वायवीय संहिता · अध्याय 49
पंचाक्षर महिमा वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.49.1)
ईश्वर उवाच । आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने । आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्
īśvara uvāca | ājñāhīnaṁ kriyāhīnaṁ śraddhāhīnaṁ varānane | ājñārthaṁ dakṣiṇāhīnaṁ sadā japtaṁ ca niṣphalam
ईश्वर ने कहा — हे वरानने! आज्ञा के बिना, विधि के बिना, श्रद्धा के बिना, तथा आज्ञा के निमित्त दक्षिणा के बिना सदा किया गया जप निष्फल होता है।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.49.2)
आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् । एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मन्त्रसिद्धिर्महत्फलम्
ājñāsiddhaṁ kriyāsiddhaṁ śraddhāsiddhaṁ mamātmakam | evaṁ ceddakṣiṇāyuktaṁ mantrasiddhirmahatphalam
आज्ञा से सिद्ध, विधि से सिद्ध, मुझमें श्रद्धा से सिद्ध तथा दक्षिणा से युक्त होने पर मन्त्र की सिद्धि महान् फल देने वाली होती है।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.49.3)
उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् । जापिनं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम्
upagamya guruṁ vipramācāryaṁ tattvavedinam | jāpinaṁ sadguṇopetaṁ dhyānayogaparāyaṇam
तत्त्ववेत्ता, जपशील, सद्गुण-सम्पन्न तथा ध्यान-योग में परायण गुरु, विप्र और आचार्य के पास जाकर —
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.49.4)
तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः । वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च
toṣayettaṁ prayatnena bhāvaśuddhisamanvitaḥ | vācā ca manasā caiva kāyena draviṇena ca
भाव-शुद्धि से युक्त होकर वाणी, मन, शरीर तथा धन से प्रयत्नपूर्वक उन्हें संतुष्ट करना चाहिए।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.49.5)
आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः । हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च
ācāryaṁ pūjayedvipraḥ sarvadātiprayatnataḥ | hastyaśvaratharatnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca
विप्र को सदा अत्यन्त प्रयत्नपूर्वक आचार्य की पूजा करनी चाहिए — हाथी, घोड़े, रथ, रत्न, खेत तथा घर —
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.49.6)
भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति
bhūṣaṇāni ca vāsāṁsi dhānyāni ca dhanāni ca | etāni gurave dadyādbhaktyā ca vibhave sati
आभूषण, वस्त्र, धान्य तथा धन — ये सब वैभव होने पर भक्तिपूर्वक गुरु को देने चाहिए।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.49.7)
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः । पश्चान्निवेद्य स्वात्मानं गुरवे सपरिच्छदम्
vittaśāṭhyaṁ na kurvīta yadīcchetsiddhimātmanaḥ | paścānnivedya svātmānaṁ gurave saparicchadam
यदि अपनी सिद्धि की इच्छा हो तो धन में कंजूसी नहीं करनी चाहिए; तत्पश्चात् अपने आप को अपने सम्पूर्ण साधनों सहित गुरु को अर्पित करना चाहिए।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.49.8)
एवं सम्पूज्य विधिवद्यथाशक्ति त्ववञ्चयन् । आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु
evaṁ sampūjya vidhivadyathāśakti tvavañcayan | ādadīta gurormantraṁ jñānaṁ caiva krameṇa tu
इस प्रकार विधिपूर्वक, यथाशक्ति बिना छल किये पूजा करके, क्रमशः गुरु से मन्त्र तथा ज्ञान ग्रहण करना चाहिए।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.49.9)
एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं वत्सरोषितम् । शुश्रूषुमनहङ्कारं स्नातं शुचिमुपोषितम्
evaṁ tuṣṭo guruḥ śiṣyaṁ pūjakaṁ vatsaroṣitam | śuśrūṣumanahaṅkāraṁ snātaṁ śucimupoṣitam
इस प्रकार सन्तुष्ट गुरु, पूजा करने वाले, एक वर्ष तक सेवा में रहे, शुश्रूषु, अहंकार-रहित, स्नात, शुचि तथा उपवासी शिष्य को —
