वायवीय संहिता · अध्याय 46
शिव-ज्ञान वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.46.1)
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
īśvara uvāca | atha vakṣyāmi deveśi bhaktānāmadhikāriṇām | viduṣāṁ dvijamukhyānāṁ varṇadharmasamāsataḥ
ईश्वर ने कहा — हे देवेशि! अब मैं संक्षेप में वर्ण-धर्म के अनुसार अधिकारी भक्तों, विद्वान द्विजों में श्रेष्ठ पुरुषों के धर्म का वर्णन करूँगा।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.46.2)
त्रिःस्नानं चाग्निकार्यं च लिङ्गार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्वरभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
triḥsnānaṁ cāgnikāryaṁ ca liṅgārcanamanukramam | dānamīśvarabhāvaśca dayā sarvatra sarvadā
तीन बार स्नान, अग्निकार्य, लिंग-पूजा का क्रम, दान, ईश्वर-भाव तथा सर्वत्र-सर्वदा दया —
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.46.3)
सत्यं सन्तोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजन्तुषु । ह्रीःश्रद्धाध्ययनं योगः सदाध्यापनमेव च
satyaṁ santoṣamāstikyamahiṁsā sarvajantuṣu | hrīḥśraddhādhyayanaṁ yogaḥ sadādhyāpanameva ca
सत्य, सन्तोष, आस्तिक्य, सब प्राणियों के प्रति अहिंसा; लज्जा, श्रद्धा, अध्ययन, योग तथा सतत अध्यापन —
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.46.4)
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
vyākhyānaṁ brahmacaryaṁ ca śravaṇaṁ ca tapaḥ kṣamā | śaucaṁ śikhopavītaṁ ca uṣṇīṣaṁ cottarīyakam
व्याख्यान, ब्रह्मचर्य, श्रवण, तप, क्षमा; शौच, शिखा-उपवीत, उष्णीष तथा उत्तरीय —
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.46.5)
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
niṣiddhāsevanaṁ caiva bhasmarudrākṣadhāraṇam | parvaṇyabhyarcanaṁ devi caturdaśyāṁ viśeṣataḥ
निषिद्ध वस्तुओं का त्याग, भस्म-रुद्राक्ष धारण; हे देवी! पर्वों में विशेषतः चतुर्दशी को पूजन —
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.46.6)
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
pānaṁ ca brahmakūrcasya māsi māsi yathāvidhi | abhyarcanaṁ viśeṣeṇa tenaiva snāpya māṁ priye
प्रतिमास विधिपूर्वक ब्रह्मकूर्च का पान, तथा हे प्रिये! विशेषतः उसी से मुझे स्नान कराकर पूजन —
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.46.7)
सर्वक्रियान्नसन्त्यागः श्राद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
sarvakriyānnasantyāgaḥ śrāddhānnasya ca varjanam | tathā paryuṣitānnasya yāvakasya viśeṣataḥ
सभी अविधिपूर्ण अन्न का त्याग, श्राद्ध के अन्न का वर्जन, तथा विशेषतः बासी अन्न और यावक का त्याग —
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.46.8)
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
madyasya madyagandhasya naivedyasya ca varjanam | sāmānyaṁ sarvavarṇānāṁ brāhmaṇānāṁ viśeṣataḥ
मद्य, मद्य-गन्ध तथा अशुद्ध नैवेद्य का त्याग — यह सामान्यतः सभी वर्णों के लिए, विशेषतः ब्राह्मणों के लिए है।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.46.9)
क्षमा शान्तिश्च सन्तोषः सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
kṣamā śāntiśca santoṣaḥ satyamasteyameva ca | brahmacaryaṁ mama jñānaṁ vairāgyaṁ bhasmasevanam
क्षमा, शान्ति, सन्तोष, सत्य तथा अस्तेय; ब्रह्मचर्य, मेरा ज्ञान, वैराग्य, भस्म-सेवन —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.46.10)
सर्वसङ्गनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिङ्गानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
