Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 53

शिवदीक्षाविधान वर्णन

अध्याय 52अध्याय-सूचीअध्याय 54

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.53.1)

उपमन्युरुवाच । ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः । गच्छेद्बद्धाञ्जलिर्ध्यायन् शिवमण्डलपार्श्वतः

upamanyuruvāca | tataḥ snānādikaṃ sarvaṃ samāpyācāryacoditaḥ | gacchedbaddhāñjalirdhyāyan śivamaṇḍalapārśvataḥ

उपमन्यु ने कहा — फिर स्नान आदि सब कुछ समाप्त कर, आचार्य के निर्देशानुसार शिष्य अंजलिबद्ध होकर ध्यान करता हुआ शिवमण्डल के पास जाए।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.53.2)

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा । नेत्रबन्धनपर्यन्तं दर्शयेत् मण्डलं गुरुः

atha pūjāṃ vinā sarvaṃ kṛtvā pūrvadine yathā | netrabandhanaparyantaṃ darśayet maṇḍalaṃ guruḥ

फिर पूर्व दिन की भाँति पूजा को छोड़कर शेष सब करके, गुरु शिष्य को नेत्र-बन्धन तक मण्डल दिखाए।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.53.3)

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते । यत्रापतन्ति पुष्पाणि तस्य नामाऽस्य सन्दिशेत्

baddhanetreṇa śiṣyeṇa puṣpāvakiraṇe kṛte | yatrāpatanti puṣpāṇi tasya nāmā'sya sandiśet

नेत्र बँधे हुए शिष्य से पुष्प बिखेरे जाने पर, जहाँ पुष्प गिरें, वहाँ के तत्त्व का नाम उसे बताए।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.53.4)

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डलेऽस्मिन्यथा पुरा । पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले

taṃ copanīya nirmālyamaṇḍale'sminyathā purā | pūjayeddevamīśānaṃ juhuyācca śivānale

उसे पूर्ववत् उस निर्माल्य-स्थान पर ले जाकर ईशान देव की पूजा करे और शिवाग्नि में हवन करे।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.53.5)

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशान्तये । शतमर्द्धं तदर्द्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया

śiṣyeṇa yadi duḥsvapno dṛṣṭastaddoṣaśāntaye | śatamarddhaṃ tadarddhaṃ vā juhuyānmūlavidyayā

यदि शिष्य ने बुरा स्वप्न देखा हो, तो उस दोष की शान्ति के लिए मूल विद्या से सौ, पचास अथवा पच्चीस आहुतियाँ दे।

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.53.6)

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लम्बयित्वा यथा पुरा । आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्

tataḥ sūtraṃ śikhābaddhaṃ lambayitvā yathā purā | ādhārapūjāprabhṛti yannivṛttikalāśrayam

फिर शिखा में बँधे सूत्र को पूर्ववत् लटकाकर, निवृत्तिकला के आश्रित आधार-पूजा आदि करे।

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.53.7)

वागीश्वरीपूजनान्तं कुर्याद्धोमपुरःसरम् । अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्

vāgīśvarīpūjanāntaṃ kuryāddhomapuraḥsaram | atha praṇamya vāgīśaṃ nivṛttervyāpikāṃ satīm

होम-पूर्वक यह वागीश्वरी-पूजन तक करे। फिर निवृत्ति की सच्ची व्यापिका वागीशा को प्रणाम करके,

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.53.8)

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् । प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु

maṇḍale devamabhyarcya hutvā caivāhutitrayam | prāpayecca śiśoḥ prāptiṃ yugapatsarvayoniṣu

मण्डल में देवता की पूजा कर तीन आहुतियाँ देकर, शिष्य को एक साथ समस्त योनियों में प्रवेश कराए।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.53.9)

सूत्रदेहेऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशान्ते निवेद्य च

sūtradehe'tha śiṣyasya tāḍanaprokṣaṇādikam | kṛtvātmānaṃ samādāya dvādaśānte nivedya ca

फिर सूत्र और शिष्य के शरीर का स्पर्श व प्रोक्षण आदि कर, उसकी आत्मा को ग्रहण कर द्वादशान्त में निवेदित करे।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.53.10)

ततोऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया । योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु

tato'pyādāya mūlena mudrayā śāstradṛṣṭayā | yojayenmanasācāryo yugapatsarvayoniṣu

फिर उसे मूल मन्त्र से शास्त्रोक्त मुद्रा द्वारा ग्रहण कर, आचार्य मन से उसे एक साथ समस्त योनियों में संयुक्त करे।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.53.11)

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः । जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश

devānāṃ jātayaścāṣṭau tiraścāṃ pañca jātayaḥ | jātyaikayā ca mānuṣyā yonayaśca caturdaśa

देवताओं की आठ जातियाँ, तिर्यंचों की पाँच जातियाँ, और मनुष्य की एक जाति — इस प्रकार योनियाँ चौदह हैं।

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.53.12)

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्द्धिया । वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्

tāsu sarvāsu yugapatpraveśāya śiśorddhiyā | vāgīśānyāṃ yathānyāyaṃ śiṣyātmānaṃ niveśayet

उन सबमें एक साथ शिष्य के प्रवेश की भावना करते हुए, यथाविधि वागीशानी में शिष्य की आत्मा को स्थापित करे।

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.53.13)

गर्भनिष्पत्तये देवं सम्पूज्य प्रणिपत्य च । हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्

garbhaniṣpattaye devaṃ sampūjya praṇipatya ca | hutvā caiva yathānyāyaṃ niṣpannaṃ tadanusmaret

गर्भ की सिद्धि के लिए देवता की पूजा और प्रणाम कर, यथाविधि हवन कर उसे सिद्ध हुआ मानकर स्मरण करे।

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.53.14)

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा । आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात् प्रीतिं परां तथा

niṣpannasyaivamutpattimanuvṛttiṃ ca karmaṇā | ārjavaṃ bhoganiṣpattiḥ kuryāt prītiṃ parāṃ tathā

इस प्रकार सिद्ध हुए की उत्पत्ति और कर्म द्वारा अनुवृत्ति, सरलता, भोग-सिद्धि तथा परम प्रीति उत्पन्न करे।

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.53.15)

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये । हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः

niṣkṛtyarthaṃ ca jātyāyurbhogasaṃskārasiddhaye | hutvāhutitrayaṃ devaṃ prārthayeddeśikottamaḥ

प्रायश्चित्त तथा जन्म, आयु, भोग एवं संस्कार की सिद्धि के लिए श्रेष्ठ आचार्य तीन आहुतियाँ देकर देवता से प्रार्थना करे।

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.53.16)

भोक्तृत्वविषयासङ्गमलं तत्कायशोधनम् । कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिन्द्यात्पाशत्रयं ततः

bhoktṛtvaviṣayāsaṅgamalaṃ tatkāyaśodhanam | kṛtvaivameva śiṣyasya chindyātpāśatrayaṃ tataḥ

भोक्तृत्व और विषयासक्ति के मल से शरीर को इस प्रकार शुद्ध कर, फिर शिष्य के त्रिविध पाश को काट दे।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.53.17)

निकृत्या परिबद्धस्य पाशस्यात्यन्तभेदतः । कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्

nikṛtyā paribaddhasya pāśasyātyantabhedataḥ | kṛtvā śiṣyasya caitanyaṃ svacchaṃ manyeta kevalam

उसे बाँधने वाले पाश को सर्वथा काटकर पृथक् करके, शिष्य की चेतना को स्वच्छ और केवल (शुद्ध) माने।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.53.18)

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः । हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसन्दिशेत्

hutvā pūrṇāhutiṃ vahnau brahmāṇaṃ pūjayettataḥ | hutvāhutitrayaṃ tasmai śivājñāmanusandiśet

अग्नि में पूर्णाहुति देकर फिर ब्रह्मा की पूजा करे, और उन्हें तीन आहुतियाँ देकर शिवाज्ञा सुनाए —

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.53.19)

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् । प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी

pitāmaha tvayā nāsya yātuḥ śaivaṃ paraṃ padam | pratibandho vidhātavyaḥ śaivājñaiṣā garīyasī