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.49.10)
स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुम्भघृतेन वै । जलेन मन्त्रशुद्धेन पुण्यद्रव्ययुतेन च
snāpayitvā viśuddhyarthaṁ pūrṇakumbhaghṛtena vai | jalena mantraśuddhena puṇyadravyayutena ca
शुद्धि के लिए पूर्ण कुम्भ के घी तथा मन्त्र-शुद्ध जल से, पवित्र द्रव्यों सहित स्नान कराकर —
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.49.11)
अलङ्कृत्य सुवेषं च गन्धस्रग्वस्त्रभूषणैः । पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च
alaṅkṛtya suveṣaṁ ca gandhasragvastrabhūṣaṇaiḥ | puṇyāhaṁ vācayitvā ca brāhmaṇānabhipūjya ca
गन्ध, माला, वस्त्र और आभूषणों से सुसज्जित करके, पुण्याह-वाचन करवाकर तथा ब्राह्मणों की पूजा करके —
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.49.12)
समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालयेऽपि वा । शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ
samudratīre nadyāṁ ca goṣṭhe devālaye'pi vā | śucau deśe gṛhe vāpi kāle siddhikare tithau
समुद्र-तट पर, नदी में, गोशाला में या देवालय में, पवित्र स्थान या घर में, सिद्धिकारक काल और तिथि में —
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.49.13)
नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदोषविवर्जिते । अनुगृह्य ततो दद्याज्ज्ञानं मम यथाविधि
nakṣatre śubhayoge ca sarvadoṣavivarjite | anugṛhya tato dadyājjñānaṁ mama yathāvidhi
शुभ नक्षत्र और शुभ योग में, सब दोषों से रहित होकर, अनुग्रह करके, तत्पश्चात् विधिपूर्वक मेरा ज्ञान देना चाहिए।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.49.14)
स्वरेणोच्चारयेत्सम्यगेकान्तेऽतिप्रसन्नधीः । उच्चार्योच्चारयित्वा तमावयोर्मन्त्रमुत्तमम्
svareṇoccārayetsamyagekānte'tiprasannadhīḥ | uccāryoccārayitvā tamāvayormantramuttamam
एकान्त में अत्यन्त प्रसन्न-बुद्धि होकर, स्वर सहित सम्यक् उच्चारण करते हुए, हम दोनों के उस उत्तम मन्त्र का उच्चारण कराके —
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.49.15)
शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनोऽस्तु प्रियोऽस्त्विति । एवं दद्याद् गुरुर्मन्त्रमाज्ञां चैव ततः परम्
śivaṁ cāstu śubhaṁ cāstu śobhano'stu priyo'stviti | evaṁ dadyād gururmantramājñāṁ caiva tataḥ param
'शिव हो, शुभ हो, शोभन हो, प्रिय हो' — इस प्रकार गुरु मन्त्र दे, और तत्पश्चात् आज्ञा भी दे।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.49.16)
एवं लब्ध्वा गुरोर्मन्त्रमाज्ञां चैव समाहितः । सङ्कल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्
evaṁ labdhvā gurormantramājñāṁ caiva samāhitaḥ | saṅkalpya ca japennityaṁ puraścaraṇapūrvakam
इस प्रकार गुरु से मन्त्र तथा आज्ञा प्राप्त करके, समाहित-चित्त होकर, संकल्प करके, पुरश्चरणपूर्वक नित्य जप करना चाहिए।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.49.17)
यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् । अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम्
yāvajjīvaṁ japennityamaṣṭottarasahasrakam | ananyastatparo bhūtvā sa yāti paramāṁ gatim
जो जीवनभर नित्य एक हजार आठ जप करता है, अनन्य होकर तत्पर रहता है, वह परम गति को प्राप्त करता है।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.49.18)
जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् । नक्ताशी संयमी यः स पौरश्चरणिकः स्मृतः
japedakṣaralakṣaṁ vai caturguṇitamādarāt | naktāśī saṁyamī yaḥ sa pauraścaraṇikaḥ smṛtaḥ
जो आदरपूर्वक चार लाख जप करता है, रात्रि में ही भोजन करता है, संयमी है, वही पुरश्चरणिक कहा जाता है।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.49.19)
यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत्पुनः । तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धिदो भवेत्
