Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 50

दीक्षा-विधान में गुरु-माहात्म्य वर्णन

अध्याय 49अध्याय-सूचीअध्याय 51

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.50.1)

श्रीकृष्ण उवाच । भगवन्मन्त्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

śrīkṛṣṇa uvāca | bhagavanmantramāhātmyaṁ bhavatā kathitaṁ prabho | tatprayogavidhānaṁ ca sākṣācchrutisamaṁ yathā

श्रीकृष्ण ने कहा — हे भगवन्! हे प्रभो! आपने मन्त्र का माहात्म्य तथा उसके प्रयोग की विधि, साक्षात् श्रुति के समान, मुझे बताई।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.50.2)

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मन्त्रसङ्ग्रहणे किञ्चित्सूचितं न तु विस्मृतम्

idānīṁ śrotumicchāmi śivasaṁskāramuttamam | mantrasaṅgrahaṇe kiñcitsūcitaṁ na tu vismṛtam

अब मैं उत्तम शिव-संस्कार सुनना चाहता हूँ; मन्त्र-संग्रहण के प्रसंग में कुछ संकेत किया गया था, वह मुझे विस्मृत नहीं हुआ है।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.50.3)

उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

upamanyuruvāca | hanta te kathayiṣyāmi sarvapāpaviśodhanam | saṁskāraṁ paramaṁ puṇyaṁ śivena patibhāṣitam

उपमन्यु ने कहा — अच्छा, मैं तुम्हें सर्वपाप का शोधन करने वाला, शिव द्वारा कहा गया वह परम पुण्यमय संस्कार बताता हूँ।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.50.4)

सम्यक् कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

samyak kṛtādhikāraḥ syātpūjādiṣu naro yataḥ | saṁskāraḥ kathyate tena ṣaḍadhvapariśodhanam

जिससे मनुष्य पूजा आदि में सम्यक् अधिकार प्राप्त करता है, वह संस्कार कहलाता है; इसके द्वारा षडध्वा का परिशोधन होता है।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.50.5)

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबन्धनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

dīyate yena vijñānaṁ kṣīyate pāśabandhanam | tasmātsaṁskāra evāyaṁ dīkṣetyapi ca kathyate

जिससे विज्ञान प्रदान किया जाता है और पाश-बन्धन क्षीण होता है, उसी संस्कार को दीक्षा भी कहा जाता है।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.50.6)

शाम्भवी चैव शाक्ती च मान्त्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

śāmbhavī caiva śāktī ca māntrī caiva śivāgame | dīkṣopadiśyate tredhā śivena paramātmanā

शिवागम में शिव परमात्मा द्वारा दीक्षा शाम्भवी, शाक्ती तथा मान्त्री — इस प्रकार तीन भागों में बताई गई है।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.50.7)

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्सम्भाषणादपि । सद्यः संज्ञा भवेज्जन्तोः पाशोपक्षयकारिणी

gurorālokamātreṇa sparśātsambhāṣaṇādapi | sadyaḥ saṁjñā bhavejjantoḥ pāśopakṣayakāriṇī

गुरु के केवल दर्शन मात्र से, स्पर्श से अथवा वार्तालाप से भी, जीव को तत्काल वह संज्ञा प्राप्त होती है जो पाश का क्षय करने वाली होती है।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.50.8)

सा दीक्षा शाम्भवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशोपक्षयभेदतः

sā dīkṣā śāmbhavī proktā sā punarbhidyate dvidhā | tīvrā tīvratarā ceti pāśopakṣayabhedataḥ

उसे शाम्भवी दीक्षा कहा गया है; वह पुनः पाश-क्षय के भेद से दो प्रकार की होती है — तीव्रा तथा तीव्रतरा।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.50.9)

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यः सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोऽत्यन्तं पुंसः पापविशोधिका

yayā syānnirvṛtiḥ sadyaḥ saiva tīvratarā matā | tīvrā tu jīvato'tyantaṁ puṁsaḥ pāpaviśodhikā