'हे पितामह! इसके शैव परम पद में जाने में तुम्हारे द्वारा कोई विघ्न नहीं डाला जाना चाहिए — यह शिव की गुरुतर आज्ञा है।'

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.53.20)

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः । समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्

ityādiśya tamabhyarcya visṛja ca vidhānataḥ | samabhyarcya mahādevaṃ juhuyādāhutitrayam

ऐसा आदेश देकर उनकी पूजा कर विधिपूर्वक विसर्जित करे; फिर महादेव की भली-भाँति पूजा कर तीन आहुतियाँ दे।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.53.21)

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः

nivṛttyā śuddhamuddhṛtya śiṣyātmānaṃ yathā purā | niveśyātmani sūtre ca vāgīśaṃ pūjayettataḥ

पूर्ववत् निवृत्ति से शुद्ध हुई शिष्य की आत्मा को उठाकर स्वयं में और सूत्र में स्थापित कर, फिर वागीश की पूजा करे।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.53.22)

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । कुर्यान्निवृत्तः सन्धानं प्रतिष्ठां कलया सह

hutvāhutitrayaṃ tasmai praṇamya ca visṛjya tām | kuryānnivṛttaḥ sandhānaṃ pratiṣṭhāṃ kalayā saha

उन्हें तीन आहुतियाँ देकर प्रणाम कर विसर्जित करने के पश्चात्, निवृत्ति से निवृत्त होकर कला सहित प्रतिष्ठा से संधान करे।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.53.23)

सन्धाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् । शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्

sandhāne yugapatpūjāṃ kṛtvā hutvāhutitrayam | śiṣyātmanaḥ pratiṣṭhāyāṃ praveśaṃ tvatha bhāvayet

संधान में एक साथ पूजा और तीन आहुतियाँ देकर, फिर शिष्य की आत्मा के प्रतिष्ठा में प्रवेश की भावना करे।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.53.24)

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्

tataḥ pratiṣṭhāmāvāhya kṛtvāśeṣaṃ puroditam | tadvyāptiṃ vyāpikāṃ tasya vāgīśānīṃ ca bhāvayet

फिर प्रतिष्ठा का आवाहन कर पूर्वोक्त सब करके, उसकी व्याप्ति और उसकी व्यापिका वागीशानी की भावना करे।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.53.25)

पूर्णेन्दुमण्डलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् । विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः

pūrṇendumaṇḍalaprakhyāṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat | viṣṇave saṃviśedājñāṃ śivasya paramātmanaḥ

उसे पूर्ण चन्द्रमण्डल के समान मानकर शेष पूर्ववत् करे, और शिव परमात्मा की आज्ञा विष्णु को सुनाए।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.53.26)

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया । प्रतिष्ठामनुसन्धाय तस्यां चापि यथा पुरा

viṣṇorvisarjanādyaṃ ca kṛtvā śeṣaṃ ca vidyayā | pratiṣṭhāmanusandhāya tasyāṃ cāpi yathā purā

विष्णु का विसर्जन आदि कर, विद्या द्वारा शेष कार्य कर, पूर्ववत् प्रतिष्ठा से संधान कर उसमें भी प्रवेश करे —

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.53.27)

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् । दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्

kṛtvānucintya tadvyāptiṃ vāgīśāṃ ca yathākramam | dīptāgnau pūrṇahomāntaṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat

फिर उसकी व्याप्ति और वागीशा का यथाक्रम चिन्तन कर, प्रज्वलित अग्नि में पूर्णाहुति तक तथा शेष पूर्ववत् करे।

श्लोक 28 (shiva.vayaviya.53.28)

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा । कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना

nīlarudramupasthāpya tasmai pūjādikaṃ tathā | kṛtvā karma śivājñāṃ ca dadyātpūrvoktavartmanā

नीलरुद्र का आवाहन कर उनकी पूजा आदि तथा विसर्जन-कर्म कर, पूर्वोक्त रीति से शिवाज्ञा दे।

श्लोक 29 (shiva.vayaviya.53.29)

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शान्तये । विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्

tapastamapi codvāsya kṛtvā tasyātha śāntaye | vidyākalāṃ samādhāya tadvyāptiṃ cāvalokayet