yaḥ puraścaraṇaṁ kṛtvā nityajāpī bhavetpunaḥ | tasya nāsti samo loke sa siddhaḥ siddhido bhavet
जो पुरश्चरण करके फिर नित्य-जापी बन जाता है, उसके समान लोक में कोई नहीं; वह सिद्ध होकर सिद्धिदाता बनता है।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.49.20)
स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमासनम् । त्वया मां हृदि सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य स्वगुरुं ततः
snānaṁ kṛtvā śucau deśe baddhvā ruciramāsanam | tvayā māṁ hṛdi sañcintya sañcintya svaguruṁ tataḥ
पवित्र स्थान में स्नान करके, सुन्दर आसन बाँधकर, मुझे तथा अपने गुरु को हृदय में स्मरण करके —
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.49.21)
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मौनी चैकाग्रमानसः । विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā maunī caikāgramānasaḥ | viśodhya pañcatattvāni dahanaplāvanādibhiḥ
उत्तर या पूर्व की ओर मुख करके, मौन रहकर, एकाग्र-चित्त होकर, दहन-प्लावन आदि से पंचतत्त्वों को शुद्ध करके —
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.49.22)
मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सफलीकृतविग्रहः । आवयोर्विग्रहौ ध्यायन्प्राणापानौ नियम्य च
mantranyāsādikaṁ kṛtvā saphalīkṛtavigrahaḥ | āvayorvigrahau dhyāyanprāṇāpānau niyamya ca
मन्त्र-न्यास आदि करके, अपने शरीर को सफल बनाकर, हम दोनों के विग्रहों का ध्यान करते हुए, प्राण-अपान का नियमन करके —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.49.23)
विद्यास्थानं स्वकं रूपं ऋषिं छन्दोऽधिदैवतम् । बीजं शक्तिं तथा वाक्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरीं जपेत्
vidyāsthānaṁ svakaṁ rūpaṁ ṛṣiṁ chando'dhidaivatam | bījaṁ śaktiṁ tathā vākyaṁ smṛtvā pañcākṣarīṁ japet
विद्या-स्थान, अपने स्वरूप, ऋषि, छन्द, अधिदेवता, बीज, शक्ति तथा वाक्य का स्मरण करके पंचाक्षरी का जप करना चाहिए।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.49.24)
उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशुं चैव मध्यमम् । अधमं वाचिकं प्राहुरागमार्थविशारदाः
uttamaṁ mānasaṁ jāpyamupāṁśuṁ caiva madhyamam | adhamaṁ vācikaṁ prāhurāgamārthaviśāradāḥ
आगम के अर्थ में निपुण विद्वानों ने मानस जप को उत्तम, उपांशु जप को मध्यम तथा वाचिक जप को अधम कहा है।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.49.25)
उत्तमं रुद्रदैवत्यं मध्यमं विष्णुदैवतम् । अधमं ब्रह्मदैवत्यमित्याहुरनुपूर्वशः
uttamaṁ rudradaivatyaṁ madhyamaṁ viṣṇudaivatam | adhamaṁ brahmadaivatyamityāhuranupūrvaśaḥ
उत्तम जप का देवता रुद्र है, मध्यम का विष्णु, तथा अधम का ब्रह्मा — ऐसा क्रमशः कहा गया है।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.49.26)
यदुच्चनीचस्वरितैः स्पष्टास्पष्टपदाक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकोऽयं जपः स्मृतः
yaduccanīcasvaritaiḥ spaṣṭāspaṣṭapadākṣaraiḥ | mantramuccārayedvācā vāciko'yaṁ japaḥ smṛtaḥ
जिसमें उच्च-नीच-स्वरित स्वरों से, स्पष्ट या अस्पष्ट पद-अक्षरों से वाणी द्वारा मन्त्र का उच्चारण किया जाए, वह वाचिक जप कहा गया है।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.49.27)
जिह्वामात्रपरिस्पन्दादीषदुच्चारितोऽपि वा । अपरैरश्रुतः किञ्चिच्छ्रुतो वोपांशुरुच्यते
jihvāmātraparispandādīṣaduccārito'pi vā | aparairaśrutaḥ kiñcicchruto vopāṁśurucyate
जो केवल जीभ के हिलने से या थोड़ा उच्चारित होकर, अन्य लोगों को अश्रुत या कुछ ही श्रुत हो, वह उपांशु कहा जाता है।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.49.28)
धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् । शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः
dhiyā yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṁ padātpadam | śabdārthacintanaṁ bhūyaḥ kathyate mānaso japaḥ