जिससे तत्काल मुक्ति हो जाए, वही तीव्रतरा मानी गई है; तीव्रा तो जीवित रहते हुए ही मनुष्य के पापों का अत्यन्त शोधन करती है।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.50.10)

शाक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

śāktī jñānavatī dīkṣā śiṣyadehaṁ praviśya tu | guruṇā yogamārgeṇa kriyate jñānacakṣuṣā

शाक्ती दीक्षा ज्ञानमयी है, जिसमें गुरु योग-मार्ग से ज्ञान-चक्षु द्वारा शिष्य के शरीर में प्रवेश करके यह क्रिया करता है।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.50.11)

मान्त्री क्रियावती दीक्षा कुण्डमण्डलपूर्विका । मन्दमन्दतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

māntrī kriyāvatī dīkṣā kuṇḍamaṇḍalapūrvikā | mandamandataroddeśātkartavyā guruṇā bahiḥ

मान्त्री दीक्षा क्रियामयी है, जो कुण्ड-मण्डल पूर्वक होती है; यह गुरु द्वारा मन्द तथा मन्दतर अधिकारियों के लिए बाहर से की जाती है।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.50.12)

शक्तिपातानुसारेण शिष्योऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

śaktipātānusāreṇa śiṣyo'nugrahamarhati | śaivadharmānusārasya tanmūlatvātsamāsataḥ

शक्तिपात के अनुसार ही शिष्य अनुग्रह का पात्र बनता है, क्योंकि शैव धर्म का पालन संक्षेप में उसी पर मूलतः आधारित है।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.50.13)

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

yatra śaktirna patitā tatra śuddhirna jāyate | na vidyā na śivācāro na muktirna ca siddhayaḥ

जहाँ शक्ति नहीं उतरी, वहाँ न शुद्धि होती है, न विद्या, न शिवाचार, न मुक्ति और न ही सिद्धियाँ।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.50.14)

तस्मात् लिङ्गानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुः शिष्यं विशोधयेत्

tasmāt liṅgāni saṁvīkṣya śaktipātasya bhūyasaḥ | jñānena kriyayā vātha guruḥ śiṣyaṁ viśodhayet

अतः प्रचुर शक्तिपात के लक्षणों को भलीभाँति देखकर गुरु को ज्ञान अथवा क्रिया द्वारा शिष्य का विशोधन करना चाहिए।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.50.15)

योऽन्यथा कुरुते मोहात् स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

yo'nyathā kurute mohāt sa vinaśyati durmatiḥ | tasmātsarvaprakāreṇa guruḥ śiṣyaṁ parīkṣayet

जो मोहवश अन्यथा करता है, वह दुर्मति नष्ट हो जाता है; अतः गुरु को सब प्रकार से शिष्य की परीक्षा करनी चाहिए।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.50.16)

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानन्दसम्भवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानन्दरूपिणी

lakṣaṇaṁ śaktipātasya prabodhānandasambhavaḥ | sā yasmātparamā śaktiḥ prabodhānandarūpiṇī

शक्तिपात का लक्षण है प्रबोध और आनन्द की उत्पत्ति, क्योंकि वह परम शक्ति स्वयं प्रबोध-आनन्द स्वरूप है।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.50.17)

आनन्दबोधयोर्लिङ्गमन्तःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कम्परोमाञ्चस्वरनेत्राङ्गविक्रियाः

ānandabodhayorliṅgamantaḥkaraṇavikriyāḥ | yathā syātkamparomāñcasvaranetrāṅgavikriyāḥ

उस आनन्द और बोध का चिह्न है अन्तःकरण का विकार — जैसे कम्प, रोमांच, स्वर-नेत्र-अंगों में विकार का होना।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.50.18)

शिष्योऽपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्सम्पर्कैः शिवार्चादौ सङ्गतैर्वाथ तद्गतैः

śiṣyo'pi lakṣaṇairebhiḥ kuryādguruparīkṣaṇam | tatsamparkaiḥ śivārcādau saṅgatairvātha tadgataiḥ

शिष्य को भी इन्हीं लक्षणों से गुरु की परीक्षा करनी चाहिए — उनके सम्पर्क से, शिव-अर्चना आदि में उनके साथ संगत रहने से, अथवा उनसे सम्बद्ध जनों से।

