वायवीय संहिता · अध्याय 52
षडध्वशुद्धि वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.52.1)
उपमन्युरुवाच । अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् । षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबन्धविमुक्तये
upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ samāvekṣya guruḥ śiṣyasya yogyatām | ṣaḍadhvaśuddhiṃ kurvīta sarvabandhavimuktaye
उपमन्यु ने कहा — इसके पश्चात् शिष्य की योग्यता को भली-भाँति परखकर गुरु को सम्पूर्ण बन्धनों से मुक्ति के लिए षडध्वशुद्धि (छह अध्वाओं की शुद्धि) करनी चाहिए।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.52.2)
कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् । मन्त्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते
kalāṃ tattvaṃ ca bhuvanaṃ varṇaṃ padamataḥ param | mantraśceti samāsena ṣaḍadhvā paripaṭhyate
कला, तत्त्व, भुवन, वर्ण, पद और तदनन्तर मन्त्र — इस प्रकार संक्षेप में छह अध्वा कहे जाते हैं।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.52.3)
निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः । व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः
nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca kalādhvā kathyate budhaiḥ | vyāptāḥ kalābhiritare tvadhvānaḥ pañca pañcabhiḥ
निवृत्ति आदि पाँच कलाएँ विद्वानों द्वारा कलाध्वा कही जाती हैं। शेष पाँचों अध्वा इन्हीं पाँच कलाओं से व्याप्त हैं।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.52.4)
शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः । षड्विंशत्सङ्ख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः
śivatattvādibhūmyantaṃ tattvādhvā samudāhṛtaḥ | ṣaḍviṃśatsaṅkhyayopetaḥ śuddhāśuddhobhayātmakaḥ
तत्त्वाध्वा शिवतत्त्व से लेकर पृथ्वी-तत्त्व तक कहा गया है, जो छब्बीस की संख्या से युक्त तथा शुद्ध, अशुद्ध और उभयरूप स्वभाव वाला है।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.52.5)
आधाराद्युन्मनान्तश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः । विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसङ्ख्यासमन्वितः
ādhārādyunmanāntaśca bhuvanādhvā prakīrtitaḥ | vinā bhedopabhedābhyāṃ ṣaṣṭisaṅkhyāsamanvitaḥ
भुवनाध्वा आधार से लेकर उन्मना तक कहा गया है, जो भेद-उपभेदों को छोड़कर साठ की संख्या से युक्त है।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.52.6)
पञ्चाशद् रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः । अनेकभेदसम्पन्नः पदाध्वा समुदाहृतः
pañcāśad rudrarūpāstu varṇā varṇādhvasaṃjñitāḥ | anekabhedasampannaḥ padādhvā samudāhṛtaḥ
रुद्ररूप पचास वर्ण वर्णाध्वा कहलाते हैं। अनेक भेदों से युक्त पदाध्वा इस प्रकार वर्णित है।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.52.7)
सर्वोपमन्त्रैर्मन्त्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया । यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः
sarvopamantrairmantrādhvā vyāptaḥ paramavidyayā | yathā śivo na tattveṣu gaṇyate tattvanāyakaḥ
मन्त्राध्वा समस्त उपमन्त्रों तथा परा विद्या से व्याप्त है — जैसे तत्त्वों का स्वामी शिव तत्त्वों में नहीं गिना जाता,
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.52.8)
मन्त्राध्वनि न गण्येत तथासौ मन्त्रनायकः । कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्
mantrādhvani na gaṇyeta tathāsau mantranāyakaḥ | kalādhvano vyāpakatvaṃ vyāpyatvaṃ cetarādhvanām
वैसे ही वह मन्त्रनायक भी मन्त्राध्वा में नहीं गिना जाता। कलाध्वा की व्यापकता तथा शेष अध्वाओं की व्याप्यता को समझना चाहिए।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.52.9)
न वेत्ति तत्त्वतो यः स नैवार्हत्यध्वशोधनम् । षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्