बुद्धि से अक्षर-श्रेणी द्वारा, वर्ण से वर्ण, पद से पद, शब्द के अर्थ का पुनः-पुनः चिन्तन किया जाए, वह मानस जप कहलाता है।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.49.29)
वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते । साहस्रं मानसः प्रोक्तः सगर्भस्तु शताधिकः
vācikastveka eva syādupāṁśuḥ śatamucyate | sāhasraṁ mānasaḥ proktaḥ sagarbhastu śatādhikaḥ
वाचिक जप एक इकाई के बराबर होता है, उपांशु सौ के बराबर कहा जाता है; मानस जप हज़ार के बराबर कहा गया है, तथा सगर्भ जप उससे सौ गुना अधिक होता है।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.49.30)
प्राणायामसमायुक्तः सगर्भो जप उच्यते । आद्यन्तयोरगर्भोऽपि प्राणायामः प्रशस्यते
prāṇāyāmasamāyuktaḥ sagarbho japa ucyate | ādyantayoragarbho'pi prāṇāyāmaḥ praśasyate
प्राणायाम से युक्त जप 'सगर्भ' कहलाता है; आदि और अन्त में किया गया अगर्भ प्राणायाम भी प्रशंसनीय है।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.49.31)
चत्वारिंशत्समावृत्तीः प्राणानायम्य संस्मरेत् । मन्त्रं मन्त्रार्थविद्धीमानशक्तः शक्तितो जपेत्
catvāriṁśatsamāvṛttīḥ prāṇānāyamya saṁsmaret | mantraṁ mantrārthaviddhīmānaśaktaḥ śaktito japet
मन्त्रार्थ को जानने वाले बुद्धिमान को प्राणायाम करते हुए चालीस बार मन्त्र का स्मरण करना चाहिए; अशक्त होने पर यथाशक्ति जप करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.49.32)
पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तत्र शस्यते
pañcakaṁ trikamekaṁ vā prāṇāyāmaṁ samācaret | agarbhaṁ vā sagarbhaṁ vā sagarbhastatra śasyate
पाँच बार, तीन बार अथवा एक बार प्राणायाम करना चाहिए, चाहे अगर्भ हो या सगर्भ — उनमें सगर्भ प्रशंसित है।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.49.33)
सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते । एषु पञ्चविधेष्वेकः कर्त्तव्यः शक्तितो जपः
sagarbhādapi sāhasraṁ sadhyāno japa ucyate | eṣu pañcavidheṣvekaḥ karttavyaḥ śaktito japaḥ
सगर्भ से भी ध्यान-सहित जप हज़ार गुना कहा गया है। इन पाँच प्रकारों में से यथाशक्ति एक जप करना चाहिए।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.49.34)
अङ्गुल्या जपसङ्ख्यानमेकमेवमुदाहृतम् । रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीवैर्दशाधिकम्
aṅgulyā japasaṅkhyānamekamevamudāhṛtam | rekhayāṣṭaguṇaṁ vidyātputrajīvairdaśādhikam
उँगलियों से जप-गणना को एक इकाई कहा गया है; रेखा से गिनने पर आठ गुना, पुत्रजीव के बीजों से दस गुना जानना चाहिए।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.49.35)
शतं स्याच्छङ्खमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते
śataṁ syācchaṅkhamaṇibhiḥ pravālaistu sahasrakam | sphaṭikairdaśasāhasraṁ mauktikairlakṣamucyate
शंख-मणियों से सौ गुना, मूँगे से हज़ार गुना; स्फटिक से दस हज़ार गुना, तथा मोतियों से लाख गुना कहा गया है।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.49.36)
पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते । कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैरनन्तगुणितं भवेत्
padmākṣairdaśalakṣaṁ tu sauvarṇaiḥ koṭirucyate | kuśagranthyā ca rudrākṣairanantaguṇitaṁ bhavet
कमल-बीजों से दस लाख गुना, तथा सुवर्ण-मणियों से करोड़ गुना कहा गया है; कुश-गाँठ तथा रुद्राक्ष से अनन्त गुना हो जाता है।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.49.37)
त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि । सप्तविंशतिसङ्ख्यातैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत्
triṁśadakṣaiḥ kṛtā mālā dhanadā japakarmaṇi | saptaviṁśatisaṅkhyātairakṣaiḥ puṣṭipradā bhavet
तीस मणियों वाली माला जप-कर्म में धन देने वाली है; सत्ताईस मणियों वाली माला पुष्टि देने वाली होती है।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.49.38)