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.50.19)

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

śiṣyastu śikṣaṇīyatvādgurorgauravakāraṇāt | tasmāt sarvaprayatnena gurorgauravamācaret

शिष्य को शिक्षा दिये जाने योग्य होने के कारण, तथा गुरु के गौरव के कारण, सब प्रकार के प्रयत्न से गुरु का गौरव करना चाहिए।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.50.20)

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ | gururvā śiva evātha vidyākāreṇa saṁsthitaḥ

जो गुरु है वही शिव कहा गया है, जो शिव है वही गुरु माना गया है; गुरु ही विद्या के रूप में स्थित साक्षात् शिव हैं।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.50.21)

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

yathā śivastathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ | śivavidyā gurūṇāṁ ca pūjayā sadṛśaṁ phalam

जैसे शिव हैं, वैसी ही विद्या है; जैसी विद्या है, वैसे ही गुरु हैं। शिव, विद्या और गुरुओं की पूजा का समान फल है।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.50.22)

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमन्त्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

sarvadevātmakaścāsau sarvamantramayo guruḥ | tasmātsarvaprayatnena yasyājñāṁ śirasā vahet

यह गुरु सर्व-देवात्मक तथा सर्व-मन्त्रमय है; अतः सब प्रकार के प्रयत्न से जिसकी आज्ञा को शिर पर धारण करना चाहिए।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.50.23)

श्रेयोऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लङ्घयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्मात् ज्ञानसम्पत्तिमश्नुते

śreyo'rthī yadi gurvājñāṁ manasāpi na laṅghayet | gurvājñāpālako yasmāt jñānasampattimaśnute

यदि कल्याण चाहने वाला हो, तो गुरु की आज्ञा का मन से भी उल्लंघन न करे; क्योंकि गुरु की आज्ञा का पालक ही ज्ञान की सम्पत्ति प्राप्त करता है।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.50.24)

गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

gacchaṁstiṣṭhan svapan bhuñjannānyatkarma samācaret | samakṣaṁ yadi kurvīta sarvaṁ cānujñayā guroḥ

चलते, बैठते, सोते, भोजन करते या अन्य कोई भी कर्म करते समय, यदि सामने हो तो सब कुछ गुरु की अनुमति से ही करे।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.50.25)

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

gurorgṛhe samakṣaṁ vā na yatheṣṭāsano bhavet | gururdevo yataḥ sākṣāttadgṛhaṁ devamandiram

गुरु के घर में अथवा उनके सामने अपनी इच्छानुसार आसन ग्रहण न करे; क्योंकि गुरु साक्षात् देव हैं, अतः उनका घर देव-मन्दिर है।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.50.26)

पापिनां च यथा सङ्गात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसम्पर्कात् मलं त्यजति काञ्चनम् । तथैव गुरुसम्पर्कात् पापं त्यजति मानवः

pāpināṁ ca yathā saṅgāttatpāpātpatito bhavet | yatheha vahnisamparkāt malaṁ tyajati kāñcanam | tathaiva gurusamparkāt pāpaṁ tyajati mānavaḥ

जैसे पापियों के संग से मनुष्य उनके पाप से पतित हो जाता है, वैसे ही, जैसे यहाँ अग्नि के सम्पर्क से सोना मल त्याग देता है, वैसे ही गुरु के सम्पर्क से मनुष्य पाप त्याग देता है।

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.50.27)

यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः

yathā vahnisamīpastho ghṛtakumbho vilīyate tathā pāpaṁ vilīyeta hyācāryasya samīpataḥ

जैसे अग्नि के समीप रखा घृत का घड़ा पिघल जाता है, वैसे ही आचार्य के समीप जाने से पाप पिघल जाता है।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.50.28)

यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् । तथायमपि सन्तुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत्

yathā prajvalito vahniḥ śuṣkamārdraṁ ca nirdahet | tathāyamapi santuṣṭo guruḥ pāpaṁ kṣaṇāddahet