na vetti tattvato yaḥ sa naivārhatyadhvaśodhanam | ṣaḍvidhasyādhvano rūpaṃ na yena viditaṃ bhavet
जो इसे तत्त्वतः नहीं जानता, वह अध्वशोधन का अधिकारी नहीं है। जिसने छहों अध्वाओं का स्वरूप नहीं जाना हो,
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.52.10)
व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते । तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा
vyāpyavyāpakatā tena jñātumeva na śakyate | tasmādadhvasvarūpaṃ ca vyāpyavyāpakatāṃ tathā
वह व्याप्य-व्यापक भाव को भी नहीं जान सकता। अतः अध्वा के स्वरूप तथा व्याप्य-व्यापक भाव को भली-भाँति जानकर ही
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.52.11)
यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् । कुण्डमण्डलपर्यन्तं तत्र कृत्वा यथा पुरा
yathāvadavagamyaiva kuryādadhvaviśodhanam | kuṇḍamaṇḍalaparyantaṃ tatra kṛtvā yathā purā
अध्वशोधन करना चाहिए। वहाँ पूर्ववत् कुण्ड-मण्डल आदि बनाकर,
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.52.12)
द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमण्डलम् । ततः स्नातः शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः
dvihastamānaṃ kurvīta prācyāṃ kalaśamaṇḍalam | tataḥ snātaḥ śivācāryaḥ saśiṣyaḥ kṛtanaityakaḥ
पूर्व दिशा में दो हाथ की कलश-मण्डली बनानी चाहिए। तत्पश्चात् स्नान किया हुआ, नित्यकर्म सम्पन्न शिवाचार्य शिष्य सहित
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.52.13)
प्रविश्य मण्डलं शम्भोः पूजां पूर्ववदाचरेत् । तत्राढकावरैः सिद्धं तन्दुलैः पायसं प्रभोः
praviśya maṇḍalaṃ śambhoḥ pūjāṃ pūrvavadācaret | tatrāḍhakāvaraiḥ siddhaṃ tandulaiḥ pāyasaṃ prabhoḥ
मण्डल में प्रवेश करके पूर्ववत् शम्भु की पूजा करे। वहाँ एक आढ़क से अधिक चावल से बनाया गया प्रभु का पायस रखे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.52.14)
अर्द्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् । पुरतः कल्पिते वाथ मण्डले वर्णिमण्डिते
arddhaṃ nivedya homārthaṃ śeṣaṃ samupakalpayet | purataḥ kalpite vātha maṇḍale varṇimaṇḍite
उसका आधा भाग होम के लिए निवेदित कर शेष को व्यवस्थित करे। सामने रंगों से सुसज्जित मण्डल पर,
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.52.15)
स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः । तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः
sthāpayetpañcakalaśāndikṣu madhye ca deśikaḥ | teṣu brahmāṇi mūlārṇairbindunādasamanvitaiḥ
आचार्य दिशाओं में और मध्य में पाँच कलश स्थापित करे। उनमें बिन्दु-नाद से युक्त मूल मन्त्रों द्वारा देवताओं की स्थापना करे,
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.52.16)
नम आद्यैर्यकरान्तैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः । ईशानं मध्यमे कुम्भे पुरुषं पुरतः स्थिते
nama ādyairyakarāntaiḥ kalpayetkalpavittamaḥ | īśānaṃ madhyame kumbhe puruṣaṃ purataḥ sthite
'नमः' से आरम्भ होकर 'य' पर समाप्त होने वाले मन्त्रों से, कल्पविधि में निपुण आचार्य कल्पना करे — मध्य कलश में ईशान, सामने वाले में पुरुष,
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.52.17)
अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे । रक्षां विधाय मुद्रां च बद्धा कुम्भाभिमन्त्रणम्
aghoraṃ dakṣiṇe vāme vāmaṃ sadyaṃ ca paścime | rakṣāṃ vidhāya mudrāṃ ca baddhā kumbhābhimantraṇam
दक्षिण में अघोर, वाम (उत्तर) दिशा में वामदेव, तथा पश्चिम में सद्योजात — इस प्रकार रक्षाविधान और मुद्रा करके कलशों का अभिमन्त्रण करे।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.52.18)
कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत यथा पुरा । यदर्द्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्