पञ्चविंशतिसङ्ख्यातैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति । अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा
pañcaviṁśatisaṅkhyātaiḥ kṛtā muktiṁ prayacchati | akṣaistu pañcadaśabhirabhicāraphalapradā
पच्चीस मणियों वाली माला मुक्ति प्रदान करती है; किन्तु पंद्रह मणियों वाली माला अभिचार फल देने वाली है।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.49.39)
अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्ज्जनीं शत्रुनाशिनीम् । मध्यमां धनदां शान्तिं करोत्येषा ह्यनामिका
aṅguṣṭhaṁ mokṣadaṁ vidyāttarjjanīṁ śatrunāśinīm | madhyamāṁ dhanadāṁ śāntiṁ karotyeṣā hyanāmikā
अंगूठे को मोक्षदायक जानना चाहिए, तर्जनी शत्रु-नाशक है; मध्यमा धन देने वाली है, तथा अनामिका शान्ति करती है।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.49.40)
अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा । शतसङ्ख्योत्तमा माला पञ्चाशद्भिस्तु मध्यमा
aṣṭottaraśataṁ mālā tatra syāduttamottamā | śatasaṅkhyottamā mālā pañcāśadbhistu madhyamā
एक सौ आठ मणियों वाली माला सर्वोत्तम होती है; सौ मणियों वाली माला उत्तम, तथा पचास मणियों वाली मध्यम कही जाती है।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.49.41)
चतुःपञ्चाशदक्षैस्तु हृच्छ्रेष्ठा हि प्रकीर्तिता । इत्येवं मालया कुर्याज्जपं कस्मै न दर्शयेत्
catuḥpañcāśadakṣaistu hṛcchreṣṭhā hi prakīrtitā | ityevaṁ mālayā kuryājjapaṁ kasmai na darśayet
चौवन मणियों वाली माला हृदय के लिए श्रेष्ठ कही गई है। इस प्रकार माला से जप करना चाहिए, किसी को भी न दिखाना चाहिए।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.49.42)
कनिष्ठा क्षरिणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना । अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरङ्गुलिभिः सह
kaniṣṭhā kṣariṇī proktā japakarmaṇi śobhanā | aṅguṣṭhena japejjapyamanyairaṅgulibhiḥ saha
कनिष्ठिका को जप-कर्म में फलदायी तथा शोभन कहा गया है। अंगूठे से, अन्य उँगलियों के साथ, जप करना चाहिए।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.49.43)
अङ्गुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः । गृहे जपं समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं विदुः
aṅguṣṭhena vinā japyaṁ kṛtaṁ tadaphalaṁ yataḥ | gṛhe japaṁ samaṁ vidyād goṣṭhe śataguṇaṁ viduḥ
अंगूठे के बिना किया गया जप निष्फल होता है, क्योंकि गृह में किया गया जप साधारण, गोशाला में सौ गुना जाना जाता है।
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.49.44)
पुण्यारण्ये तथारामे सहस्रगुणमुच्यते । अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम्
puṇyāraṇye tathārāme sahasraguṇamucyate | ayutaṁ parvate puṇye nadyāṁ lakṣamudāhṛtam
पवित्र वन तथा उद्यान में हज़ार गुना कहा जाता है; पवित्र पर्वत पर दस हज़ार गुना, नदी में लाख गुना कहा गया है।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.49.45)
कोटिं देवालये प्राहुरनन्तं मम सन्निधौ । सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च
koṭiṁ devālaye prāhuranantaṁ mama sannidhau | sūryasyāgnergurorindordīpasya ca jalasya ca
देवालय में करोड़ गुना, तथा मेरी सन्निधि में अनन्त गुना कहा गया है। सूर्य, अग्नि, गुरु, चन्द्र, दीप तथा जल —
श्लोक 46 (shiva.vayaviya.49.46)
विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः । तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम्
viprāṇāṁ ca gavāṁ caiva sannidhau śasyate japaḥ | tatpūrvābhimukhaṁ vaśyaṁ dakṣiṇaṁ cābhicārikam
विप्रों और गौओं की सन्निधि में जप की प्रशंसा की गई है। पूर्वाभिमुख जप वशीकरण के लिए, दक्षिणाभिमुख अभिचार के लिए होता है।
श्लोक 47 (shiva.vayaviya.49.47)
पश्चिमं धनदं विद्यादौत्तरं शान्तिदं भवेत् । सूर्य्याग्निविप्रदेवानां गुरूणामपि सन्निधौ
paścimaṁ dhanadaṁ vidyādauttaraṁ śāntidaṁ bhavet | sūryyāgnivipradevānāṁ gurūṇāmapi sannidhau
