वायवीय संहिता · अध्याय 47
पंचाक्षर माहात्म्य वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.47.1)
श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
śrīkṛṣṇa uvāca | maharṣivara sarvajña sarvajñānamahodadhe | pañcākṣarasya māhātmyaṁ śrotumicchāmi tattvataḥ
श्रीकृष्ण ने कहा — हे महर्षिवर! हे सर्वज्ञ! हे सम्पूर्ण ज्ञान के महासागर! मैं तत्त्वतः पंचाक्षर का माहात्म्य सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.47.2)
उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्सङ्क्षेपतः शृणु
upamanyuruvāca | pañcākṣarasya māhātmyaṁ varṣakoṭiśatairapi | aśakyaṁ vistarādvaktuṁ tasmātsaṅkṣepataḥ śṛṇu
उपमन्यु ने कहा — पंचाक्षर का माहात्म्य सैकड़ों करोड़ वर्षों में भी विस्तार से कहना असम्भव है; अतः संक्षेप में सुनो।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.47.3)
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थप्रसाधकः
vede śivāgame cāyamubhayatra ṣaḍakṣaraḥ | sarveṣāṁ śivabhaktānāmaśeṣārthaprasādhakaḥ
यह षडक्षर मन्त्र वेद और शिवागम दोनों में समान रूप से विद्यमान है, तथा समस्त शिव-भक्तों के सम्पूर्ण प्रयोजनों को सिद्ध करने वाला है।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.47.4)
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसन्दिग्धं वाक्यमेतत् शिवात्मकम्
tadalpākṣaramarthāḍhyaṁ vedasāraṁ vimuktidam | ājñāsiddhamasandigdhaṁ vākyametat śivātmakam
अल्प अक्षरों वाला यह वाक्य अर्थ से समृद्ध, वेद का सार, मुक्ति देने वाला, आज्ञा से सिद्ध, असन्दिग्ध तथा शिव-स्वरूप ही है।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.47.5)
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरञ्जकम् । सुनिश्चितार्थं गम्भीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
nānāsiddhiyutaṁ divyaṁ lokacittānurañjakam | suniścitārthaṁ gambhīraṁ vākyaṁ tatpārameśvaram
नाना सिद्धियों से युक्त, दिव्य, लोक के चित्त को अनुरंजित करने वाला, सुनिश्चित अर्थ वाला, गम्भीर — वह वाक्य साक्षात् परमेश्वर का ही स्वरूप है।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.47.6)
मन्त्रं सुखमुखोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम्
mantraṁ sukhamukhoccāryamaśeṣārthaprasiddhaye | prāhonnamaḥ śivāyeti sarvajñaḥ sarvadehinām
सुखपूर्वक मुख से उच्चारण किये जाने योग्य यह मन्त्र, सम्पूर्ण अर्थों की सिद्धि के लिए, सर्वज्ञ शिव ने समस्त प्राणियों के लिए 'ॐ नमः शिवाय' के रूप में कहा।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.47.7)
तद्बीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
tadbījaṁ sarvavidyānāṁ mantramādyaṁ ṣaḍakṣaram | atisūkṣmaṁ mahārthaṁ ca jñeyaṁ tadvaṭabījavat
यह षडक्षर मन्त्र समस्त विद्याओं का बीज तथा आद्य मन्त्र है, अत्यन्त सूक्ष्म किन्तु महान् अर्थ वाला — जैसे वट-वृक्ष का बीज होता है, वैसा जानना चाहिए।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.47.8)
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ | omityekākṣare mantre sthitaḥ sarvagataḥ śivaḥ
तीनों गुणों से परे, सर्वज्ञ, सबका कर्ता प्रभु देव शिव, 'ॐ' इस एकाक्षर मन्त्र में सर्वव्यापी होकर स्थित हैं।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.47.9)
इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु । मन्त्रे नमः शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् । मन्त्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः
iśānādyāni sūkṣmāṇi brahmāṇyekākṣarāṇi tu | mantre namaḥ śivāyeti saṁsthitāni yathākramam | mantre ṣaḍakṣare sūkṣme pañcabrahmatanuḥ śivaḥ
ईशान आदि सूक्ष्म एकाक्षर ब्रह्म-स्वरूप, 'नमः शिवाय' मन्त्र में क्रमशः स्थित हैं; इस सूक्ष्म षडक्षर मन्त्र में शिव पंच-ब्रह्म-रूप शरीर धारण किये हुए हैं।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.47.10)
वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः । वाच्यः शिवोऽप्रमेयत्वात् मन्त्रस्तद्वाचकः स्मृतः
vācyavācakabhāvena sthitaḥ sākṣātsvabhāvataḥ | vācyaḥ śivo'prameyatvāt mantrastadvācakaḥ smṛtaḥ
वे साक्षात् अपने स्वभाव से वाच्य-वाचक भाव से स्थित हैं — शिव अप्रमेय होने के कारण वाच्य हैं, तथा मन्त्र उनका वाचक कहा गया है।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.47.11)
वाच्यवाचकभावोऽयमनादिः संस्थितस्तयोः । यथानादिप्रवृत्तोऽयं घोरसंसारसागरः
vācyavācakabhāvo'yamanādiḥ saṁsthitastayoḥ | yathānādipravṛtto'yaṁ ghorasaṁsārasāgaraḥ
यह वाच्य-वाचक भाव दोनों में अनादि काल से स्थित है, जैसे यह भयंकर संसार-सागर अनादि काल से प्रवृत्त है।
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.47.12)
शिवोऽपि हि तथानादिः संसारान्मोचकः स्थितः । व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः
śivo'pi hi tathānādiḥ saṁsārānmocakaḥ sthitaḥ | vyādhīnāṁ bheṣajaṁ yadvatpratipakṣaḥ svabhāvataḥ
शिव भी उसी प्रकार अनादि होकर संसार से मुक्त करने वाले स्थित हैं — जैसे रोगों की औषधि स्वभावतः उनकी प्रतिपक्षी होती है।
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.47.13)
तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः । असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्
tadvatsaṁsāradoṣāṇāṁ pratipakṣaḥ śivaḥ smṛtaḥ | asatyasmin jagannāthe tamobhūtamidaṁ bhavet
उसी प्रकार संसार के दोषों के प्रतिपक्षी शिव माने गये हैं। यदि यह जगन्नाथ न हों, तो यह जगत् अन्धकारमय हो जाए।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.47.14)
अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्
acetanatvātprakṛterajñatvātpuraṣasya ca | pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam
प्रकृति के अचेतन होने के कारण तथा पुरुष के अज्ञ होने के कारण — प्रधान से लेकर परमाणु तक जो कुछ भी अचेतन है —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.47.15)
न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । धर्माधर्मोपदेशश्च बन्धमोक्षौ विचारणात्
na tatkartṛ svayaṁ dṛṣṭaṁ buddhimatkāraṇaṁ vinā | dharmādharmopadeśaśca bandhamokṣau vicāraṇāt
वह स्वयं बुद्धिमान कारण के बिना कर्ता नहीं देखा गया है; धर्म-अधर्म का उपदेश तथा बन्ध-मोक्ष भी विचार से इसी की आवश्यकता सिद्ध करते हैं।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.47.16)
न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति । वैद्यं विना निरानन्दाः क्लिश्यन्ते रोगिणो यथा
na sarvajñaṁ vinā puṁsāmādisargaḥ prasiddhyati | vaidyaṁ vinā nirānandāḥ kliśyante rogiṇo yathā
सर्वज्ञ के बिना प्राणियों की आदि सृष्टि सिद्ध नहीं होती — जैसे वैद्य के बिना रोगी आनन्दरहित होकर कष्ट पाते हैं।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.47.17)
तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः सदाशिवः । अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्
tasmādanādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇaḥ sadāśivaḥ | asti nāthaḥ paritrātā puṁsāṁ saṁsārasāgarāt
अतः अनादि, सर्वज्ञ, परिपूर्ण सदाशिव ही प्राणियों को संसार-सागर से बचाने वाले नाथ हैं।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.47.18)
आदिमध्यान्तनिर्मुक्तः स्वभावविमलः प्रभुः । सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयः शिवागमे
ādimadhyāntanirmuktaḥ svabhāvavimalaḥ prabhuḥ | sarvajñaḥ paripūrṇaśca śivo jñeyaḥ śivāgame
आदि-मध्य-अन्त से रहित, स्वभाव से निर्मल प्रभु, सर्वज्ञ और परिपूर्ण शिव को ही शिवागम में शिव जानना चाहिए।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.47.19)
तस्याभिधानमन्त्रोऽयमभिधेयश्च स स्मृतः । अभिधानाभिधेयत्वात् मन्त्रः सिद्धः परः शिवः
tasyābhidhānamantro'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ | abhidhānābhidheyatvāt mantraḥ siddhaḥ paraḥ śivaḥ
