Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 51

शिष्य-संस्कार वर्णन

अध्याय 50अध्याय-सूचीअध्याय 52

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.51.1)

उपमन्युरुवाच । पुण्येऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते । देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

upamanyuruvāca | puṇye'hani śucau deśe bahudoṣavivarjite | deśikaḥ prathamaṁ kuryātsaṁskāraṁ samayāhvayam

उपमन्यु ने कहा — पुण्य दिन में, पवित्र तथा बहुत दोषों से रहित स्थान में, आचार्य को पहले 'समय' नामक संस्कार करना चाहिए।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.51.2)

परीक्ष्य भूमिं विधिवद् गन्धवर्णरसादिभिः । शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

parīkṣya bhūmiṁ vidhivad gandhavarṇarasādibhiḥ | śilpiśāstroktamārgeṇa maṇḍapaṁ tatra kalpayet

गन्ध, वर्ण, रस आदि से भूमि की विधिपूर्वक परीक्षा करके, शिल्पशास्त्र में कहे गये मार्ग से वहाँ मण्डप बनाना चाहिए।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.51.3)

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् । अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

kṛtvā vediṁ ca tanmadhye kuṇḍāni parikalpayet | aṣṭadikṣu tathā dikṣu tatraiśānyāṁ punaḥ kramāt

उसके मध्य में वेदी बनाकर कुण्डों की रचना करनी चाहिए — आठों दिशाओं में, तथा फिर क्रमशः ईशान दिशा में भी।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.51.4)

प्रधानकुण्डं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः । प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

pradhānakuṇḍaṁ kurvīta yadvā paścimabhāgataḥ | pradhānamekamevātha kṛtvā śobhāṁ prakalpayet

प्रधान कुण्ड वहाँ अथवा पश्चिम भाग में बनाना चाहिए; अथवा केवल एक प्रधान कुण्ड बनाकर उसकी शोभा बढ़ानी चाहिए।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.51.5)

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः । वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मण्डलं शुभलक्षणम्

vitānadhvajamālābhirvividhābhiranekaśaḥ | vedimadhye tataḥ kuryānmaṇḍalaṁ śubhalakṣaṇam

चंदोवा, ध्वजा तथा मालाओं से अनेक प्रकार से सजाकर, तत्पश्चात् वेदी के मध्य में शुभ लक्षणों वाला मण्डल बनाना चाहिए।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.51.6)

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् । सिन्दूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः

raktahemādibhiścūrṇairīśvarāvāhanocitam | sindūraśālinīvāracūrṇairevātha nirdhanaḥ

रक्त-वर्ण, सुवर्ण आदि के चूर्णों से, जो ईश्वर के आवाहन के योग्य हों — अथवा निर्धन के लिए सिन्दूर, चावल के आटे और हल्दी के चूर्णों से मण्डल बनाना चाहिए।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.51.7)

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा । एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टाङ्गुला मता

ekahastaṁ dvihastaṁ vā sitaṁ vā raktameva vā | ekahastasya padmasya karṇikāṣṭāṅgulā matā

एक हाथ अथवा दो हाथ का, श्वेत अथवा रक्त-वर्ण का; एक हाथ के कमल की कर्णिका आठ अंगुल की मानी गई है।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.51.8)

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् । द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्

kesarāṇi tadardhāni śeṣaṁ cāṣṭadalādikam | dvihastasya tu padmasya dviguṇaṁ karṇikādikam

केसर उसकी आधी है, शेष आठ दलों आदि से युक्त है; दो हाथ के कमल की कर्णिका आदि दुगुनी होती है।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.51.9)

कृत्वा शोभोपशोभाढ्य मैशान्यां तस्य कल्पयेत् । एकहस्तं तदर्द्धं वा पुनर्वेद्यां तु मण्डलम्

kṛtvā śobhopaśobhāḍhya maiśānyāṁ tasya kalpayet | ekahastaṁ tadarddhaṁ vā punarvedyāṁ tu maṇḍalam

शोभा और उपशोभा से समृद्ध बनाकर उसे ईशान दिशा में स्थापित करना चाहिए; पुनः वेदी पर एक हाथ अथवा उसका आधा मण्डल बनाना चाहिए।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.51.10)

व्रीहितन्दुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते । तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुम्भं प्रसाधयेत्

vrīhitandulasiddhārthatilapuṣpakuśāstṛte | tatra lakṣaṇasaṁyuktaṁ śivakumbhaṁ prasādhayet