पश्चिमाभिमुख धनदायक जानना चाहिए, उत्तराभिमुख शान्तिदायक होता है। सूर्य, अग्नि, विप्र, देव तथा गुरुओं की सन्निधि में —
श्लोक 48 (shiva.vayaviya.49.48)
अन्येषां च प्रसक्तानां मन्त्रं न विमुखो जपेत् । उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गलावृतः
anyeṣāṁ ca prasaktānāṁ mantraṁ na vimukho japet | uṣṇīṣī kañcukī nagno muktakeśo galāvṛtaḥ
तथा अन्य उपस्थित जनों की ओर पीठ करके मन्त्र-जप नहीं करना चाहिए। उष्णीष पहनकर, कंचुक पहनकर, नग्न होकर, बाल खुले रखकर, गला ढककर —
श्लोक 49 (shiva.vayaviya.49.49)
अपवित्रकरोऽशुद्धो विलपन्न जपेत् क्वचित् । क्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृम्भणे
apavitrakaro'śuddho vilapanna japet kvacit | krodhaṁ madaṁ kṣutaṁ trīṇi niṣṭhīvanavijṛmbhaṇe
अपवित्र हाथों से, अशुद्ध होकर, विलाप करते हुए कभी जप नहीं करना चाहिए। क्रोध, मद, छींक — इन तीन को, तथा थूकने और जँभाई लेने को —
श्लोक 50 (shiva.vayaviya.49.50)
दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि । आचमेत्सम्भवे तेषां स्मरेद्वा मां त्वया सह
darśanaṁ ca śvanīcānāṁ varjayejjapakarmaṇi | ācametsambhave teṣāṁ smaredvā māṁ tvayā saha
और कुत्तों तथा नीच जनों के दर्शन को जप-कर्म में वर्जित करना चाहिए। ऐसा होने पर आचमन करे अथवा तुम्हारे साथ मेरा स्मरण करे।
श्लोक 51 (shiva.vayaviya.49.51)
ज्योतींषि च प्रपश्येद्वा कुर्याद् वा प्राणसंयमम् । अनासनः शयानो वा गच्छन्नुत्थित एव वा
jyotīṁṣi ca prapaśyedvā kuryād vā prāṇasaṁyamam | anāsanaḥ śayāno vā gacchannutthita eva vā
अथवा किसी प्रकाश को देखे, या प्राणायाम करे। बिना आसन के, लेटकर, चलते हुए या अभी उठकर भी —
श्लोक 52 (shiva.vayaviya.49.52)
रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे । प्रसार्य्य न जपेत्पादौ कुक्कुटासन एव वा
rathyāyāmaśive sthāne na japettimirāntare | prasāryya na japetpādau kukkuṭāsana eva vā
सड़क पर, अशुभ स्थान में, अथवा अंधकार में जप न करे। पैर फैलाकर जप न करे, न ही कुक्कुटासन में —
श्लोक 53 (shiva.vayaviya.49.53)
यानशय्याधिरूढो वा चिन्ताव्याकुलितोऽथवा । शक्तश्चेत्सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत्
yānaśayyādhirūḍho vā cintāvyākulito'thavā | śaktaścetsarvamevaitadaśaktaḥ śaktito japet
वाहन या शय्या पर आरूढ़ होकर, अथवा चिन्ता से व्याकुल होकर भी जप न करे। यदि समर्थ हो तो यह सब पालन करे, अशक्त होने पर यथाशक्ति जप करे।
श्लोक 54 (shiva.vayaviya.49.54)
किमत्र बहुनोक्तेन समासेन वचः शृणु । सदाचारो जपन् शुद्धं ध्यायन्भद्रं समश्नुते
kimatra bahunoktena samāsena vacaḥ śṛṇu | sadācāro japan śuddhaṁ dhyāyanbhadraṁ samaśnute
अधिक कहने से क्या लाभ? संक्षेप में यह वचन सुनो — सदाचारी होकर शुद्ध जप करने वाला तथा ध्यान करने वाला कल्याण को प्राप्त करता है।
श्लोक 55 (shiva.vayaviya.49.55)
आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनम् । आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः
ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṁ dhanam | ācāraḥ paramā vidyā ācāraḥ paramā gatiḥ
आचार ही परम धर्म है, आचार ही परम धन है; आचार ही परम विद्या है, आचार ही परम गति है।
श्लोक 56 (shiva.vayaviya.49.56)
आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः । परत्र च सुखी न स्यात्तस्मादाचारवान्भवेत्
ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ | paratra ca sukhī na syāttasmādācāravānbhavet
आचारहीन पुरुष लोक में निन्दित होता है, तथा परलोक में भी सुखी नहीं होता; अतः आचारवान् होना चाहिए।
श्लोक 57 (shiva.vayaviya.49.57)
यस्य यद्विहितं कर्म वेदे शास्त्रे च वैदिकैः । तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः
yasya yadvihitaṁ karma vede śāstre ca vaidikaiḥ | tasya tena samācāraḥ sadācāro na cetaraḥ