उनका नाम ही यह मन्त्र है, और वे स्वयं उस नाम के अभिधेय माने गये हैं; अभिधान-अभिधेय भाव से ही मन्त्र सिद्ध होता है और परम शिव सिद्ध होते हैं।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.47.20)
एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् । यदोन्नमः शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्
etāvattu śivajñānametāvatparamaṁ padam | yadonnamaḥ śivāyeti śivavākyaṁ ṣaḍakṣaram
इतना ही शिव-ज्ञान है, इतना ही परम पद है — अर्थात् 'ॐ नमः शिवाय' यह षडक्षर शिव-वाक्य।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.47.21)
विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् । यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः
vidhivākyamidaṁ śaivaṁ nārthavādaṁ śivātmakam | yaḥ sarvajñaḥ susampūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ
यह शैव विधि-वाक्य है, अर्थवाद नहीं, यह शिव-स्वरूप ही है; जो सर्वज्ञ, सुसम्पूर्ण, स्वभाव से निर्मल शिव हैं —
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.47.22)
लोकानुग्रहकर्त्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् । यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः
lokānugrahakarttā ca sa mṛṣārthaṁ kathaṁ vadet | yadyathāvasthitaṁ vastu guṇadoṣaiḥ svabhāvataḥ
वे लोक पर अनुग्रह करने वाले होकर मिथ्या अर्थ कैसे कह सकते हैं? जो वस्तु जैसी अपने गुण-दोषों सहित स्वभावतः स्थित है —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.47.23)
यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् । रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्
yāvatphalaṁ ca tatpūrṇaṁ sarvajñastu yathā vadet | rāgājñānādibhirdoṣairgrastatvādanṛtaṁ vadet
तथा जितना भी उसका पूर्ण फल है, सर्वज्ञ उसे वैसा ही कहते हैं; झूठ तो राग-अज्ञान आदि दोषों से ग्रस्त होने के कारण ही कहा जाता है।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.47.24)
ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा । अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
te ceśvare na vidyete brūyātsa kathamanyathā | ajñātāśeṣadoṣeṇa sarvajñeya śivena yat | praṇītamamalaṁ vākyaṁ tatpramāṇaṁ na saṁśayaḥ
और वे दोष ईश्वर में नहीं होते — तो वे अन्यथा कैसे कह सकते हैं? समस्त दोषों से अनभिज्ञ, सर्वज्ञ शिव द्वारा कहा गया जो निर्मल वाक्य है, वही प्रमाण है — इसमें सन्देह नहीं।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.47.25)
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
tasmādīśvaravākyāni śraddheyāni vipaścitā | yathārthapuṇyapāpeṣu tadaśraddho vrajatyadhaḥ
अतः विद्वान् को ईश्वर के वाक्यों में श्रद्धा रखनी चाहिए, जो यथार्थ पुण्य और पाप के विषय में हैं; जो श्रद्धाहीन है वह अधोगति को प्राप्त होता है।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.47.26)
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शान्तैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
svargāpavargasiddhyarthaṁ bhāṣitaṁ yatsuśobhanam | vākyaṁ munivaraiḥ śāntaistadvijñeyaṁ subhāṣitam
स्वर्ग और मोक्ष की सिद्धि के लिए शान्त मुनिवरों द्वारा कहा गया जो सुन्दर वाक्य है, वही सुभाषित जानना चाहिए।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.47.27)
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
rāgadveṣānṛtakrodhakāmatṛṣṇānusāri yat | vākyaṁ nirayahetutvāttaddurbhāṣitamucyate
राग, द्वेष, असत्य, क्रोध, काम और तृष्णा का अनुसरण करने वाला वाक्य, नरक का कारण होने से, दुर्भाषित कहा जाता है।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.47.28)
संस्कृतेनाऽपि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
saṁskṛtenā'pi kiṁ tena mṛdunā lalitena vā | avidyārāgavākyena saṁsārakleśahetunā
संस्कृत, कोमल अथवा ललित होने पर भी उस अविद्या-राग से युक्त वाक्य से क्या लाभ, जो संसार-क्लेश का ही कारण है?