चावल, सिद्धार्थ, तिल, पुष्प तथा कुश बिछाकर उस पर सर्व लक्षणों से युक्त शिव-कुम्भ स्थापित करना चाहिए।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.51.11)

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा । गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वाङ्कुराचितम्

sauvarṇaṁ rājataṁ vāpi tāmrajaṁ mṛnmayaṁ tu vā | gandhapuṣpākṣatākīrṇaṁ kuśadūrvāṅkurācitam

सुवर्ण, रजत, ताम्र अथवा मिट्टी का, गन्ध-पुष्प-अक्षतों से भरा, कुश-दूर्वा के अंकुरों से सुसज्जित,

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.51.12)

सितसूत्रावृतं कण्ठे नववस्त्रयुगावृतम् । शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्

sitasūtrāvṛtaṁ kaṇṭhe navavastrayugāvṛtam | śuddhāmbupūrṇamutkūrcaṁ sadravyaṁ sapidhānakam

गले में श्वेत सूत्र से बँधा, नये वस्त्र-युगल से ढका, शुद्ध जल से पूर्ण, ऊपर कूर्च वाला, शुभ द्रव्यों से युक्त तथा ढक्कन सहित —

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.51.13)

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शङ्खं च चक्रमेव वा । विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा

bhṛṅgāraṁ vardhanīṁ cāpi śaṅkhaṁ ca cakrameva vā | vinā sūtrādikaṁ sarvaṁ padmapatramathāpi vā

भृंगार, वर्धनी, शंख अथवा चक्र भी, अथवा सूत्र आदि के बिना भी कमल-पत्र से भी कलश बनाया जा सकता है।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.51.14)

तस्यासनारविन्दस्य कल्पयेदुत्तरे दले । अग्रतश्चन्दनाम्भोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्

tasyāsanāravindasya kalpayeduttare dale | agrataścandanāmbhobhirastrarājasya vardhanīm

उस कमल-आसन के उत्तर दल पर, सामने की ओर, चन्दन-जल से युक्त अस्त्र-देवता की वर्धनी स्थापित करनी चाहिए।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.51.15)

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मन्त्रकुम्भे च पूर्ववत् । कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्

maṇḍalasya tataḥ prācyāṁ mantrakumbhe ca pūrvavat | kṛtvā vidhivadīśasya mahāpūjāṁ samācaret

फिर मण्डल की पूर्व दिशा में तथा मन्त्र-कुम्भ में पूर्ववत् देवता को स्थापित करके, विधिपूर्वक ईश्वर की महापूजा करनी चाहिए।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.51.16)

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठेऽपि वा गिरौ । देवागरे गृहे वापि देशेऽन्यस्मिन्मनोहरे

athārṇavasya tīre vā nadyāṁ goṣṭhe'pi vā girau | devāgare gṛhe vāpi deśe'nyasminmanohare

अथवा समुद्र-तट पर, नदी में, गोशाला में या पर्वत पर, देवालय में या घर में, या किसी अन्य मनोहर स्थान में —

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.51.17)

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मण्डपादिकम् । मण्डलं पूर्ववत्कृत्वा स्थण्डिलं च विभावसोः

kṛtvā pūrvoditaṁ sarvaṁ vinā vā maṇḍapādikam | maṇḍalaṁ pūrvavatkṛtvā sthaṇḍilaṁ ca vibhāvasoḥ

पूर्वोक्त सब कुछ करके, अथवा मण्डप आदि के बिना भी, पूर्ववत् मण्डल बनाकर तथा अग्नि की स्थण्डिल बनाकर —

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.51.18)

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः । सर्वमङ्गलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः

praviśya pūjābhavanaṁ prahṛṣṭavadano guruḥ | sarvamaṅgalasaṁyuktaḥ samācaritanaityakaḥ

पूजा-भवन में प्रवेश करके, प्रसन्न मुख वाला गुरु, सर्व मंगलों से युक्त, नित्यकर्म करके,

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.51.19)

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः । शिवकुम्भे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्

mahāpūjāṁ maheśasya kṛtvā maṇḍalamadhyataḥ | śivakumbhe tathā bhūyaḥ śivamāvāhya pūjayet

मण्डल के मध्य में महेश की महापूजा करके, पुनः शिव-कुम्भ में शिव का आवाहन करके पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.51.20)

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् । अर्चयेदस्त्रवर्द्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे

paścimābhimukhaṁ dhyātvā yajñarakṣakamīśvaram | arcayedastravarddhanyāmastramīśasya dakṣiṇe