उस तपस्या-तत्त्व को भी विसर्जित कर, उसकी शान्ति के लिए विद्याकला में स्थापित कर उसकी व्याप्ति का अवलोकन करे।

श्लोक 30 (shiva.vayaviya.53.30)

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा । बालार्कसदृशाकारां भासयन्तीं दिशो दश

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca yathā purā | bālārkasadṛśākārāṃ bhāsayantīṃ diśo daśa

पूर्ववत् अपनी आत्मा की व्यापिका वागीशी की भी भावना करे, जो उगते सूर्य के समान दसों दिशाओं को प्रकाशित करती है।

श्लोक 31 (shiva.vayaviya.53.31)

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् । आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्

tataḥ śeṣaṃ yathāpūrvaṃ kṛtvā devaṃ maheśvaram | āvāhyārādhya hutvāsmai śivājñāṃ manasā diśet

फिर शेष पूर्ववत् कर महेश्वर देव का आवाहन व आराधन कर हवन करके, मन से उन्हें शिवाज्ञा भेजे।

श्लोक 32 (shiva.vayaviya.53.32)

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् । शान्त्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्

maheśvaraṃ tathotsṛjya kṛtvānyāṃ ca kalāmimām | śāntyatītāṃ kalāṃ nītvā tadvyāptimavalokayet

इस प्रकार महेश्वर को विसर्जित कर, इस अगली कला (शान्ता) के लिए कार्य करके, शान्त्यतीता कला में ले जाकर उसकी व्याप्ति का अवलोकन करे।

श्लोक 33 (shiva.vayaviya.53.33)

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च विचिन्तयेत् । नभोमण्डलसङ्काशां पूर्णान्तं चापि पूर्ववत्

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca vicintayet | nabhomaṇḍalasaṅkāśāṃ pūrṇāntaṃ cāpi pūrvavat

पूर्ववत् अपनी आत्मा की व्यापिका वागीशी का भी चिन्तन करे, जो आकाशमण्डल के समान है, तथा पूर्णाहुति तक शेष पूर्ववत् करे।

श्लोक 34 (shiva.vayaviya.53.34)

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । तस्मै समादिशेदाज्ञां शम्भोरमितकर्मणः

kṛtvā śeṣavidhānena samabhyarcya sadāśivam | tasmai samādiśedājñāṃ śambhoramitakarmaṇaḥ

शेष विधि से सदाशिव की भली-भाँति पूजा कर, उन्हें अपरिमित कर्म वाले शम्भु की आज्ञा सुनाए।

श्लोक 35 (shiva.vayaviya.53.35)

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् । समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्

tatrāpi ca yathāpūrvaṃ śivaṃ śirasi pūrvavat | samabhyarcya ca vāgīśaṃ praṇamya ca visarjayet

वहाँ भी पूर्ववत् शिव को सिर पर स्थापित कर, वागीश की भली-भाँति पूजा कर प्रणाम कर विसर्जित करे।

श्लोक 36 (shiva.vayaviya.53.36)

ततः शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् । विलयं शान्त्यतीतायाः शक्तितत्त्वेऽथ चिन्तयेत्

tataḥ śivena samprokṣya śiṣyaṃ śirasi pūrvavat | vilayaṃ śāntyatītāyāḥ śaktitattve'tha cintayet

फिर पूर्ववत् शिव-मन्त्र से शिष्य को सिर पर प्रोक्षित कर, शक्ति-तत्त्व में शान्त्यतीता के विलय का चिन्तन करे।

श्लोक 37 (shiva.vayaviya.53.37)

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनीं पराम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशां शैवीं शक्तिं च चिन्तयेत्

ṣaḍadhvanaḥ pare pāre sarvādhvavyāpinīṃ parām | koṭisūryapratīkāśāṃ śaivīṃ śaktiṃ ca cintayet

छहों अध्वाओं के परम पार में स्थित, समस्त अध्वाओं में व्याप्त, करोड़ों सूर्यों के समान परम शैवी शक्ति का चिन्तन करे।

श्लोक 38 (shiva.vayaviya.53.38)