sarvasaṅganivṛttiśca daśaitāni viśeṣataḥ | liṅgāni yogināṁ bhūyo divā bhikṣāśanaṁ tathā
तथा सब प्रकार की आसक्ति से निवृत्ति — विशेषतः ये दस योगियों के चिह्न हैं; इसके अतिरिक्त केवल दिन में भिक्षा-भोजन —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.46.11)
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
vānaprasthāśramasthānāṁ samānamidamiṣyate | rātrau na bhojanaṁ kāryaṁ sarveṣāṁ brahmacāriṇām
वानप्रस्थ आश्रम वालों के लिए भी यही समान विधान है; रात्रि में भोजन सभी ब्रह्मचारियों के लिए वर्जित है।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.46.12)
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
adhyāpanaṁ yājanaṁ ca kṣatriyasyāpratigrahaḥ | vaiśyasya ca viśeṣeṇa mayā nātra vidhīyate
अध्यापन और याजन, तथा क्षत्रिय के लिए प्रतिग्रह (दान ग्रहण) का त्याग; वैश्य के लिए विशेष रूप से यहाँ मैंने कुछ अन्य विधान नहीं किया।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.46.13)
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
rakṣaṇaṁ sarvavarṇānāṁ yuddhe śatruvadhastathā | duṣṭapakṣimṛgāṇāṁ ca duṣṭānāṁ śātanaṁ nṛṇām
सभी वर्णों की रक्षा, युद्ध में शत्रु का वध, तथा दुष्ट पक्षियों-पशुओं और दुष्ट मनुष्यों का दमन —
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.46.14)
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
aviśvāsaśca sarvatra viśvāso mama yogiṣu | strīsaṁsargaśca kāleṣu camūrakṣaṇameva ca
सर्वत्र अविश्वास, केवल मेरे योगियों में विश्वास; उचित काल में ही स्त्री-संसर्ग, तथा सेना की रक्षा —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.46.15)
सदा सञ्चारितैश्चारैर्लोकवृत्तान्तवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकञ्चुकधारणम्
sadā sañcāritaiścārairlokavṛttāntavedanam | sadāstradhāraṇaṁ caiva bhasmakañcukadhāraṇam
सदा भेजे गये गुप्तचरों द्वारा लोक की घटनाओं का ज्ञान, सदा शस्त्र धारण करना, तथा भस्म-लिप्त कवच धारण करना —
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.46.16)
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य सङ्ग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
rājñāṁ mamāśramasthānāmeṣa dharmasya saṅgrahaḥ | gorakṣaṇaṁ ca vāṇijyaṁ kṛṣirvaiśyasya kathyate
यह मेरे आश्रित राजाओं के धर्म का संग्रह है। गोरक्षा, वाणिज्य और कृषि वैश्य का धर्म कहा गया है।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.46.17)
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
śuśrūṣetaravarṇānāṁ dharmaḥ śūdrasya kathyate | udyānakaraṇaṁ caiva mama kṣetrasamāśrayaḥ
शेष वर्णों की सेवा शूद्र का धर्म कहा गया है, साथ ही उद्यान बनाना और मेरे क्षेत्र का आश्रय लेना भी।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.46.18)
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
dharmapatnyāstu gamanaṁ gṛhasthasya vidhīyate | brahmacaryaṁ vanasthānāṁ yatīnāṁ brahmacāriṇām
गृहस्थ के लिए केवल अपनी धर्मपत्नी के पास जाना विहित है; वानप्रस्थ, यति तथा ब्रह्मचारियों के लिए ब्रह्मचर्य विहित है।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.46.19)
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यः सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
strīṇāṁ tu bhartṛśuśrūṣā dharmo nānyaḥ sanātanaḥ | mamārcanaṁ ca kalyāṇi niyogo bharturasti cet
स्त्रियों के लिए पति की सेवा के अतिरिक्त कोई अन्य सनातन धर्म नहीं है; हे कल्याणि! यदि पति की आज्ञा हो तो मेरा पूजन भी।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.46.20)