जैसे प्रज्वलित अग्नि सूखे और गीले दोनों को जला देती है, वैसे ही सन्तुष्ट गुरु भी क्षणभर में पाप को जला देते हैं।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.50.29)

मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

manasā karmaṇā vācā guroḥ krodhaṁ na kārayet

मन, वचन तथा कर्म से गुरु का क्रोध कभी न कराए।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.50.30)

तस्य क्रोधेन दह्यन्ते ह्यायुः श्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

tasya krodhena dahyante hyāyuḥ śrījñānasatkriyāḥ | tatkrodhakāriṇo ye syusteṣāṁ yajñāśca niṣphalāḥ

उनके क्रोध से आयु, श्री, ज्ञान तथा सत्कर्म जल जाते हैं; जो उन्हें क्रोधित करते हैं, उनके यज्ञ भी निष्फल हो जाते हैं।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.50.31)

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

yamaśca niyamāścaiva nātra kāryā vicāraṇā | gurorviruddhaṁ yadvākyaṁ na vadejjātucinnaraḥ

यम और नियम भी यहाँ अपवाद नहीं हैं; मनुष्य गुरु के विरुद्ध कोई वचन कभी न बोले।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.50.32)

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

vadedyadi mahāmohādrauravaṁ narakaṁ vrajet | manasā karmaṇā vācā gurumuddiśya yatnataḥ

यदि महामोहवश ऐसा बोले, तो वह रौरव नरक में जाए। मन, वचन तथा कर्म से गुरु के प्रति यत्नपूर्वक —

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.50.33)

श्रेयोऽर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

śreyo'rthī cennaro dhīmānna mithyācāramācaret | gurorhitaṁ priyaṁ kuryādādiṣṭo vā na vā sadā

यदि बुद्धिमान मनुष्य कल्याण चाहता है, तो मिथ्याचार न करे; आदिष्ट हो या न हो, सदा गुरु का हित और प्रिय कार्य करे।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.50.34)

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

asamakṣaṁ samakṣaṁ vā tasya kāryaṁ samācaret | itthamācāravānbhakto nityamudyuktamānasaḥ

चाहे उनकी अनुपस्थिति में हो या उपस्थिति में, उनका कार्य करे। इस प्रकार आचारवान्, नित्य उद्युक्त-मन —

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.50.35)

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततोऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान् प्राज्ञः परमानन्दभासकः

gurupriyakaraḥ śiṣyaḥ śaivadharmāṁstato'rhati | guruścedguṇavān prājñaḥ paramānandabhāsakaḥ

गुरु को प्रिय करने वाला भक्त शिष्य ही शैव धर्मों का अधिकारी बनता है — बशर्ते गुरु गुणवान्, प्राज्ञ तथा परमानन्द से दीप्त हों।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.50.36)

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्सञ्जननं तत्त्वं परमानन्दसम्भवम्

tattvavicchivasaṁsakto muktido na tu cāparaḥ | saṁvitsañjananaṁ tattvaṁ paramānandasambhavam

तत्त्ववेत्ता, शिव में लीन गुरु ही मुक्ति देने वाला है, अन्य नहीं। संवित् को उत्पन्न करने वाला, परमानन्द से उत्पन्न तत्त्व —

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.50.37)

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानन्ददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

tattattvaṁ viditaṁ yena sa evānandadarśakaḥ | na punarnāmamātreṇa saṁvidārahitastu yaḥ

जिसने उस तत्त्व को जान लिया है, वही आनन्द-दर्शक है, न कि केवल नाम-मात्र से गुरु कहलाने वाला, संवेदन-रहित व्यक्ति।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.50.38)

अन्योऽन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्य नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

anyo'nyaṁ tārayennaukā kiṁ śilā tārayecchilām | etasya nāmamātreṇa muktirvai nāmamātrikā

एक नाव दूसरी को पार करा सकती है, पर क्या पत्थर पत्थर को पार करा सकता है? ऐसे नाम-मात्र के गुरु से मिली मुक्ति भी नाम-मात्र की ही होती है।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.50.39)

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

yaiḥ punarviditaṁ tattvaṁ te muktā mocayantyapi | tattvahīne kuto bodhaḥ kuto hyātmaparigrahaḥ

किन्तु जिन्होंने तत्त्व को जान लिया है, वे स्वयं मुक्त होकर दूसरों को भी मुक्त करते हैं। तत्त्व-रहित में बोध कहाँ, आत्म-प्राप्ति कहाँ?