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.47.29)
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च सङ्क्षयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
yacchrutvā jāyate śreyo rāgādīnāṁ ca saṅkṣayaḥ | virūpamapi tadvākyaṁ vijñeyamiti śobhanam
जिसे सुनकर कल्याण उत्पन्न हो तथा राग आदि का क्षय हो, वह वाक्य विरूप होने पर भी सुन्दर ही जानना चाहिए।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.47.30)
बहुत्वेऽपि हि मन्त्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
bahutve'pi hi mantrāṇāṁ sarvajñena śivena yaḥ | praṇīto vimalo mantro na tena sadṛśaḥ kvacit
अनेक मन्त्रों के होते हुए भी, सर्वज्ञ शिव द्वारा कहा गया जो निर्मल मन्त्र है, उसके समान अन्य कोई नहीं।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.47.31)
साङ्गानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रोऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
sāṅgāni vedaśāstrāṇi saṁsthitāni ṣaḍakṣare | na tena sadṛśastasmānmantro'pyastyaparaḥ kvacit
सांग वेद-शास्त्र इसी षडक्षर में समाहित हैं; अतः इसके समान अन्य कोई मन्त्र कहीं भी नहीं है।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.47.32)
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नः सूत्रं वृत्त्यात्मना यथा
saptakoṭimahāmantrairupamantrairanekadhā | mantraḥ ṣaḍakṣaro bhinnaḥ sūtraṁ vṛttyātmanā yathā
जैसे सूत्र वृत्ति के रूप में विस्तृत होता है, वैसे ही यह षडक्षर मन्त्र सात करोड़ महामन्त्रों तथा अनेक उपमन्त्रों में विभक्त होता है।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.47.33)
शिवज्ञानानि यावन्ति विद्यास्थानानि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
śivajñānāni yāvanti vidyāsthānāni yāni ca | ṣaḍakṣarasya sūtrasya tāni bhāṣyaṁ samāsataḥ
जितने भी शिव-ज्ञान हैं और जितने भी विद्या-स्थान हैं, वे सब संक्षेप में इस षडक्षर सूत्र का ही भाष्य हैं।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.47.34)
किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः
kiṁ tasya bahubhirmantraiḥ śāstrairvā bahuvistaraiḥ | yasyonnamaḥ śivāyeti mantro'yaṁ hṛdi saṁsthitaḥ
जिसके हृदय में 'ॐ नमः शिवाय' यह मन्त्र स्थित है, उसे अनेक मन्त्रों या विस्तृत शास्त्रों से क्या प्रयोजन?
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.47.35)
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमः शिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः
tenādhītaṁ śrutaṁ tena kṛtaṁ sarvamanuṣṭhitam | yenonnamaḥ śivāyeti mantrābhyāsaḥ sthirīkṛtaḥ
जिसने 'ॐ नमः शिवाय' मन्त्र के अभ्यास को स्थिर कर लिया है, उसी ने सब कुछ पढ़ लिया, सुन लिया, कर लिया तथा अनुष्ठित कर लिया।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.47.36)
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
namaskārādisaṁyuktaṁ śivāyetyakṣaratrayam | jihvāgre vartate yasya saphalaṁ tasya jīvitam
नमस्कार आदि से युक्त 'शिवाय' यह तीन अक्षर जिसकी जिह्वा के अग्रभाग पर सदा रहते हैं, उसी का जीवन सफल है।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.47.37)
अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पण्डितोऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपञ्जरात्
antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā paṇḍito'pi vā | pañcākṣarajape niṣṭho mucyate pāpapañjarāt
चाहे अन्त्यज हो, अधम हो, मूर्ख हो अथवा पण्डित ही क्यों न हो — पंचाक्षर-जप में निष्ठावान् व्यक्ति पाप के पिंजरे से मुक्त हो जाता है।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.47.38)
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
ityuktaṁ parameśena devyā pṛṣṭena śūlinā | hitāya sarvamartyānāṁ dvijānāṁ tu viśeṣataḥ
इस प्रकार देवी द्वारा पूछे गये त्रिशूलधारी परमेश्वर ने समस्त मनुष्यों के, विशेषतः द्विजों के, हित के लिए यह कहा।