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
yā nārī bhartṛśuśrūṣāṁ vihāya vratatatparā | sā nārī narakaṁ yāti nātra kāryā vicāraṇā
जो स्त्री पति की सेवा त्यागकर अपने व्रत में तत्पर रहती है, वह नरक जाती है — इसमें कोई सन्देह नहीं।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.46.21)
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
atha bhartṛvihīnāyā vakṣye dharmaṁ sanātanam | vrataṁ dānaṁ tapaḥ śaucaṁ bhūśayyānaktabhojanam
अब पति-विहीन स्त्री के सनातन धर्म का वर्णन करता हूँ — व्रत, दान, तप, शौच, भूमि पर शयन, रात्रि में ही भोजन —
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.46.22)
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शान्तिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
brahmacaryaṁ sadā snānaṁ bhasmanā salilena vā | śāntirmaunaṁ kṣamā nityaṁ saṁvibhāgo yathāvidhi
ब्रह्मचर्य, सदा भस्म या जल से स्नान; शान्ति, मौन, नित्य क्षमा, तथा विधिपूर्वक अन्न का बँटवारा —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.46.23)
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासो ममार्चनम्
aṣṭābhyāṁ ca caturdaśyāṁ paurṇamāsyāṁ viśeṣataḥ | ekādaśyāṁ ca vidhivadupavāso mamārcanam
अष्टमी, चतुर्दशी, विशेषतः पूर्णिमा, और एकादशी को विधिपूर्वक उपवास ही मेरा पूजन है।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.46.24)
इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
iti saṅkṣepataḥ prokto mayāśramaniṣeviṇām | brahmakṣatraviśāṁ devi yatīnāṁ brahmacāriṇām
इस प्रकार हे देवी! मैंने संक्षेप में ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य आश्रमवासियों तथा यतियों और ब्रह्मचारियों के धर्म का वर्णन किया।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.46.25)
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
tathaiva vānaprasthānāṁ gṛhasthānāṁ ca sundari | śūdrāṇāmatha nārīṇāṁ dharma eṣa sanātanaḥ
उसी प्रकार, हे सुन्दरि! वानप्रस्थों और गृहस्थों का, तथा शूद्रों और स्त्रियों का भी यही सनातन धर्म है।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.46.26)
ध्येयस्त्वयाऽहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसङ्ग्रहः
dhyeyastvayā'haṁ deveśi sadā jāpyaḥ ṣaḍakṣaraḥ | vedoktamakhilaṁ dharmamiti dharmārthasaṅgrahaḥ
हे देवेशि! तुम्हें सदा मेरा ध्यान करना चाहिए और षडक्षर मन्त्र का जप करना चाहिए — यही वेदोक्त सम्पूर्ण धर्म का संग्रह है।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.46.27)
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसम्पन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
atha ye mānavā loke svecchayā dhṛtavigrahāḥ | bhāvātiśayasampannāḥ pūrvasaṁskārasaṁyutāḥ
अब जो मनुष्य इस लोक में अपनी ही इच्छा से शरीर धारण किये हुए हैं, अत्यधिक भाव-सम्पन्न तथा पूर्व-संस्कारों से युक्त हैं —
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.46.28)
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिम्पन्ते पद्मपत्रमिवाम्भसा
viraktā vānuraktā vā stryādīnāṁ viṣayeṣvapi | pāpairna te vilimpante padmapatramivāmbhasā
चाहे वे स्त्री आदि विषयों से विरक्त हों या अनुरक्त, वे पापों से लिप्त नहीं होते, जैसे कमल-पत्र जल से लिप्त नहीं होता।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.46.29)
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणम्
teṣāṁ mamātmavijñānaṁ viśuddhānāṁ vivekinām | matprasādādviśuddhānāṁ duḥkhamāśramarakṣaṇam