यज्ञ-रक्षक ईश्वर का पश्चिमाभिमुख होकर ध्यान करके, दक्षिण में अस्त्र-वर्धनी में ईश्वर के अस्त्र की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.51.21)

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः । कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्

mantrakumbhe ca vinyasya mantraṁ mantraviśāradaḥ | kṛtvā mudrādikaṁ sarvaṁ mantrayāgaṁ samācaret

मन्त्र-कुम्भ में मन्त्र का न्यास करके, मन्त्र-निपुण आचार्य को समस्त मुद्राएँ करके मन्त्र-याग करना चाहिए।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.51.22)

ततः शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः । प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः

tataḥ śivānale homaṁ kuryāddeśikasattamaḥ | pradhānakuṇḍe parito juhuyuścāpare dvijāḥ

तत्पश्चात् श्रेष्ठ आचार्य को शिव-अग्नि में होम करना चाहिए; अन्य द्विज प्रधान-कुण्ड के चारों ओर आहुति दें।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.51.23)

आचार्यात्पादमर्द्धं वा होमस्तेषां विधीयते । प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः

ācāryātpādamarddhaṁ vā homasteṣāṁ vidhīyate | pradhānakuṇḍa evātha juhuyāddeśikottamaḥ

उनके लिए आचार्य के होम का चौथाई या आधा भाग विहित है; श्रेष्ठ आचार्य को प्रधान-कुण्ड में ही होम करना चाहिए।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.51.24)

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मङ्गलवाचनम् । जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

svādhyāyamapare kuryuḥ stotraṁ maṅgalavācanam | japaṁ ca vidhivaccānye śivabhaktiparāyaṇāḥ

अन्य लोग स्वाध्याय, स्तोत्र-पाठ तथा मंगल-वाचन करें; शिव-भक्ति-परायण अन्य लोग विधिपूर्वक जप करें।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.51.25)

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मङ्गलान्यपराणि च । पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः

nṛtyaṁ gītaṁ ca vādyaṁ ca maṅgalānyaparāṇi ca | pūjanaṁ ca sadasyānāṁ kṛtvā samyagvidhānataḥ

नृत्य, गीत, वाद्य तथा अन्य मंगल-कार्य, तथा सभा में उपस्थित जनों की पूजा सम्यक् विधिपूर्वक करनी चाहिए।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.51.26)

पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः सम्पूज्य शङ्करम् । प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया

puṇyāhaṁ kārayitvātha punaḥ sampūjya śaṅkaram | prārthayeddeśiko devaṁ śiṣyānugrahakāmyayā

पुण्याह-वाचन कराकर, पुनः शंकर की पूजा करके, आचार्य शिष्य पर अनुग्रह की कामना से देव से प्रार्थना करे —

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.51.27)

प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् । विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे

prasīda devadeveśa dehamāviśya māmakam | vimocayainaṁ viśveśa ghṛṇayā ca ghṛṇānidhe

'हे देवदेवेश! प्रसन्न होइए, मेरे शरीर में प्रवेश करके, हे विश्वेश! करुणा से, हे करुणानिधे! इसे मुक्त कीजिए।'

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.51.28)

अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः । आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा

atha caivaṁ karomīti labdhānujñastu deśikaḥ | ānīyopoṣitaṁ śiṣyaṁ haviṣyāśinameva vā

तब 'ऐसा ही करता हूँ' इस प्रकार अनुज्ञा प्राप्त करके आचार्य, उपवासी अथवा हविष्यान्न-भोजी शिष्य को लाकर —

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.51.29)

एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् । जपन्तं प्रणवं देवं ध्यायन्तं कृतमङ्गलम्

ekāśanaṁ vā virataṁ snātaṁ prātaḥkṛtakriyam | japantaṁ praṇavaṁ devaṁ dhyāyantaṁ kṛtamaṅgalam

जो एक बार भोजन करने वाला, संयमी, स्नात, प्रातःकर्म किया हुआ हो, प्रणव का जप करता हो, देव का ध्यान करता हो, मंगल-कार्य किया हो —

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.51.30)

द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा । दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्

dvārasya paścimasyāgramaṇḍale dakṣiṇasya vā | darbhāsane samāsīnaṁ vidhāyodaṅmukhaṁ śiśum

पश्चिम अथवा दक्षिण द्वार के सामने मण्डल के आगे, कुशासन पर उत्तराभिमुख बिठाकर —

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.51.31)

