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.45.57)
शौचमाभ्यन्तरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अन्तः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः
śaucamābhyantaraṁ vidyānna bāhyaṁ śaucamucyate | antaḥ śaucavimuktātmā śucirapyaśuciryataḥ
शौच को आभ्यन्तर ही जानना चाहिए, बाह्य को शौच नहीं कहा जाता; क्योंकि जिसकी अन्तरात्मा शौच से रहित है, वह बाहर से शुचि होते हुए भी अशुचि ही है।
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.45.58)
बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलम्भैककारणम्
bāhyamābhyaṁrtaraṁ caiva bhajanaṁ bhavapūrvakam | na bhāvarahitaṁ devi vipralambhaikakāraṇam
बाह्य और आभ्यन्तर दोनों प्रकार का भजन भाव-पूर्वक ही होना चाहिए; हे देवी! भाव-रहित भजन केवल छल का कारण है।
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.45.59)
कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यन्तरं वाथ मया भावो हि गृह्यते
kṛtakṛtyasya pūtasya mama kiṁ kriyate naraiḥ | bahirvābhyantaraṁ vātha mayā bhāvo hi gṛhyate
कृतकृत्य और पवित्र मुझे मनुष्यों द्वारा क्या किया जा सकता है? बाहर हो या भीतर, मैं तो केवल भाव को ही ग्रहण करता हूँ।
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.45.60)
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मः सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्
bhāvaikātmā kriyā devi mama dharmaḥ sanātanaḥ | manasā karmaṇā vācā hyanapekṣya phalaṁ kvacit
हे देवी! भाव ही जिसकी आत्मा है, ऐसी क्रिया — मन, कर्म और वाणी से, किसी भी फल की अपेक्षा किये बिना — ही मेरा सनातन धर्म है।
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.45.61)
फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः
phaloddeśena deveśi laghurmama samāśrayaḥ | phalārthī tadabhāve māṁ parityaktuṁ kṣamo yataḥ
हे देवेशि! फल की इच्छा से किया गया मेरा आश्रय तुच्छ होता है, क्योंकि फल न मिलने पर फल-चाहने वाला मुझे त्यागने में समर्थ हो जाता है।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.45.62)
फलार्थिनोऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते
phalārthino'pi yasyaiva mayi cittaṁ pratiṣṭhitam | bhāvānurūpaphaladastasyāpyahamanindite
हे अनिन्दिते! फल चाहने वाले का भी यदि चित्त मुझमें ही प्रतिष्ठित है, तो मैं उसके भाव के अनुरूप फल भी देता हूँ।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.45.63)
फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्तेऽपि मम प्रियाः
phalānapekṣayā yeṣāṁ mano matpravaṇaṁ bhavet | prārthayeyuḥ phalaṁ paścādbhaktāste'pi mama priyāḥ
जिनका मन बिना फल की अपेक्षा किये मेरी ओर झुका हो, वे भक्त बाद में फल माँगें तो भी मुझे प्रिय रहते हैं।
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.45.64)
प्राक् संस्कारवशादेव ये विचिन्त्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यन्ते मम प्रियतमा मताः
prāk saṁskāravaśādeva ye vicintya phalāphale | vivaśā māṁ prapadyante mama priyatamā matāḥ
जो पूर्व-संस्कार के वश से ही फल और अफल का विचार करके, विवश होकर मेरी शरण में आते हैं, वे मुझे अत्यन्त प्रिय माने गये हैं।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.45.65)
मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि
mallābhānna paro lābhasteṣāmasti yathātatham | mamāpi lābhastallābhānnāparaḥ parameśvari
हे परमेश्वरि! उनके लिए मेरी प्राप्ति से बढ़कर वास्तव में कोई प्राप्ति नहीं; और मेरे लिए भी उनकी प्राप्ति से बढ़कर कोई प्राप्ति नहीं।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.45.66)
मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव
madanugrahatasteṣāṁ bhāvo mayi samarpitaḥ | phalaṁ paramanirvāṇaṁ prayacchati balādiva
मेरी कृपा से उनका मुझमें समर्पित भाव मानो बलपूर्वक ही उन्हें परम निर्वाण रूपी फल प्रदान करता है।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.45.67)
महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्
mahātmanāmananyānāṁ mayi saṁnyastacetasām | aṣṭadhā lakṣaṇaṁ prāhurmama dharmādhikāriṇām
मुझमें अनन्य भाव से चित्त समर्पित करने वाले महात्माओं के, मेरे धर्म के अधिकारियों के, आठ प्रकार के लक्षण कहे गये हैं।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.45.68)
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चाङ्गचेष्टितम्
madbhaktajanavātsalyaṁ pūjāyāṁ cānumodanam | svayamabhyarcanaṁ caiva madarthe cāṅgaceṣṭitam
मेरे भक्तजनों के प्रति वात्सल्य, उनकी पूजा में अनुमोदन, स्वयं अर्चन करना, तथा मेरे लिए अपने अंगों को चेष्टा में लगाना —
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.45.69)
मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्राङ्गविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति
matkathāśravaṇe bhaktiḥ svaranetrāṅgavikriyāḥ | mamānusmaraṇaṁ nityaṁ yaśca māmupajīvati
मेरी कथा सुनने में भक्ति, स्वर-नेत्र-अंगों में विकार होना, तथा मेरा नित्य स्मरण — जो इस प्रकार मुझ पर ही जीता है, उसमें ये लक्षण होते हैं।
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.45.70)
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन् म्लेच्छेऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान् स यतिः स च पण्डितः
evamaṣṭavidhaṁ cihnaṁ yasmin mlecche'pi vartate | sa viprendro muniḥ śrīmān sa yatiḥ sa ca paṇḍitaḥ
इस प्रकार का आठ प्रकार का चिह्न जिसमें हो, चाहे वह म्लेच्छ ही क्यों न हो, वही श्रेष्ठ ब्राह्मण, मुनि, श्रीमान्, यति और पण्डित है।
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.45.71)
न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचोऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्
na me priyaścaturvedī madbhakto śvapaco'pi yaḥ | tasmai deyaṁ tato grāhyaṁ sa ca pūjyo yathā hyaham
चारों वेदों का ज्ञाता भी मुझे प्रिय नहीं यदि वह मेरा भक्त न हो; किन्तु श्वपच भी यदि मेरा भक्त हो, तो उसे दान देना चाहिए, उससे ग्रहण करना चाहिए, और वह मेरी ही भाँति पूज्य है।
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.45.72)
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
patraṁ puṣpaṁ phalaṁ toyaṁ yo me bhaktyā prayacchati | tasyāhaṁ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati
जो पत्र, पुष्प, फल अथवा जल मुझे भक्तिपूर्वक अर्पित करता है, उसके लिए मैं कभी नष्ट नहीं होता, और वह भी मेरे लिए कभी नष्ट नहीं होता।