उन विशुद्ध, विवेकी पुरुषों को मेरी कृपा से आत्म-विज्ञान प्राप्त होता है; तथापि आश्रम का पालन उनके लिए भी कष्टकर हो सकता है।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.46.30)
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
nāsti kṛtyamakṛtyaṁ ca samādhirvā parāyaṇam | na vidhirna niṣedhaśca teṣāṁ mama yathā tathā
उनके लिए, जैसे वे स्थित हैं, न कुछ करणीय है न अकरणीय, न कोई समाधि साध्य है, न कोई विधि है न निषेध।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.46.31)
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
tatheha paripūrṇasya sādhyaṁ mama na vidyate | tathaiva kṛtakṛtyānāṁ teṣāmapi na saṁśayaḥ
इसी प्रकार सदा परिपूर्ण मेरे लिए भी कुछ साध्य नहीं है; और उसी प्रकार कृतकृत्य हो चुके उनके लिए भी — इसमें सन्देह नहीं।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.46.32)
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
madbhaktānāṁ hitārthāya mānuṣaṁ bhāvamāśritāḥ | rudralokātparibhraṣṭāste rudrā nātra saṁśayaḥ
मेरे भक्तों के हित के लिए मानव-भाव धारण करने वाले वे रुद्रलोक से उतरे हुए साक्षात् रुद्र ही हैं — इसमें सन्देह नहीं।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.46.33)
ममानुशासनं यद्वद् ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
mamānuśāsanaṁ yadvad brahmādīnāṁ pravartakam | tathā narāṇāmanyeṣāṁ tanniyogaḥ pravartakaḥ
जैसे मेरी आज्ञा ब्रह्मा आदि को प्रवृत्त करती है, वैसे ही अन्य मनुष्यों को उनका ही नियोग प्रवृत्त करता है।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.46.34)
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । मदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
mamājñādhārabhāvena sadbhāvātiśayena ca | madālokanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
मेरी आज्ञा में स्थिर भाव से तथा सद्भाव की अधिकता से, केवल मेरे दर्शन-मात्र से ही सम्पूर्ण पापों का क्षय हो जाता है।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.46.35)
प्रत्ययाश्च प्रवर्तन्ते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
pratyayāśca pravartante praśastaphalasūcakāḥ | mayi bhāvavatāṁ puṁsāṁ prāgadṛṣṭārthagocarāḥ
मुझमें भाव रखने वाले पुरुषों को पूर्व में न देखे गए विषयों से सम्बन्धित, प्रशस्त फल की सूचना देने वाले लक्षण प्रकट होने लगते हैं।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.46.36)
कम्पस्वेदोऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनन्दाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
kampasvedo'śrupātaśca kaṇṭhe ca svaravikriyā | ānandādyupalabdhiśca bhavedākasmikī muhuḥ
कम्प, स्वेद, अश्रुपात, कण्ठ में स्वर का विकार, तथा आनन्द आदि की अकस्मात् बारम्बार अनुभूति होती है।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.46.37)
स तैर्व्यस्तैः समस्तैर्वा लिङ्गैरव्यभिचारिभिः । मन्दमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
sa tairvyastaiḥ samastairvā liṅgairavyabhicāribhiḥ | mandamadhyottamairbhāvairvijñeyāste narottamāḥ
इन अचूक चिह्नों से, चाहे पृथक्-पृथक् हों या समस्त एक साथ, तथा मन्द, मध्यम या उत्तम भावों से उन नरोत्तमों को पहचानना चाहिए।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.46.38)
यथायोऽग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
yathāyo'gnisamāveśānnāyo bhavati kevalam | tathaiva mama sānnidhyānna te kevalamānuṣāḥ
जैसे लोहा अग्नि के साथ मिलकर केवल लोहा नहीं रह जाता, उसी प्रकार मेरी सन्निधि से वे केवल मनुष्य नहीं रह जाते।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.46.39)