स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृताञ्जलिम् । सम्प्रोक्ष्य प्रोक्षणीतोयैर्मूर्द्धन्यस्त्रेण मुद्रया

svayaṁ prāgvadanastiṣṭhannūrdhvakāyaṁ kṛtāñjalim | samprokṣya prokṣaṇītoyairmūrddhanyastreṇa mudrayā

स्वयं पूर्वाभिमुख खड़े होकर, ऊर्ध्व-काया तथा हाथ जोड़े हुए उस शिशु को, प्रोक्षण-जल से सींचकर, मस्तक पर अस्त्र-मुद्रा से —

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.51.32)

पुष्पक्षेपेण सन्ताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः । दुकूलार्द्धेन वस्त्रेण मन्त्रितेन नवेन च

puṣpakṣepeṇa santāḍya badhnīyāllocanaṁ guruḥ | dukūlārddhena vastreṇa mantritena navena ca

पुष्प-वर्षा से हल्के से ताड़ित करके, गुरु मन्त्रित नये आधे दुकूल वस्त्र से उसकी आँखें बाँध दे।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.51.33)

ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मण्डलम् । सोऽपि तेनेरितः शम्भोराचरेत् त्रिःप्रदक्षिणम्

tataḥ praveśayecchiṣyaṁ gururdvāreṇa maṇḍalam | so'pi teneritaḥ śambhorācaret triḥpradakṣiṇam

तत्पश्चात् गुरु शिष्य को द्वार से मण्डल में प्रवेश कराए; वह भी उनके द्वारा निर्देशित होकर शम्भु की तीन प्रदक्षिणा करे।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.51.34)

ततः सुवर्णसम्मिश्रं दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं प्रभोः । प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दण्डवत्क्षितौ

tataḥ suvarṇasammiśraṁ dattvā puṣpāñjaliṁ prabhoḥ | prāṅmukhaścodaṅmukho vā praṇameddaṇḍavatkṣitau

तत्पश्चात् सुवर्ण-मिश्रित पुष्पांजलि प्रभु को अर्पित करके, पूर्वाभिमुख या उत्तराभिमुख होकर पृथ्वी पर दण्डवत् प्रणाम करे।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.51.35)

ततः सम्प्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् । सन्ताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबन्धनम्

tataḥ samprokṣya mūlena śirasyastreṇa pūrvavat | santāḍya deśikastasya mocayennetrabandhanam

तत्पश्चात् मूल-मन्त्र से प्रोक्षण करके, तथा पूर्ववत् मस्तक पर अस्त्र-मन्त्र से हल्का ताड़न करके, आचार्य उसकी आँखों का बन्धन खोल दे।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.51.36)

स दृष्ट्वा मण्डलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् । अथासीनं शिवाचार्यो मण्डलस्य तु दक्षिणे

sa dṛṣṭvā maṇḍalaṁ bhūyaḥ praṇametsāñjaliḥ prabhum | athāsīnaṁ śivācāryo maṇḍalasya tu dakṣiṇe

वह मण्डल को देखकर पुनः हाथ जोड़कर प्रभु को प्रणाम करे। तब शिवाचार्य मण्डल के दक्षिण भाग में बैठकर —

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.51.37)

उपवेश्यात्मनः सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः । आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्

upaveśyātmanaḥ savye śiṣyaṁ darbhāsane guruḥ | ārādhya ca mahādevaṁ śivahastaṁ pravinyaset

अपने बायें ओर कुशासन पर शिष्य को बिठाकर, महादेव की आराधना करके, शिव-हस्त की स्थापना करे —

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.51.38)

शिवतेजोमयं पाणिं शिवमन्त्रमुदीरयेत् । शिवाभिमानसम्पन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके

śivatejomayaṁ pāṇiṁ śivamantramudīrayet | śivābhimānasampanno nyasecchiṣyasya mastake

शिव के तेज से युक्त वह हाथ, शिव-मन्त्र का उच्चारण करते हुए, शिवाभिमान से सम्पन्न होकर शिष्य के मस्तक पर रखे।

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.51.39)

सर्वाङ्गालम्बनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः । शिष्योऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतिमीश्वरम्

sarvāṅgālambanaṁ caiva kuryāttenaiva deśikaḥ | śiṣyo'pi praṇamedbhūmau deśikākṛtimīśvaram

उसी हाथ से आचार्य शिष्य के सम्पूर्ण अंगों का स्पर्श करे; शिष्य भी आचार्य के रूप में स्थित ईश्वर को भूमि पर प्रणाम करे।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.51.40)