kṛtvā śivānalairhomaṃ prārabheta yathā purā | yadarddhaṃ pāyasaṃ pūrvaṃ homārthaṃ parikalpitam
फिर पूर्ववत् शिवाग्नि से होम आरम्भ करे। पहले होम के लिए अलग रखे गए पायस के आधे भाग को
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.52.19)
हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् । तर्पणान्तं च मन्त्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा
hutvā śiṣyasya taccheṣaṃ bhoktuṃ samupakalpayet | tarpaṇāntaṃ ca mantrāṇāṃ kṛtvā karma yathā purā
हवन करके शेष भाग शिष्य के भोजन के लिए तैयार करे। पूर्ववत् तर्पण-पर्यन्त मन्त्रों का कर्म करके,
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.52.20)
हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् । ऊँ कारादनु हुङ्कारं ततो मूलं फडन्तकम्
hutvā pūrṇāhutiṃ teṣāṃ tataḥ kuryātpradīpanam | ū~ kārādanu huṅkāraṃ tato mūlaṃ phaḍantakam
उनकी पूर्णाहुति देकर तत्पश्चात् दीपन-कर्म करे — ॐकार के बाद हुंकार, फिर फट्-अन्त मूल मन्त्र,
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.52.21)
स्वाहान्तं दीपने प्राहुरङ्गानि च यथाक्रमम् । तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि
svāhāntaṃ dīpane prāhuraṅgāni ca yathākramam | teṣāmāhutayastisro deyā dīpanakarmaṇi
और स्वाहा-अन्त अंगों के मन्त्र क्रमशः दीपन में कहे गए हैं। दीपन-कर्म में इन सबकी तीन-तीन आहुतियाँ देनी चाहिए।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.52.22)
मन्त्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः । त्रिगुणं त्रिगुणीकृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्
mantrairekaikaśastaistu vicintyā dīptamūrtayaḥ | triguṇaṃ triguṇīkṛtya dvijakanyākṛtaṃ sitam
इन मन्त्रों में से प्रत्येक द्वारा उनके दीप्त स्वरूप का चिन्तन करे। तिगुना किए हुए त्रिगुण सूत्र, ब्राह्मण-कन्या द्वारा काते गए श्वेत सूत्र को,
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.52.23)
सूत्रं सूत्रेण सम्मन्त्र्य शिखाग्रे बन्धयेच्छिशोः । चरणाङ्गुष्ठपर्यन्तमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः
sūtraṃ sūtreṇa sammantrya śikhāgre bandhayecchiśoḥ | caraṇāṅguṣṭhaparyantamūrdhvakāyasya tiṣṭhataḥ
सूत्र-मन्त्र से अभिमन्त्रित कर शिष्य की शिखा के अग्रभाग में बाँधे — वह सीधे खड़े शिष्य के शरीर में पैर के अंगूठे तक पहुँचे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.52.24)
लम्बयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् । शान्तया मुद्रयादाय मूलमन्त्रेण मन्त्रवित्
lambayitvā tu tatsūtraṃ suṣumṇāṃ tatra yojayet | śāntayā mudrayādāya mūlamantreṇa mantravit
उस सूत्र को लटकाकर मन्त्रज्ञ वहाँ शान्ति-मुद्रा से ग्रहण कर मूल मन्त्र द्वारा उसे सुषुम्ना नाड़ी से संयुक्त करे।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.52.25)
हुत्वाहुतित्रयं तस्याः सान्निध्यमुपकल्पयेत् । हृदि सन्ताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्
hutvāhutitrayaṃ tasyāḥ sānnidhyamupakalpayet | hṛdi santāḍya śiṣyasya puṣpakṣepeṇa pūrvavat
उस शक्ति की तीन आहुतियाँ देकर उसकी सन्निधि स्थापित करे। पूर्ववत् पुष्प-क्षेप द्वारा शिष्य के हृदय का स्पर्श करके,
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.52.26)
चैतन्यं समुपादाय द्वादशान्ते निवेद्य च । सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा
caitanyaṃ samupādāya dvādaśānte nivedya ca | sūtraṃ sūtreṇa saṃyojya saṃrakṣyāstreṇa varmaṇā
उसकी चेतना ग्रहण कर द्वादशान्त में निवेदित करे, फिर सूत्र को सूत्र-मन्त्र से संयुक्त कर अस्त्र और कवच-मन्त्र से सुरक्षित करे।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.52.27)
अवगुण्ठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिन्तयेत् । मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्