हस्तपादादिसाधर्म्याद् रुद्रान् मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पण्डितः
hastapādādisādharmyād rudrān martyavapurdharān | prākṛtāniva manvāno nāvajānīta paṇḍitaḥ
हाथ-पैर आदि की समानता के कारण मर्त्य-शरीर धारण करने वाले उन रुद्रों को साधारण मानकर विद्वान् उनका अनादर न करे।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.46.40)
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
avajñānaṁ kṛtaṁ teṣu narairvyāmūḍhacetanaiḥ | āyuḥ śriyaṁ kulaṁ śīlaṁ hitvā nirayamāvahet
विमूढ-चित्त मनुष्यों द्वारा किया गया उनका अनादर, आयु, श्री, कुल और शील को नष्ट कर नरक की ओर ले जाता है।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.46.41)
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोऽन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
brahmaviṣṇusureśānāmapi tūlāyate padam | matto'nyadanapekṣāṇāmuddhṛtānāṁ mahātmanām
मुझसे भिन्न किसी की अपेक्षा न रखने वाले उन उद्धृत महात्माओं के सामने ब्रह्मा, विष्णु और इन्द्र का पद भी रुई के समान हल्का हो जाता है।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.46.42)
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
aśuddhaṁ bauddhamaiśvaryaṁ prākṛtaṁ pauruṣaṁ tathā | guṇeśānāmatastyājyaṁ guṇātītapadaiṣiṇām
अशुद्ध, बौद्धिक तथा प्राकृत ऐश्वर्य और पौरुष — गुणों के स्वामी, गुणातीत पद के इच्छुकों के लिए भी त्याज्य है।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.46.43)
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासङ्गो येन केनापि हेतुना
atha kiṁ bahunoktena śreyaḥ prāptyaikasādhanam | mayi cittasamāsaṅgo yena kenāpi hetunā
अब अधिक कहने से क्या लाभ? श्रेय की प्राप्ति का एकमात्र साधन है — किसी भी हेतु से मुझमें चित्त का संलग्न होना।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.46.44)
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसङ्ग्रहः
upamanyuruvāca | itthaṁ śrīkaṇṭhanāthena śivena paramātmanā | hitāya jagatāmukto jñānasārārthasaṅgrahaḥ
उपमन्यु ने कहा — इस प्रकार श्रीकण्ठनाथ परमात्मा शिव द्वारा, जगत् के हित के लिए, ज्ञान के सार का यह संग्रह कहा गया।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.46.45)
विज्ञानसङ्ग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
vijñānasaṅgrahasyāsya vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ | setihāsapurāṇāni vidyā vyākhyānavistaraḥ
इस विज्ञान-संग्रह के, वेद-शास्त्र समस्त रूप से, इतिहास-पुराणों सहित विद्याएँ तथा व्याख्यानों का विस्तार मात्र हैं।
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.46.46)
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारोऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां सङ्ग्रहत्वेष सङ्ग्रहः
jñānaṁ jñeyamanuṣṭheyamadhikāro'tha sādhanam | sādhyaṁ ceti ṣaḍarthānāṁ saṅgrahatveṣa saṅgrahaḥ
ज्ञान, ज्ञेय, अनुष्ठेय, अधिकार, साधन तथा साध्य — इन छह अर्थों का संग्रह होने से ही यह 'संग्रह' कहलाता है।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.46.47)
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिङ्गार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतोऽपि यः
guroradhikṛtaṁ jñānaṁ jñeyaṁ pāśaḥ paśuḥ patiḥ | liṅgārcanādyanuṣṭheyaṁ bhaktastvadhikṛto'pi yaḥ
गुरु से प्राप्त अधिकृत ज्ञान एक अंग है; ज्ञेय है पाश, पशु और पति; अनुष्ठेय है लिंगार्चन आदि; अधिकार उसी को है जो भक्त है —
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.46.48)