ततः शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि । हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा

tataḥ śivānale devaṁ samabhyarcya yathāvidhi | hutāhutitrayaṁ śiṣyamupaveśya yathā purā

तत्पश्चात् शिव-अग्नि में विधिपूर्वक देव की पूजा करके, तीन आहुतियाँ देकर, शिष्य को पूर्ववत् बिठाकर —

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.51.41)

दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् । नमस्कृत्य महादेवं नाडीसन्धानमाचरेत्

darbhāgraiḥ saṁspṛśaṁstaṁ ca vidyayātmānamāviśet | namaskṛtya mahādevaṁ nāḍīsandhānamācaret

कुश के अग्रभाग से उसे स्पर्श करते हुए, विद्या के द्वारा अपने आपको उसमें प्रविष्ट कराए; महादेव को नमस्कार करके नाड़ी-सन्धान करे।

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.51.42)

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् । शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मन्त्रांस्तु तर्पयेत्

śivaśāstroktamārgeṇa kṛtvā prāṇasya nirgamam | śiṣyadehapraveśaṁ ca smṛtvā mantrāṁstu tarpayet

शिवशास्त्र में कहे गये मार्ग से प्राण का निर्गमन करके, तथा शिष्य के शरीर में उसके प्रवेश का स्मरण करके, मन्त्रों को तर्पण दे।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.51.43)

सन्तर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश । देयास्तिस्रस्तथाङ्गानामङ्गैरेव यथाक्रमम्

santarpaṇāya mūlasya tenaivāhutayo daśa | deyāstisrastathāṅgānāmaṅgaireva yathākramam

मूल-मन्त्र की तृप्ति के लिए उसी से दस आहुतियाँ देनी चाहिए; तथा अंगों की तीन-तीन आहुतियाँ क्रमशः उन्हीं के अंग-मन्त्रों से देनी चाहिए।

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.51.44)

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः । पुनर्दशाहुतीः कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्

tataḥ pūrṇāhutiṁ dattvā prāyaścittāya deśikaḥ | punardaśāhutīḥ kuryānmūlamantreṇa mantravit

तत्पश्चात् पूर्णाहुति देकर, प्रायश्चित्त के लिए आचार्य को पुनः मूल-मन्त्र से दस आहुतियाँ देनी चाहिए।

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.51.45)

पुनः सम्पूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः । हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्

punaḥ sampūjya deveśaṁ samyagācamya deśikaḥ | hutvā caiva yathānyāyaṁ svajātyā vaiśyamuddharet

पुनः देवेश की पूजा करके, सम्यक् आचमन करके, आचार्य विधिपूर्वक होम करके अपनी जाति के अनुसार शिष्य में वैश्य-भाव उत्पन्न करे।

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.51.46)

तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः । कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः

tasyaivaṁ janayetkṣātramuddhāraṁ ca tataḥ punaḥ | kṛtvā tathaiva vipratvaṁ janayedasya deśikaḥ

इस प्रकार उसमें क्षत्रिय-भाव उत्पन्न करके, फिर उसका उद्धार करके, उसी प्रकार आचार्य उसमें ब्राह्मण्य उत्पन्न करे।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.51.47)

राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः । रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्

rājanyaṁ caivamuddhṛtya kṛtvā vipraṁ punastayoḥ | rudratvaṁ janayedvipre rudranāmaiva sādhayet

इस प्रकार क्षत्रिय-भाव से उद्धार करके, तत्पश्चात् ब्राह्मण बनाकर, ब्राह्मण में रुद्रत्व उत्पन्न करे तथा रुद्र-नाम ही सिद्ध करे।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.51.48)

प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोः स्वात्मानमात्मनि । शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरन्तं विस्फुलिङ्गवत्

prokṣaṇaṁ tāḍanaṁ kṛtvā śiśoḥ svātmānamātmani | śivātmakamanusmṛtya sphurantaṁ visphuliṅgavat

शिशु का प्रोक्षण और ताड़न करके, अपने आपको शिव-स्वरूप स्मरण करते हुए, चिंगारी के समान स्फुरित होता हुआ —

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.51.49)

नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मन्त्रतो गुरुः । निर्गम्य प्रविशेन्नाड्यां शिष्यस्य हृदयं तथा

nāḍyā yathoktayā vāyuṁ recayenmantrato guruḥ | nirgamya praviśennāḍyāṁ śiṣyasya hṛdayaṁ tathā

गुरु मन्त्र द्वारा उक्त नाड़ी से वायु का रेचन करे; निकलकर वह नाड़ी द्वारा शिष्य के हृदय में प्रवेश करे।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.51.50)