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । प्रक्षाल्य कर्त्तरीं पश्चात् शिवशास्त्रोक्तमार्गतः

tadagre śiṣyamānīya śuddhasphaṭikanirmalam | prakṣālya karttarīṃ paścāt śivaśāstroktamārgataḥ

उसके सम्मुख शिष्य को लाकर, शुद्ध स्फटिक के समान निर्मल कैंची को धोकर, शिवशास्त्रोक्त विधि से,

श्लोक 39 (shiva.vayaviya.53.39)

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः । ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्

kuryāttasya śikhācchedaṃ saha sūtreṇa deśikaḥ | tatastāṃ gomaye nyasya śivāgnau juhuyācchikhām

आचार्य सूत्र सहित उसकी शिखा को काट दे। फिर उसे गोबर पर रखकर शिखा को शिवाग्नि में हवन कर दे।

श्लोक 40 (shiva.vayaviya.53.40)

वौषडन्तेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् । हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्

vauṣaḍantena mūlena punaḥ prakṣālya kartarīm | haste śiṣyasya caitanyaṃ taddehe vinivartayet

वौषट्-अन्त मूल मन्त्र से कैंची को पुनः धोकर, शिष्य के हाथ के स्पर्श से उसकी चेतना को पुनः शरीर में लौटाए।

श्लोक 41 (shiva.vayaviya.53.41)

ततः स्नातं समाचान्तं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् । प्रवेश्य मण्डलाभ्यासं प्रणिपत्य च दण्डवत्

tataḥ snātaṃ samācāntaṃ kṛtasvastyayanaṃ śiśum | praveśya maṇḍalābhyāsaṃ praṇipatya ca daṇḍavat

फिर स्नान, आचमन और स्वस्तिवाचन किए हुए शिष्य को मण्डल के समीप ले जाकर, दण्डवत् प्रणाम कराकर,

श्लोक 42 (shiva.vayaviya.53.42)

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये । वाचकेनैव मन्त्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्

pūjāṃ kṛtvā yathānyāyaṃ kriyāvaikalyaśuddhaye | vācakenaiva mantreṇa juhuyādāhutitrayam

यथाविधि पूजा कर, क्रिया की त्रुटि की शुद्धि के लिए, उच्चारित मन्त्र से तीन आहुतियाँ दे।

श्लोक 43 (shiva.vayaviya.53.43)

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । पुनः सम्पूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये

upāṃśūccārayogena juhuyādāhutitrayam | punaḥ sampūjya deveśaṃ mantravaikalyaśuddhaye

उपांशु (धीमे स्वर में) उच्चारण से तीन आहुतियाँ दे; फिर देवेश्वर की पुनः पूजा कर, मन्त्र-त्रुटि की शुद्धि के लिए,

श्लोक 44 (shiva.vayaviya.53.44)

मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । तत्र शम्भुं समाराध्य मण्डलस्थं सहाम्बया । हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्राञ्जलिर्गुरुः

mānasoccārayogena juhuyādāhutitrayam | tatra śambhuṃ samārādhya maṇḍalasthaṃ sahāmbayā | hutvāhutitrayaṃ paścātprārthayetprāñjalirguruḥ

मानसिक उच्चारण से तीन आहुतियाँ दे। फिर मण्डलस्थ शम्भु और अम्बिका की भली-भाँति आराधना कर तीन आहुतियाँ देकर, गुरु अंजलिबद्ध होकर प्रार्थना करे —

श्लोक 45 (shiva.vayaviya.53.45)

भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः । कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम्

bhagavaṃstvatprasādena śuddhirasya ṣaḍadhvanaḥ | kṛtā tasmātparaṃ dhāma gamayainaṃ tavāvyayam

'हे भगवन्! आपकी कृपा से इसकी षडध्वशुद्धि सम्पन्न हुई है; अतः इसे अपने अविनाशी परम धाम में पहुँचाइए।'

श्लोक 46 (shiva.vayaviya.53.46)

पूर्णान्तं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत्

pūrṇāntaṃ pūrvavatkṛtvā tato bhūtāni śodhayet

पूर्ववत् पूर्णाहुति तक कर, फिर पंचभूतों की शुद्धि करे।

श्लोक 47 (shiva.vayaviya.53.47)