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.50.40)

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

parigrahavinirmuktaḥ paśurityabhidhīyate | paśubhiḥ preritaścāpi paśutvaṁ nātivartate

तत्त्व-प्राप्ति से रहित व्यक्ति को 'पशु' कहा जाता है; ऐसे पशुओं द्वारा प्रेरित होने पर भी वह पशुत्व को नहीं लाँघता।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.50.41)

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

tasmāttattvavideveha mukto mocaka iṣyate | sarvalakṣaṇasaṁyuktaḥ sarvaśāstravidapyayam

अतः यहाँ तत्त्ववेत्ता मुक्त पुरुष ही दूसरों को मुक्त करने वाला माना जाता है — भले ही अन्य व्यक्ति सर्व-लक्षणों से युक्त तथा सर्व-शास्त्रों का ज्ञाता हो,

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.50.42)

सर्वोपायविधिज्ञोऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

sarvopāyavidhijño'pi tattvahīnastu niṣphalaḥ | yasyānubhavaparyantā buddhistattve pravartate

भले ही वह सब उपायों की विधि जानता हो, तत्त्व-रहित होने पर वह निष्फल है। किन्तु जिसकी बुद्धि तत्त्व में अनुभव की सीमा तक पहुँच जाती है —

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.50.43)

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दोऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव सम्पर्कात्प्रबोधानन्दसम्भवः

tasyāvalokanādyaiśca parānando'bhijāyate | tasmādyasyaiva samparkātprabodhānandasambhavaḥ

उसके दर्शन आदि से परम आनन्द उत्पन्न होता है; अतः जिसके सम्पर्क मात्र से प्रबोध-आनन्द उत्पन्न हो —

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.50.44)

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

guruṁ tameva vṛṇuyānnāparaṁ matimānnaraḥ | sa śiṣyairvinayācāracaturairucito guruḥ

बुद्धिमान मनुष्य उसी को गुरु चुने, किसी अन्य को नहीं। ऐसा गुरु विनय और आचार में निपुण शिष्यों के लिए उचित है।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.50.45)

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

yāvadvijñāyate tāvatsevanīyo mumukṣubhiḥ | jñāte tasminsthirā bhaktiryāvattattvaṁ samāśrayet

जब तक उसकी पहचान हो रही हो, तब तक मुमुक्षुओं द्वारा उसकी सेवा करनी चाहिए; एक बार जान लेने पर, जब तक तत्त्व का आश्रय बना रहे, तब तक उसमें स्थिर भक्ति रखनी चाहिए।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.50.46)

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथञ्चन । यत्रानन्दः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

na tu tattvaṁ tyajejjātu nopekṣeta kathañcana | yatrānandaḥ prabodho vā nālpamapyupalabhyate

किन्तु तत्त्व को कभी नहीं त्यागना चाहिए, न ही किसी प्रकार उसकी उपेक्षा करनी चाहिए — जहाँ आनन्द या प्रबोध थोड़ा भी प्राप्त न हो,

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.50.47)

वत्सरादपि शिष्येण सोऽन्यं गुरुमुपाश्रयेत् । गुरुमन्यं प्रपन्नेऽपि नावमन्येत पौर्विकम् । गुरोर्भ्रातॄंस्तथा पुत्रान् बोधकान् प्रेरकानपि

vatsarādapi śiṣyeṇa so'nyaṁ gurumupāśrayet | gurumanyaṁ prapanne'pi nāvamanyeta paurvikam | gurorbhrātṝṁstathā putrān bodhakān prerakānapi

वहाँ शिष्य एक वर्ष के बाद भी किसी अन्य गुरु का आश्रय ले सकता है; परन्तु अन्य गुरु की शरण लेने पर भी पूर्व गुरु का, उनके भाइयों, पुत्रों, बोधक तथा प्रेरकों का अनादर न करे।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.50.48)