साधनं शिवमन्त्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसङ्ग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
sādhanaṁ śivamantrādyaṁ sādhyaṁ śivasamānatā | ṣaḍarthasaṅgrahasyāsya jñānātsarvajñatocyate
साधन है शिव-मन्त्र आदि; साध्य है शिव के समान होना। इस षडर्थ-संग्रह के ज्ञान से ही सर्वज्ञता कही जाती है।
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.46.49)
प्रथमं कर्मयज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येऽभ्यर्च्य शिवं पश्चादन्तर्यागरतो भवेत्
prathamaṁ karmayajñāderbhaktyā vittānusārataḥ | bāhye'bhyarcya śivaṁ paścādantaryāgarato bhavet
पहले भक्तिपूर्वक, अपनी सामर्थ्य के अनुसार, कर्मयज्ञ आदि से बाहर शिव की पूजा करके, तत्पश्चात् अन्तर्याग में रत होना चाहिए।
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.46.50)
रतिरभ्यन्तरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मना
ratirabhyantare yasya na bāhye puṇyagauravāt | na karma karaṇīyaṁ hi bahistasya mahātmanā
जिसकी रति पुण्य की अधिकता से बाहर नहीं, केवल भीतर ही है, उस महात्मा के लिए बाहर कोई कर्म करने की आवश्यकता नहीं।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.46.51)
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नान्तर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
jñānāmṛtena tṛptasya bhaktyā śaivaśivātmanaḥ | nāntarna ca bahiḥ kṛṣṇa kṛtyamasti kadācana
हे कृष्ण! भक्ति द्वारा ज्ञान-अमृत से तृप्त, शैव शिव-स्वरूप हो चुके पुरुष के लिए न भीतर और न बाहर कभी कुछ करणीय शेष रहता है।
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.46.52)
तस्मात् क्रमेण सन्त्यज्य बाह्यमाभ्यन्तरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य ज्ञानं चापि परित्यजेत्
tasmāt krameṇa santyajya bāhyamābhyantaraṁ tathā | jñānena jñeyamālokya jñānaṁ cāpi parityajet
अतः क्रमशः बाह्य और फिर आभ्यन्तर का त्याग करके, ज्ञान से ज्ञेय को देखकर, ज्ञान का भी परित्याग कर देना चाहिए।
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.46.53)
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
naikāgraṁ cecchive cittaṁ kiṁ kṛtenāpi karmaṇā | ekāgrameva ceccittaṁ kiṁ kṛtenāpi karmaṇā
यदि शिव में चित्त एकाग्र न हो, तो कर्म करने से भी क्या लाभ? और यदि चित्त सचमुच एकाग्र हो, तो भी कर्म करने से क्या लाभ?
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.46.54)
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वान्तर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
tasmātkarmāṇyakṛtvā vā kṛtvā vāntarbahiḥkramāt | yena kenāpyupāyena śive cittaṁ niveśayet
अतः कर्म किये बिना अथवा आभ्यन्तर-बाह्य क्रम से करके भी, जिस किसी भी उपाय से शिव में चित्त को स्थापित करना चाहिए।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.46.55)
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
śive niviṣṭacittānāṁ pratiṣṭhitadhiyāṁ satām | paratreha ca sarvatra nirvṛtiḥ paramā bhavet
शिव में निविष्ट-चित्त, स्थिर-बुद्धि सत्पुरुषों को यहाँ भी और परलोक में भी, सर्वत्र परम शान्ति प्राप्त होती है।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.46.56)
इहोन्नमः शिवायेति मन्त्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगन्तव्यः परावरविभूतये
ihonnamaḥ śivāyeti mantreṇānena siddhayaḥ | sa tasmādadhigantavyaḥ parāvaravibhūtaye
'ॐ नमः शिवाय' इसी मन्त्र से यहाँ सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं; अतः उच्च और निम्न दोनों प्रकार की विभूति की प्राप्ति के लिए उसी का आश्रय लेना चाहिए।