स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे । ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि

sthirāsthire tataḥ śuddhyai śītoṣṇe ca tataḥ pade | dhyāyedvyāptyaikatākāre bhūtaśodhanakarmaṇi

फिर स्थिर-अस्थिर तथा शीत-उष्ण की शुद्धि के लिए, भूतशोधन-कर्म में व्याप्ति की एकतारूप स्थिति का ध्यान करे।

श्लोक 48 (shiva.vayaviya.53.48)

भूतानां ग्रन्थिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः । भूतानि स्थितियोगेन यो जपेत्परमे शिवे

bhūtānāṃ granthivicchedaṃ kṛtvā tyaktvā sahādhipaiḥ | bhūtāni sthitiyogena yo japetparame śive

भूतों की ग्रन्थि को काटकर, उन्हें उनके अधिपतियों सहित त्यागकर, जो स्थिति-योग से परम शिव में जप करता है,

श्लोक 49 (shiva.vayaviya.53.49)

विशोध्यास्यं तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः । स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः

viśodhyāsyaṃ tanuṃ dagdhvā plāvayitvā sudhākaṇaiḥ | sthāpyātmānaṃ tataḥ kuryādviśuddhādhvamayaṃ vapuḥ

वह इस शरीर को शुद्ध कर, दग्ध कर, अमृत-कणों से प्लावित कर आत्मा को स्थापित करे, फिर विशुद्ध अध्वामय शरीर बनाए।

श्लोक 50 (shiva.vayaviya.53.50)

तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् । शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा

tatrādau śāntyatītāṃ tu vyāpikāṃ svādhvanaḥ kalām | śuddhāmeva śiśormūrdhni nyasecchāntimukhe tathā

वहाँ पहले अपने अध्वा की व्यापिका शुद्ध शान्त्यतीता कला को शिष्य के मस्तक पर तथा शान्ता कला को मुख पर स्थापित करे।

श्लोक 51 (shiva.vayaviya.53.51)

विद्यां गलादिनाभ्यन्तं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात् । जान्वन्तं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिन्तयेत्

vidyāṃ galādinābhyantaṃ pratiṣṭhāṃ tadadhaḥ kramāt | jānvantaṃ tadadho nyasyennivṛttiṃ cānucintayet

विद्या कला को कण्ठ से नाभि तक, उसके नीचे क्रमशः प्रतिष्ठा को घुटने तक, तथा उससे नीचे निवृत्ति को स्थापित कर उसका चिन्तन करे।

श्लोक 52 (shiva.vayaviya.53.52)

स्वबीजैः सूत्रमन्त्रं च न्यस्याङ्गैस्तं शिवात्मकम् । बुद्ध्वा तं हृदयाम्भोजे देवमावाह्य पूजयेत्

svabījaiḥ sūtramantraṃ ca nyasyāṅgaistaṃ śivātmakam | buddhvā taṃ hṛdayāmbhoje devamāvāhya pūjayet

शिवात्मक सूत्र-मन्त्र को उसके अंगों सहित अपने-अपने बीजाक्षरों से स्थापित कर, हृदय-कमल में देवता का आवाहन कर पूजा करे।

श्लोक 53 (shiva.vayaviya.53.53)

आशास्य नित्यसान्निध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः । शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान्

āśāsya nityasānnidhyaṃ śivasvātmyaṃ śiśau guruḥ | śivatejomayasyāsya śiśorāpādayedguṇān

गुरु उसकी नित्य सन्निधि और शिष्य में शिव के साथ आत्मैक्य की कामना कर, शिवतेजोमय हुए इस शिष्य में गुणों का आधान करे।

श्लोक 54 (shiva.vayaviya.53.54)

अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् । तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत्

aṇimādīnprasīdeti pradadyādāhutitrayam | tathaiva tu guṇāneva punarasyopapādayet

'अणिमा आदि सिद्धियाँ प्रसन्न हों' — ऐसा कहते हुए तीन आहुतियाँ दे, और उसी प्रकार पुनः शेष गुणों का भी आधान करे।