तत्रादावुपसङ्गम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् । गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम्

tatrādāvupasaṅgamya brāhmaṇaṁ vedapāragam | gurumārādhayetprājñaṁ śubhagaṁ priyadarśanam

वहाँ पहले वेदपारगामी ब्राह्मण के पास जाकर, प्राज्ञ, सौभाग्यशाली तथा प्रिय-दर्शन गुरु की आराधना करनी चाहिए —

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.50.49)

सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रान्तमानसम् । तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

sarvābhayapradātāraṁ karuṇākrāntamānasam | toṣayettaṁ prayatnena manasā karmaṇā girā

जो सबको अभय देने वाले, करुणा से आक्रान्त-मन हों, उन्हें मन, कर्म और वाणी से प्रयत्नपूर्वक संतुष्ट करना चाहिए।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.50.50)

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोऽसौ भवेद्यथा । तस्मिन् प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत्

tāvadārādhayecchiṣyaḥ prasanno'sau bhavedyathā | tasmin prasanne śiṣyasya sadyaḥ pāpakṣayo bhavet

शिष्य को तब तक आराधना करनी चाहिए जब तक वे प्रसन्न न हो जाएँ; उनके प्रसन्न होने पर शिष्य के पापों का तत्काल क्षय हो जाता है।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.50.51)

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च । भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च

tasmāddhanāni ratnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca | bhūṣaṇāni ca vāsāṁsi yānaśayyāsanāni ca

अतः धन, रत्न, खेत, घर, आभूषण, वस्त्र, वाहन, शय्या तथा आसन —

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.50.52)

एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम्

etāni gurave dadyādbhaktyā vittānusārataḥ | vittaśāṭhyaṁ na kurvīta yadīcchetparamāṁ gatim

ये सब भक्तिपूर्वक अपनी सामर्थ्य के अनुसार गुरु को देने चाहिए; यदि परम गति चाहता हो तो धन में कंजूसी न करे।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.50.53)

स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम् । सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत्

sa eva janako mātā bhartā bandhurdhanaṁ sukham | sakhā mitraṁ ca yattasmātsarvaṁ tasmai nivedayet

वही पिता, माता, पति, बन्धु, धन, सुख, सखा तथा मित्र है; अतः उसे सब कुछ निवेदित कर देना चाहिए।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.50.54)

निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् । समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्

nivedya paścātsvātmānaṁ sānvayaṁ saparigraham | samarpya sodakaṁ tasmai nityaṁ tadvaśago bhavet

यह सब निवेदन करके, तत्पश्चात् अपने कुल तथा परिग्रह सहित अपने आप को जल के साथ उन्हें समर्पित करके, सदा उनके अधीन रहना चाहिए।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.50.55)

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने । तदा शैवो भवेद्देही न ततोऽस्ति पुनर्भवः

yadā śivāya svātmānaṁ dattavān deśikātmane | tadā śaivo bhaveddehī na tato'sti punarbhavaḥ

जब देहधारी ने अपने आपको गुरु-रूप शिव को अर्पित कर दिया, तब वह शैव हो जाता है, और उसके लिए फिर पुनर्जन्म नहीं होता।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.50.56)

गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत् । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम्

guruśca svāśritaṁ śiṣyaṁ varṣamekaṁ parīkṣayet | brāhmaṇaṁ kṣatriyaṁ vaiśyaṁ dvivarṣaṁ ca trivarṣakam

गुरु को भी अपने आश्रित शिष्य की परीक्षा करनी चाहिए — ब्राह्मण की एक वर्ष, क्षत्रिय की दो वर्ष, तथा वैश्य की तीन वर्ष तक —

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.50.57)

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः । उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि

prāṇadravyapradānādyairādeśaiśca samāsamaiḥ | uttamāṁścādhame kṛtvā nīcānuttamakarmaṇi