जिसके लिए वेद और शास्त्र में वैदिक विद्वानों द्वारा जो कर्म विहित है, उसके लिए उसी के अनुसार आचरण करना ही सदाचार है, अन्य नहीं।
श्लोक 58 (shiva.vayaviya.49.58)
सद्भिराचरितत्वाच्च सदाचारः स उच्यते । सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम्
sadbhirācaritatvācca sadācāraḥ sa ucyate | sadācārasya tasyāhurāstikyaṁ mūlakāraṇam
सत्पुरुषों द्वारा आचरित होने के कारण ही उसे सदाचार कहा जाता है। उस सदाचार का मूल कारण आस्तिक्य कहा गया है।
श्लोक 59 (shiva.vayaviya.49.59)
आस्तिकश्चेत्प्रमादाद्यैः सदाचारादविच्युतः । न दुष्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत्
āstikaścetpramādādyaiḥ sadācārādavicyutaḥ | na duṣyati naro nityaṁ tasmādāstikatāṁ vrajet
यदि आस्तिक मनुष्य प्रमाद आदि से भी सदाचार से च्युत न हो, तो वह कभी दूषित नहीं होता; अतः आस्तिकता का आश्रय लेना चाहिए।
श्लोक 60 (shiva.vayaviya.49.60)
यथेहास्ति सुखं दुःखं सुकृतैर्दुष्कृतैरपि । तथा परत्र चास्तीति मतिरास्तिक्यमुच्यते
yathehāsti sukhaṁ duḥkhaṁ sukṛtairduṣkṛtairapi | tathā paratra cāstīti matirāstikyamucyate
जैसे यहाँ सुकृत और दुष्कृत कर्मों से सुख-दुःख होता है, वैसे ही परलोक में भी होता है — यह विश्वास ही आस्तिक्य कहलाता है।
श्लोक 61 (shiva.vayaviya.49.61)
रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये । न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथ वा पशोः
rahasyamanyadvakṣyāmi gopanīyamidaṁ priye | na vācyaṁ yasya kasyāpi nāstikasyātha vā paśoḥ
हे प्रिये! अब मैं एक और रहस्य कहूँगा, जो गोपनीय है; यह किसी को भी नहीं कहना चाहिए, न नास्तिक को, न पशु-तुल्य व्यक्ति को।
श्लोक 62 (shiva.vayaviya.49.62)
सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य च । पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे
sadācāravihīnasya patitasyāntyajasya ca | pañcākṣarātparaṁ nāsti paritrāṇaṁ kalau yuge
सदाचार-रहित, पतित तथा अन्त्यज के लिए भी कलियुग में पंचाक्षर से बढ़कर कोई परित्राण नहीं है।
श्लोक 63 (shiva.vayaviya.49.63)
गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रोऽयं न च निष्फलः
gacchatastiṣṭhato vāpi svecchayā karma kurvataḥ | aśucervā śucervāpi mantro'yaṁ na ca niṣphalaḥ
चलते हुए हो या ठहरे हुए, अपनी इच्छा से कर्म करते हुए, अशुचि हो या शुचि — यह मन्त्र कभी निष्फल नहीं होता।
श्लोक 64 (shiva.vayaviya.49.64)
अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् । अनादिष्टोऽपि गुरुणा मन्त्रोऽयं न च निष्फलः
anācāravatāṁ puṁsāmaviśuddhaṣaḍadhvanām | anādiṣṭo'pi guruṇā mantro'yaṁ na ca niṣphalaḥ
आचार-रहित, अशुद्ध षडध्वा वाले पुरुषों के लिए, चाहे गुरु द्वारा उपदिष्ट न भी हो, यह मन्त्र कभी निष्फल नहीं होता।
श्लोक 65 (shiva.vayaviya.49.65)
अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मन्त्रोऽयं न च निष्फलः
antyajasyāpi mūrkhasya mūḍhasya patitasya ca | nirmaryādasya nīcasya mantro'yaṁ na ca niṣphalaḥ
अन्त्यज, मूर्ख, मूढ़, पतित, मर्यादा-रहित तथा नीच के लिए भी यह मन्त्र कभी निष्फल नहीं होता।
श्लोक 66 (shiva.vayaviya.49.66)
सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् । सिध्यत्येव न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित्
sarvāvasthāṁ gatasyāpi mayi bhaktimataḥ param | sidhyatyeva na sandeho nāparasya tu kasyacit
चाहे किसी भी अवस्था में हो, यदि मुझमें भक्ति रखने वाला हो, तो उसे सिद्धि अवश्य मिलती है — इसमें सन्देह नहीं; भक्तिहीन को नहीं मिलती।
श्लोक 67 (shiva.vayaviya.49.67)
न लग्नतिथिनक्षत्रवारयोगादयः प्रिये । अस्यात्यन्तमवेक्ष्याः स्युर्नैष सप्तः सदोदितः
na lagnatithinakṣatravārayogādayaḥ priye | asyātyantamavekṣyāḥ syurnaiṣa saptaḥ sadoditaḥ
हे प्रिये! इसके लिए लग्न, तिथि, नक्षत्र, वार तथा योग आदि का अत्यधिक विचार आवश्यक नहीं; यह सप्तवारों के उदय-अस्त पर निर्भर नहीं है।
श्लोक 68 (shiva.vayaviya.49.68)