avaguṇṭhyātha tatsūtraṃ śiṣyadehaṃ vicintayet | mūlatrayamayaṃ pāśaṃ bhogabhogyatvalakṣaṇam
फिर उस सूत्र को आवृत करके शिष्य के शरीर का चिन्तन करे — भोग और भोग्य के लक्षण वाला त्रिविध मूल पाश।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.52.28)
विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् । व्योमादिभूतरूपिण्यः शान्त्यतीतादयः कलाः
viṣayendriyadehādijanakaṃ tasya bhāvayet | vyomādibhūtarūpiṇyaḥ śāntyatītādayaḥ kalāḥ
उसे विषय, इन्द्रिय, देह आदि का जनक मानकर भावना करे। शान्त्यतीता आदि कलाएँ आकाश आदि भूतों के रूप में हैं।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.52.29)
सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः । अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्
sūtre svanāmabhiryojyaḥ pūjyaścaiva namoyutaiḥ | athavā bījabhūtaistatkṛtvā pūrvoditaṃ kramāt
उन्हें सूत्र पर अपने-अपने नामों तथा 'नमः' सहित पूजित कर संयुक्त करना चाहिए, अथवा पूर्वोक्त क्रम से उनके बीजरूपों द्वारा।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.52.30)
ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समवलोकयेत् । कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा सन्दीपयेत्कलाः
tato malādestattvādau vyāptiṃ samavalokayet | kalāvyāptiṃ malādau ca hutvā sandīpayetkalāḥ
फिर तत्त्वों के आरम्भ में मल आदि की व्याप्ति का अवलोकन करे। मल आदि में कलाओं की व्याप्ति देखकर हवन द्वारा कलाओं को दीप्त करे।
श्लोक 31 (shiva.vayaviya.52.31)
शिष्यं शिरसि सन्ताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शान्त्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मन्त्रमुच्चरन्
śiṣyaṃ śirasi santāḍya sūtraṃ dehe yathākramam | śāntyatītapade sūtraṃ lāñchayenmantramuccaran
शिष्य के सिर का स्पर्श कर, शरीर पर सूत्र को क्रमशः, मन्त्रोच्चारण करते हुए शान्त्यतीत-पद पर सूत्र को अंकित करे।
श्लोक 32 (shiva.vayaviya.52.32)
एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शान्त्यतीतमनुक्रमात् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्
evaṃ kṛtvā nivṛttyantaṃ śāntyatītamanukramāt | hutvāhutitrayaṃ paścānmaṇḍale ca śivaṃ yajet
इस प्रकार शान्त्यतीत से निवृत्ति-पर्यन्त क्रमशः करके, फिर तीन आहुतियाँ देकर मण्डल में शिव का पूजन करे।
श्लोक 33 (shiva.vayaviya.52.33)
देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् । सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः
devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśyottarāmukham | sadarbhe maṇḍale dadyāddhomaśiṣṭaṃ caruṃ guruḥ
देवता के दक्षिण भाग में शिष्य को उत्तराभिमुख बिठाकर, दर्भयुक्त मण्डल पर गुरु उसे होमशेष चरु प्रदान करे।
श्लोक 34 (shiva.vayaviya.52.34)
शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् । भुक्त्वा पश्चाद् द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्
śiṣyastadguruṇā dattaṃ satkṛtya śivapūrvakam | bhuktvā paścād dvirācamya śivamantramudīrayet
शिष्य गुरु द्वारा दिए गए उस चरु को पहले शिव को अर्पित कर सत्कारपूर्वक ग्रहण करे, भोजन के पश्चात् दो बार आचमन कर शिवमन्त्र का उच्चारण करे।
श्लोक 35 (shiva.vayaviya.52.35)
अपरे मण्डले दद्यात् पञ्चगव्यं तथा गुरुः । सोऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्
apare maṇḍale dadyāt pañcagavyaṃ tathā guruḥ | so'pi tacchaktitaḥ pītvā dvirācamya śivaṃ smaret
दूसरे मण्डल पर गुरु उसी प्रकार पंचगव्य प्रदान करे। शिष्य भी अपनी शक्ति के अनुसार उसे पीकर, दो बार आचमन कर शिव का स्मरण करे।
श्लोक 36 (shiva.vayaviya.52.36)
तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा । प्रदद्याद्दन्तपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्
tṛtīye maṇḍale śiṣyamupaveśya yathā purā | pradadyāddantapavanaṃ yathāśāstroktalakṣaṇam