प्राण और धन के दान आदि की माँगों से, तथा योग्य-अयोग्य आदेशों से, श्रेष्ठ को निम्न कार्य में तथा निम्न को श्रेष्ठ कार्य में लगाकर —

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.50.58)

आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि । ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि

ākruṣṭāstāḍitā vāpi ye viṣādaṁ na yāntyapi | te yogyāḥ saṁyatāḥ śuddhāḥ śivasaṁskārakarmaṇi

जो डाँटे जाने या ताड़ित होने पर भी विषाद को प्राप्त नहीं होते, वे ही शिव-संस्कार के कर्म के लिए योग्य, संयत तथा शुद्ध हैं।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.50.59)

अहिंसका दयावन्तो नित्यमुद्युक्तचेतसः । अमानिनो बुद्धिमन्तः त्यक्तस्पर्द्धाः प्रियंवदाः

ahiṁsakā dayāvanto nityamudyuktacetasaḥ | amānino buddhimantaḥ tyaktasparddhāḥ priyaṁvadāḥ

अहिंसक, दयावान्, सदा उद्युक्त-चित्त; मान-रहित, बुद्धिमान्, स्पर्धा-रहित, प्रियवादी —

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.50.60)

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः । शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः

ṛjavo mṛdavaḥ svacchā vinītāḥ sthiracetasaḥ | śaucācārasamāyuktāḥ śivabhaktā dvijātayaḥ

सरल, कोमल, स्वच्छ, विनीत, स्थिर-चित्त; शौच-आचार से युक्त, शिव-भक्त द्विजाति —

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.50.61)

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः । शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः

evaṁ vṛttasamopetā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ | śodhyā bodhyā yathānyāyamiti śāstreṣu niścayaḥ

इस प्रकार वाणी, मन और शरीर के कर्मों से समान वृत्ति वाले, न्यायपूर्वक शोधन तथा बोध किये जाने योग्य हैं — यही शास्त्रों में निश्चय है।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.50.62)

नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि । नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे

nādhikāraḥ svato nāryāḥ śivasaṁskārakarmaṇi | niyogādbharturastyeva bhaktiyuktā yadīśvare

शिव-संस्कार के कर्म में स्त्री को स्वतः अधिकार नहीं है; किन्तु यदि वह ईश्वर में भक्तियुक्त हो, तो पति की आज्ञा से उसे अधिकार प्राप्त है।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.50.63)

तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया । अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

tathaiva bhartṛhīnāyā putrāderabhyanujñayā | adhikāro bhavatyeva kanyāyāḥ piturājñayā | śūdrāṇāṁ martyajātīnāṁ patitānāṁ viśeṣataḥ

उसी प्रकार पति-विहीना स्त्री को पुत्र आदि की अनुमति से, तथा कन्या को पिता की आज्ञा से अधिकार प्राप्त होता है। शूद्रों, अन्य मर्त्य जातियों तथा विशेषतः पतितों के लिए भी —

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.50.64)

तथा सङ्करजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैऽप्यकृत्रिमभावाश्चेच्छिवे परमकारणे

tathā saṅkarajātīnāṁ nādhvaśuddhirvidhīyate | tai'pyakṛtrimabhāvāścecchive paramakāraṇe

तथा वर्ण-संकर जातियों के लिए षडध्वा-शुद्धि का सामान्य विधान नहीं है; तथापि यदि उनका शिव में, परम कारण में, कृत्रिमता-रहित भाव हो —

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.50.65)

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

pādodakapradānādyaiḥ kuryuḥ pāpaviśodhanam | atrānulomajātā ye yuktā eva dvijātiṣu

तो वे चरणामृत के दान आदि से अपने पापों का शोधन कर सकते हैं। इनमें से जो अनुलोम-जात हैं, वे द्विजातियों में ही युक्त माने जाते हैं।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.50.66)

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैः शिवधर्मे नियोजिता

teṣāmadhvaviśuddhyādi kuryānmātṛkulocitam | yā tu kanyā svapitrādyaiḥ śivadharme niyojitā

उनकी षडध्वा-शुद्धि आदि माता के कुल के अनुरूप करनी चाहिए। और जो कन्या अपने पिता आदि द्वारा शिव-धर्म में नियोजित की गई हो —