प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् । स्वतेजसापास्तमलं ज्वलन्तमनुचिन्तयेत्

praviśya tasya caitanyaṁ nīlabindunibhaṁ smaran | svatejasāpāstamalaṁ jvalantamanucintayet

प्रवेश करके, उसकी चेतना को नील-बिन्दु के समान स्मरण करते हुए, अपने तेज से मल-रहित, प्रज्वलित होता हुआ चिन्तन करे।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.51.51)

तमादाय तया नाड्या मन्त्री संहारमुद्रया । न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः

tamādāya tayā nāḍyā mantrī saṁhāramudrayā | na pūrakeṇa niveśyainamekībhāvārthamātmanaḥ

उसे उस नाड़ी से लेकर, संहार-मुद्रा से, मन्त्री उसे पूरक से नहीं, अपने साथ एकीभाव के लिए स्थापित करे।

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.51.52)

कुम्भकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा । तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तं निवेशयेत्

kumbhakena tathā nāḍyā recakena yathā purā | tasmādādāya śiṣyasya hṛdaye taṁ niveśayet

कुम्भक से, तथा उसी नाड़ी से रेचक द्वारा जैसे पहले किया, वैसे ही उसे लेकर शिष्य के हृदय में स्थापित करे।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.51.53)

तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् । हुत्वाऽऽहुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

tamālabhya śivāllabdhaṁ tasmai dattvopavītakam | hutvā''hutitrayaṁ paścāddadyātpūrṇāhutiṁ tataḥ

उसे स्पर्श करके, शिव से प्राप्त उस तत्त्व को उसे देकर, उपवीत भी प्रदान करके, तीन आहुतियाँ देकर, तत्पश्चात् पूर्णाहुति दे।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.51.54)

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्य वरासने । कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धाञ्जलिरुदङ्मुखम्

devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśya varāsane | kuśapuṣpaparistīrṇe baddhāñjalirudaṅmukham

देवता के दक्षिण भाग में शिष्य को कुश और पुष्पों से बिछे श्रेष्ठ आसन पर, हाथ जोड़े हुए, उत्तराभिमुख बिठाकर —

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.51.55)

स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् । वरासनस्थितो मन्त्रैर्महामङ्गलनिःस्वनैः

svastikāsanamārūḍhaṁ vidhāya prāṅmukhaḥ svayam | varāsanasthito mantrairmahāmaṅgalaniḥsvanaiḥ

स्वस्तिकासन में स्थित करके, स्वयं पूर्वाभिमुख होकर, श्रेष्ठ आसन पर बैठे हुए, मन्त्रों तथा महामंगल ध्वनियों सहित —

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.51.56)

समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसाधितम् । ध्यायमानः शिवं शिष्यमभिषिञ्चेत देशिकः

samādāya ghaṭaṁ pūrṇaṁ pūrṇameva prasādhitam | dhyāyamānaḥ śivaṁ śiṣyamabhiṣiñceta deśikaḥ

पूर्ण तथा भलीभाँति संस्कारित घट को लेकर, शिव का ध्यान करते हुए, आचार्य शिष्य का अभिषेक करे।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.51.57)

अथापनुद्य स्नानाम्बु परिधाय सिताम्बरम् । आचान्तोऽलङ्कृतः शिष्यः प्राञ्जलिर्मण्डपं व्रजेत्

athāpanudya snānāmbu paridhāya sitāmbaram | ācānto'laṅkṛtaḥ śiṣyaḥ prāñjalirmaṇḍapaṁ vrajet

तत्पश्चात् स्नान का जल पोंछकर, श्वेत वस्त्र धारण करके, आचमन करके, अलंकृत शिष्य हाथ जोड़े मण्डप की ओर जाए।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.51.58)

उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे । सम्पूज्य मण्डले देवं करन्यासं समाचरेत्

upaveśya yathāpūrvaṁ taṁ gururdarbhaviṣṭare | sampūjya maṇḍale devaṁ karanyāsaṁ samācaret

उसे पूर्ववत् कुशासन पर बिठाकर, गुरु मण्डल में देव की पूजा करके, हाथों में न्यास करे।

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.51.59)

ततस्तु भस्मना देवं ध्यायेन्मनसि देशिकः । समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्

tatastu bhasmanā devaṁ dhyāyenmanasi deśikaḥ | samālabheta pāṇibhyāṁ śiśuṁ śivamudīrayet