श्लोक 55 (shiva.vayaviya.53.55)

सर्वज्ञतां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् । अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनन्तां शक्तिमेव च

sarvajñatāṃ tathā tṛptiṃ bodhaṃ cādyantavarjitam | aluptaśaktiṃ svātantryamanantāṃ śaktimeva ca

सर्वज्ञता, तृप्ति, आदि-अन्त रहित बोध, अलुप्त शक्ति, स्वातन्त्र्य और अनन्त शक्ति — ये गुण भी आधान करे।

श्लोक 56 (shiva.vayaviya.53.56)

ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम् । अभिषिञ्चेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम्

tato devamanujñāpya sadyādikalaśaistu tam | abhiṣiñceta deveśaṃ dhyāyanhṛdi yathākramam

फिर देवता से अनुज्ञा लेकर सद्योजात आदि के कलशों से, हृदय में क्रमशः ध्यान करते हुए उस देवेश्वर का अभिषेक करे।

श्लोक 57 (shiva.vayaviya.53.57)

अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् । लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत्

athopaveśya taṃ śiṣyaṃ śivamabhyarcya pūrvavat | labdhānujñaḥ śivācchaivīṃ vidyāmasmai samādiśet

फिर उस शिष्य को बिठाकर पूर्ववत् शिव की पूजा कर, शिव से अनुज्ञा प्राप्त कर उसे शैव विद्या (मन्त्र) प्रदान करे।

श्लोक 58 (shiva.vayaviya.53.58)

ओङ्कारपूर्विकां तत्र सम्पुटां तु नमोऽन्तगाम् । शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम्

oṅkārapūrvikāṃ tatra sampuṭāṃ tu namo'ntagām | śivaśaktiyutāñcaiva śaktividyāṃ ca tādṛśīm

ॐकार से आरम्भ, संपुटित तथा 'नमः' पर समाप्त होने वाली, शिवशक्ति से युक्त उस मन्त्र-विद्या और वैसी ही शक्ति-विद्या को —

श्लोक 59 (shiva.vayaviya.53.59)

ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा । पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत्

ṛṣiṃ chandaśca devaṃ ca śivatāṃ śivayostathā | pūjāṃ sāvaraṇāṃ śambhorāsanāni ca sandiśet

उसके ऋषि, छन्द, देवता, तथा शिव-शक्ति दोनों की शिवता, आवरण सहित शम्भु की पूजा और आसन भी बताए।

श्लोक 60 (shiva.vayaviya.53.60)

पुनः सम्पूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् । सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेत् शिवम्

punaḥ sampūjya deveśaṃ yanmayā samanuṣṭhitam | sukṛtaṃ kuru tatsarvamiti vijñāpayet śivam

फिर देवेश्वर की पुनः पूजा कर शिव से निवेदन करे — 'मैंने जो कुछ भी किया है, वह सब सुकृत हो।'

श्लोक 61 (shiva.vayaviya.53.61)

सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमण्डले । प्रणम्योद्वासयेत्तस्मात् मण्डलात्पावकादपि

sahaśiṣyo gururdevaṃ daṇḍavatkṣitimaṇḍale | praṇamyodvāsayettasmāt maṇḍalātpāvakādapi

गुरु शिष्य सहित देवता को भूमि पर दण्डवत् प्रणाम कर, उस मण्डल और अग्नि से भी उन्हें विदा करे।

श्लोक 62 (shiva.vayaviya.53.62)

ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्

tataḥ sadasikāḥ sarve pūjyāḥ pūjārhakāḥ kramāt

फिर सभा में उपस्थित सभी पूजनीय जन क्रमशः यथोचित सम्मानित किए जाएँ।

श्लोक 63 (shiva.vayaviya.53.63)

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् शिवमात्मनः

sevyā vittānusāreṇa sadasyāśca sahartvijaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchet śivamātmanaḥ

सभासदों और ऋत्विजों की भी अपनी सामर्थ्य के अनुसार सेवा करनी चाहिए; जो अपनी आत्मा में शिव की कामना करे, वह धन में कंजूसी न करे।

अध्याय 52अध्याय-सूचीअध्याय 54