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.50.67)

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

sā bhaktāya pradātavyā nāparāya virodhine | dattā cetpratikūlāya pramādādbodhayetpatim

उसे भक्त को ही देना चाहिए, विरोधी को नहीं। यदि प्रमादवश किसी प्रतिकूल व्यक्ति को दे दी गई हो, तो वह अपने पति को समझाए।

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.50.68)

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

aśaktā taṁ parityajya manasā dharmamācaret | yathā munivaraṁ tyaktvā patimatriṁ pativratā

यदि समझाने में असमर्थ हो, तो उसे त्यागे बिना ही मन से धर्म का आचरण करे — जैसे पतिव्रता ने अपने पति, मुनिश्रेष्ठ अत्रि को त्यागे बिना अपना धर्म निभाया।

श्लोक 69 (shiva.vayaviya.50.69)

कृतकृत्याभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पाण्डवाः

kṛtakṛtyābhavatpūrvaṁ tapasārādhya śaṅkaram | yathā nārāyaṇaṁ devaṁ tapasārādhya pāṇḍavāḥ

तथा पहले तप से शंकर की आराधना करके कृतकृत्य हुई, जैसे पाण्डवों ने तप से देव नारायण की आराधना करके सिद्धि प्राप्त की।

श्लोक 70 (shiva.vayaviya.50.70)

पततीँल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

patatī~llabdhavatī dharme gurubhirna niyojitā | asvātantryakṛto doṣo nehāsti paramārthataḥ

जो स्त्री गुरुओं द्वारा नियोजित न होकर भी गिरकर धर्म को प्राप्त करती है, उसमें परमार्थतः स्वतन्त्रता के अभाव से उत्पन्न दोष नहीं होता।

श्लोक 71 (shiva.vayaviya.50.71)

शिवधर्मे नियुक्तायाः शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन योऽपि कोऽपि शिवाश्रयः

śivadharme niyuktāyāḥ śivaśāsanagauravāt | bahunātra kimuktena yo'pi ko'pi śivāśrayaḥ

शिव-धर्म में नियुक्त स्त्री को शिव-शासन के गौरव से यह प्राप्त होता है — अधिक कहने से क्या लाभ? जो भी कोई शिव की शरण में हो —

श्लोक 72 (shiva.vayaviya.50.72)

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्सम्भाषणादपि

saṁskāryo gurvadhīnaścetsaṁskriyā na prabhidyate | gurorālokanādeva sparśātsambhāṣaṇādapi

वह संस्कार्य है; यदि गुरु के अधीन हो तो संस्कार में कोई भेद नहीं होता। गुरु के दर्शन मात्र से, स्पर्श से अथवा वार्तालाप से भी —

श्लोक 73 (shiva.vayaviya.50.73)

यस्य सञ्जायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

yasya sañjāyate prajñā tasya nāsti parājayaḥ | manasā yastu saṁskāraḥ kriyate yogavartmanā

जिसमें प्रज्ञा उत्पन्न हो जाती है, उसकी पराजय नहीं होती। जो संस्कार मन से, योग-मार्ग द्वारा किया जाता है —

श्लोक 74 (shiva.vayaviya.50.74)

स नेह कथितो गुह्यो गुरुवक्त्रैकगोचरः । क्रियावान् यस्तु संस्कारः कुण्डमण्डपपूर्वकः । स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

sa neha kathito guhyo guruvaktraikagocaraḥ | kriyāvān yastu saṁskāraḥ kuṇḍamaṇḍapapūrvakaḥ | sa vakṣyate samāsena tasya śakyo na vistaraḥ

वह यहाँ नहीं बताया गया, क्योंकि वह गुह्य है और केवल गुरु के मुख से ही ज्ञात होता है। किन्तु जो क्रियामय संस्कार है, जो कुण्ड-मण्डप पूर्वक होता है, वह संक्षेप में बताया जाएगा; उसका विस्तार सम्भव नहीं है।

अध्याय 49अध्याय-सूचीअध्याय 51