तत्पश्चात् आचार्य मन में भस्म द्वारा देव का ध्यान करे, दोनों हाथों से शिशु का स्पर्श करके शिव-मन्त्र का उच्चारण करे।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.51.60)

अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् । सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना

atha tasya śivācāryo dahanaplāvanādikam | sakalīkaraṇaṁ kṛtvā mātṛkānyāsavartmanā

तत्पश्चात् शिवाचार्य उसके लिए दहन-प्लावन आदि तथा मातृका-न्यास की विधि से सकलीकरण करे।

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.51.61)

ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्द्धनि देशिकः । तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्

tataḥ śivāsanaṁ dhyātvā śiṣyamūrddhani deśikaḥ | tatrāvāhya yathānyāyamarcayenmanasā śivam

तत्पश्चात् शिवासन का ध्यान करके, आचार्य शिष्य के मस्तक पर विधिपूर्वक शिव का आवाहन करके मन से पूजा करे।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.51.62)

प्रार्थयेत्प्राञ्जलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव । इति विज्ञाप्य तं शम्भोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्

prārthayetprāñjalirdevaṁ nityamatra sthito bhava | iti vijñāpya taṁ śambhostejasā bhāsuraṁ smaret

हाथ जोड़कर देव से प्रार्थना करे — 'यहाँ सदा स्थित रहिए' — इस प्रकार निवेदन करके शम्भु के तेज से भासुर होते हुए उनका स्मरण करे।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.51.63)

सम्पूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् । कर्णे शिष्यस्य शनकैः शिवमन्त्रमुदीरयेत्

sampūjyātha śivaṁ śaivīmājñāṁ prāpya śivātmikām | karṇe śiṣyasya śanakaiḥ śivamantramudīrayet

तत्पश्चात् शिव की पूजा करके, शिव-स्वरूप शैव आज्ञा प्राप्त करके, शिष्य के कान में धीरे-धीरे शिव-मन्त्र का उच्चारण करे।

श्लोक 64 (shiva.vayaviya.51.64)

स तु बद्धाञ्जलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः । शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यः शिवाचार्यस्य शासनात्

sa tu baddhāñjaliḥ śrutvā mantraṁ tadgatamānasaḥ | śanaistaṁ vyāharecchiṣyaḥ śivācāryasya śāsanāt

वह भी हाथ जोड़े हुए, मन्त्र सुनकर, उसी में मन लगाकर, शिवाचार्य के आदेश से धीरे-धीरे उसे दोहराए।

श्लोक 65 (shiva.vayaviya.51.65)

ततः शाक्तं च सन्दिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः । उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मङ्गलमादिशेत्

tataḥ śāktaṁ ca sandiśya mantraṁ mantravicakṣaṇaḥ | uccārayitvā ca sukhaṁ tasmai maṅgalamādiśet

तत्पश्चात् मन्त्र-निपुण आचार्य शाक्त मन्त्र भी बताकर, सुखपूर्वक उच्चारण कराकर, उसे मंगल-आशीर्वाद दे।

श्लोक 66 (shiva.vayaviya.51.66)

ततः समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः । समादिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्

tataḥ samāsānmantrārthaṁ vācyavācakayogataḥ | samādiśyeśvaraṁ rūpaṁ yogamāsanamādiśet

तत्पश्चात् वाच्य-वाचक सम्बन्ध से संक्षेप में मन्त्रार्थ बताकर, ईश्वर के स्वरूप का निर्देश करके योग तथा आसन का उपदेश दे।

श्लोक 67 (shiva.vayaviya.51.67)

अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ । भक्त्यैवमभिसन्धाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्

atha gurvājñayā śiṣyaḥ śivāgnigurusannidhau | bhaktyaivamabhisandhāya dīkṣāvākyamudīrayet

तत्पश्चात् गुरु की आज्ञा से शिष्य शिव, अग्नि तथा गुरु की उपस्थिति में, इस प्रकार भक्तिपूर्वक संकल्प करके दीक्षा-वाक्य का उच्चारण करे —

श्लोक 68 (shiva.vayaviya.51.68)

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि वा । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीय भगवन्तं त्रिलोचनम्

varaṁ prāṇaparityāgaśchedanaṁ śiraso'pi vā | na tvanabhyarcya bhuñjīya bhagavantaṁ trilocanam

'त्रिनेत्र भगवान् की पूजा किये बिना भोजन करने से तो प्राण त्याग देना अथवा सिर कटवा लेना ही श्रेष्ठ है।'

श्लोक 69 (shiva.vayaviya.51.69)