तीसरे मण्डल पर पूर्ववत् शिष्य को बिठाकर शास्त्रोक्त लक्षण वाला दन्तपवन (दतौन) प्रदान करे।
श्लोक 37 (shiva.vayaviya.52.37)
अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । वाचं नियम्य चासीनः शिष्यो दन्तान्विशोधयेत्
agreṇa tasya mṛdunā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | vācaṃ niyamya cāsīnaḥ śiṣyo dantānviśodhayet
उसके कोमल अग्रभाग से, पूर्व अथवा उत्तर दिशा की ओर मुख करके, वाणी का संयम रखते हुए बैठा हुआ शिष्य दाँतों को शुद्ध करे।
श्लोक 38 (shiva.vayaviya.52.38)
प्रक्षाल्य दन्तपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् । प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्राञ्जलिः शिवमण्डलम्
prakṣālya dantapavanaṃ tyaktvācamya śivaṃ smaret | praviśeddeśikādiṣṭaḥ prāñjaliḥ śivamaṇḍalam
मुख धोकर दन्तपवन त्यागकर आचमन कर शिव का स्मरण करे; फिर आचार्य के निर्देशानुसार अंजलिबद्ध होकर शिवमण्डल में प्रवेश करे।
श्लोक 39 (shiva.vayaviya.52.39)
त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि । प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्
tyaktaṃ taddantapavanaṃ dṛśyate guruṇā yadi | prāgudakpaścime vāgre śivamanyacchivetaram
यदि गुरु उस त्यागे गए दन्तपवन को पूर्व, उत्तर, पश्चिम अथवा सामने की दिशा में देखे, तो वह शुभ है; अन्य दिशाओं में अशुभ।
श्लोक 40 (shiva.vayaviya.52.40)
अशस्ताशामुखे तस्मिन् गुरुस्तद्दोषशान्तये । शतमर्द्धं तदर्द्धं वा जुहुयान्मूलमन्त्रतः
aśastāśāmukhe tasmin gurustaddoṣaśāntaye | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā juhuyānmūlamantrataḥ
यदि वह अशुभ दिशा की ओर हो, तो गुरु उस दोष की शान्ति के लिए मूल मन्त्र से सौ, पचास अथवा पच्चीस आहुतियाँ दे।
श्लोक 41 (shiva.vayaviya.52.41)
ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् । देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्
tataḥ śiṣyaṃ samālabhya japitvā karṇayoḥ śivam | devasya dakṣiṇe bhāge taṃ śiṣyamadhivāsayet
फिर शिष्य का स्पर्श कर उसके कानों में शिव-मन्त्र का जप करके, देवता के दक्षिण भाग में उस शिष्य को अधिवासन के लिए सुलाए।
श्लोक 42 (shiva.vayaviya.52.42)
अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः । मन्त्रितेऽन्तः शिवं ध्यायन् शयीत प्राक् शिरा निशि
ahatāstaraṇāstīrṇe sa darbhaśayane śuciḥ | mantrite'ntaḥ śivaṃ dhyāyan śayīta prāk śirā niśi
नई ओढ़नी बिछे हुए दर्भ-शय्या पर वह पवित्र शिष्य, भीतर मन्त्र से संस्कृत होकर शिव का ध्यान करते हुए, रात्रि में पूर्व दिशा में सिर करके शयन करे।
श्लोक 43 (shiva.vayaviya.52.43)
शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः । आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा
śikhāyāṃ baddhasūtrasya śikhayā tacchikhāṃ guruḥ | ābadhyāhatavastreṇa tamācchādya ca varmaṇā
गुरु शिखा में बँधे सूत्र वाले उस शिष्य की शिखा को और बाँधकर, नए वस्त्र और कवच-मन्त्र से उसे आच्छादित करे,
श्लोक 44 (shiva.vayaviya.52.44)
रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः । कृत्वास्त्रजप्तैस्तद् बाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्
rekhātrayaṃ ca parito bhasmanā tilasarṣapaiḥ | kṛtvāstrajaptaistad bāhye digīśānāṃ baliṃ haret
तथा भस्म, तिल और सरसों से चारों ओर तीन रेखाएँ खींचकर, अस्त्र-मन्त्र का जप करते हुए बाहर दिक्पालों को बलि अर्पित करे।
श्लोक 45 (shiva.vayaviya.52.45)
शिष्योऽपि परतोऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् । प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्
śiṣyo'pi parato'naśnankṛtvaivamadhivāsanam | prabudhyotthāya gurave svapnaṃ dṛṣṭaṃ nivedayet
शिष्य भी इसके पश्चात् उपवास करते हुए इस प्रकार अधिवासन करके, प्रातः जागकर उठे और गुरु को अपना देखा हुआ स्वप्न निवेदित करे।