न कदाचिन्न कस्यापि रिपुरेष महामनुः । सुसिद्धो वापि सिद्धो वा साध्यो वापि भविष्यति
na kadācinna kasyāpi ripureṣa mahāmanuḥ | susiddho vāpi siddho vā sādhyo vāpi bhaviṣyati
यह महामन्त्र कभी, किसी के लिए भी शत्रु नहीं बनता; यह सदा सुसिद्ध, सिद्ध अथवा साध्य ही सिद्ध होगा।
श्लोक 69 (shiva.vayaviya.49.69)
सिद्धेन गुरुणादिष्टः सुसिद्ध इति कथ्यते । असिद्धेनापि वा दत्तः सिद्धसाध्यस्तु केवलः
siddhena guruṇādiṣṭaḥ susiddha iti kathyate | asiddhenāpi vā dattaḥ siddhasādhyastu kevalaḥ
सिद्ध गुरु द्वारा उपदिष्ट होने पर इसे सुसिद्ध कहा जाता है; असिद्ध गुरु द्वारा दिया गया हो तो भी यह सिद्ध-साध्य ही रहता है।
श्लोक 70 (shiva.vayaviya.49.70)
असाधितः साधितो वा सिध्यत्वेन न संशयः । श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मन्त्रे तथा गुरौ
asādhitaḥ sādhito vā sidhyatvena na saṁśayaḥ | śraddhātiśayayuktasya mayi mantre tathā gurau
साधित हो या असाधित, यह सिद्ध होता ही है — इसमें सन्देह नहीं — जो मुझमें, मन्त्र में तथा गुरु में अत्यधिक श्रद्धा रखता है।
श्लोक 71 (shiva.vayaviya.49.71)
तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा सापायानधिकारतः । आश्रयेत्परमां विद्यां साक्षात्पञ्चाक्षरीं बुधः
tasmānmantrāntarāṁstyaktvā sāpāyānadhikārataḥ | āśrayetparamāṁ vidyāṁ sākṣātpañcākṣarīṁ budhaḥ
अतः बुद्धिमान् को चाहिए कि अन्य मन्त्रों को, जो अधिकार-भेद के कारण असफल होने की सम्भावना रखते हैं, त्यागकर साक्षात् परम विद्या पंचाक्षरी का ही आश्रय ले।
श्लोक 72 (shiva.vayaviya.49.72)
मन्त्रान्तरेषु सिद्धेषु मन्त्र एष न सिध्यति । सिद्धे त्वस्मिन्महामन्त्रे ते च सिद्धा भवन्त्युत
mantrāntareṣu siddheṣu mantra eṣa na sidhyati | siddhe tvasminmahāmantre te ca siddhā bhavantyuta
अन्य मन्त्रों के सिद्ध हो जाने पर भी यह मन्त्र सिद्ध नहीं होता, किन्तु यह महामन्त्र सिद्ध हो जाने पर वे अन्य मन्त्र भी सिद्ध हो जाते हैं।
श्लोक 73 (shiva.vayaviya.49.73)
यथा देवेष्वलब्धोऽस्मि लब्धेष्वपि महेश्वरि । मयि लब्धे तु ते लब्धा मन्त्रेष्वेषु समो विधिः
yathā deveṣvalabdho'smi labdheṣvapi maheśvari | mayi labdhe tu te labdhā mantreṣveṣu samo vidhiḥ
हे महेश्वरि! जैसे अन्य देवताओं के प्राप्त होने पर भी मैं अप्राप्त ही रहता हूँ, किन्तु मेरे प्राप्त होने पर वे सब प्राप्त हो जाते हैं — इन मन्त्रों में भी वही नियम है।
श्लोक 74 (shiva.vayaviya.49.74)
ये दोषाः सर्वमन्त्राणां न तेऽस्मिन् सम्भवन्त्यपि । अस्य मन्त्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात्
ye doṣāḥ sarvamantrāṇāṁ na te'smin sambhavantyapi | asya mantrasya jātyādīnanapekṣya pravartanāt
सभी मन्त्रों के जो दोष होते हैं, वे इसमें कदापि सम्भव नहीं, क्योंकि यह मन्त्र जाति आदि की अपेक्षा किये बिना ही प्रवृत्त होता है।
श्लोक 75 (shiva.vayaviya.49.75)
तथापि नैव क्षुद्रेषु फलेषु प्रतियोगिषु । सहसा विनियुञ्जीत तस्मादेष महाबलः
tathāpi naiva kṣudreṣu phaleṣu pratiyogiṣu | sahasā viniyuñjīta tasmādeṣa mahābalaḥ
फिर भी, इसे क्षुद्र तथा प्रतियोगी फलों के लिए सहसा प्रयोग नहीं करना चाहिए; क्योंकि यह अत्यन्त महाबली है।
श्लोक 76 (shiva.vayaviya.49.76)
उपमन्युरुवाच । एवं साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना । हिताय जगतामुक्तः पञ्चाक्षरविधिर्यथा
upamanyuruvāca | evaṁ sākṣānmahādevyai mahādevena śūlinā | hitāya jagatāmuktaḥ pañcākṣaravidhiryathā
उपमन्यु ने कहा — इस प्रकार त्रिशूलधारी महादेव द्वारा साक्षात् महादेवी को, जगत् के हित के लिए, यह पंचाक्षर-विधि बताई गई।
श्लोक 77 (shiva.vayaviya.49.77)
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम्
ya idaṁ kīrtayedbhaktyā śṛṇuyādvā samāhitaḥ | sarvapāpavinirmuktaḥ prayāti paramāṁ gatim
जो इसे भक्तिपूर्वक कीर्तन करे अथवा समाहित-चित्त होकर सुने, वह सब पापों से मुक्त होकर परम गति को प्राप्त होता है।