स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः । तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः

sa eva dadyānniyato yāvanmohaviparyayaḥ | tāvadārādhayeddevaṁ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ

वही नियमपूर्वक तब तक निभाए जब तक मोह का विपर्यय न हो जाए; तब तक उसी में निष्ठ तथा तत्पर रहकर देव की आराधना करे।

श्लोक 70 (shiva.vayaviya.51.70)

ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे । लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्

tataḥ sa samayo nāma bhaviṣyati śivāśrame | labdhādhikāro gurvājñāpālakastadvaśo bhavet

तत्पश्चात् शिवाश्रम में वह 'समयी' कहलाएगा; अधिकार प्राप्त, गुरु की आज्ञा का पालक, उन्हीं के वश में रहने वाला हो जाएगा।

श्लोक 71 (shiva.vayaviya.51.71)

अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः । दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमन्त्रितम्

ataḥ paraṁ nyastakaro bhasmādāya svahastataḥ | dadyācchiṣyāya mūlena rudrākṣaṁ cābhimantritam

इसके पश्चात्, हाथ रखकर, अपने हाथ से भस्म लेकर, मूल-मन्त्र से अभिमन्त्रित रुद्राक्ष शिष्य को प्रदान करे।

श्लोक 72 (shiva.vayaviya.51.72)

प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा । पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च सम्भवे

pratimā vāpi devasya gūḍhadehamathāpi vā | pūjāhomajapadhyānasādhanāni ca sambhave

देव की प्रतिमा अथवा गुप्त (अमूर्त) स्वरूप भी, तथा सम्भव होने पर पूजा, होम, जप, ध्यान के साधन भी —

श्लोक 73 (shiva.vayaviya.51.73)

सोऽपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः । आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा

so'pi śiṣyaḥ śivācāryāllabdhāni bahumānataḥ | ādadītājñayā tasya deśikasya na cānyathā

वह शिष्य भी शिवाचार्य से बहुमानपूर्वक प्राप्त इन वस्तुओं को उन्हीं आचार्य की आज्ञा से ही ग्रहण करे, अन्यथा नहीं।

श्लोक 74 (shiva.vayaviya.51.74)

आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः । रक्षयेत्पूजयेच्छम्भुं मठे वा गृह एव वा

ācāryādāptamakhilaṁ śirasyādhāya bhaktitaḥ | rakṣayetpūjayecchambhuṁ maṭhe vā gṛha eva vā

आचार्य से प्राप्त सम्पूर्ण वस्तुओं को भक्तिपूर्वक शिर पर धारण करके, मठ में अथवा घर में ही शम्भु की रक्षा और पूजा करे।

श्लोक 75 (shiva.vayaviya.51.75)

अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः । भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः

ataḥ paraṁ śivācāramādiśedasya deśikaḥ | bhaktiśraddhānusāreṇa prajñāyāścānusārataḥ

इसके पश्चात् आचार्य उसे उसकी भक्ति-श्रद्धा के अनुसार तथा प्रज्ञा के अनुसार शिवाचार का उपदेश दे।

श्लोक 76 (shiva.vayaviya.51.76)

यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् । शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्

yaduktaṁ yatsamājñātaṁ yaccaivānyatprakīrtitam | śivācāryeṇa samaye tatsarvaṁ śirasā vahet

दीक्षा-समय में शिवाचार्य द्वारा जो कुछ कहा गया, जो कुछ आदेशित हुआ, तथा जो कुछ अन्य कहा गया — वह सब शिर पर धारण करे।

श्लोक 77 (shiva.vayaviya.51.77)

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा । देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः

śivāgamasya grahaṇaṁ vācanaṁ śravaṇaṁ tathā | deśikadeśataḥ kuryānna svecchāto na cānyataḥ

शिवागम का ग्रहण, वाचन तथा श्रवण आचार्य के निर्देशानुसार ही करे, न स्वेच्छा से, न अन्य किसी प्रकार से।

श्लोक 78 (shiva.vayaviya.51.78)

इति सङ्क्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः । साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्

iti saṅkṣepataḥ proktaḥ saṁskāraḥ samayāhvayaḥ | sākṣācchivapuraprāptau nṛṇāṁ paramasādhanam

इस प्रकार संक्षेप में 'समय' नामक संस्कार कहा गया, जो मनुष्यों के लिए साक्षात् शिवपुर की प्राप्ति का परम साधन है।

अध्याय 50अध्याय-सूचीअध्याय 52