Skip to main content

वायवीय संहिता · अध्याय 54

साधक-संस्कार मन्त्र माहात्म्य

अध्याय 53अध्याय-सूचीअध्याय 55

श्लोक 1 (shiva.vayaviya.54.1)

उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया

upamanyuruvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sādhakaṃ nāma nāmataḥ | saṃskāramantramāhātmyaṃ kathane sūcitaṃ mayā

उपमन्यु ने कहा — अब इसके पश्चात् मैं क्रमशः साधक-संस्कार का वर्णन करूँगा; इसके मन्त्र की महिमा तो मैंने पहले ही संकेत कर दी है।

श्लोक 2 (shiva.vayaviya.54.2)

सम्पूज्य मण्डले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मण्डले

sampūjya maṇḍale devaṃ sthāpya kumbhe ca pūrvavat | hutvā śiṣyamanuṣṇīṣaṃ prāpayedbhuvi maṇḍale

मण्डल में देवता की पूजा कर, पूर्ववत् उन्हें कलश में स्थापित कर हवन करके, शिष्य को बिना उष्णीष के भूमि पर बने मण्डल पर लाए।

श्लोक 3 (shiva.vayaviya.54.3)

पूर्णान्तं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाऽऽहुतिशतं तथा । सन्तर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः

pūrṇāntaṃ pūrvavatkṛtvā hutvā''hutiśataṃ tathā | santarpya mūlamantreṇa kalaśairdeśikottamaḥ

पूर्ववत् पूर्णाहुति तक कर, तथा सौ आहुतियाँ भी देकर, श्रेष्ठ आचार्य कलशों सहित मूल मन्त्र से देवता को तृप्त करे।

श्लोक 4 (shiva.vayaviya.54.4)

सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्

sandīpya ca yathāpūrvaṃ kṛtvā pūrvoditaṃ kramāt | abhiṣicya yathāpūrvaṃ pradadyānmantramuttamam

पूर्ववत् दीपन-कर्म पूर्वोक्त क्रम से कर तथा पूर्ववत् अभिषेक करके, वह श्रेष्ठ मन्त्र प्रदान करे।

श्लोक 5 (shiva.vayaviya.54.5)

तत्र विद्योपदेशान्तं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्

tatra vidyopadeśāntaṃ kṛtvā vistaraśaḥ kramāt | puṣpāmbunā śiśoḥ pāṇau vidyāṃ śaivīṃ samarpayet

वहाँ विद्या (मन्त्र) के उपदेश तक विस्तार से क्रमशः सब करके, पुष्प और जल सहित शिष्य के हाथ में शैव विद्या समर्पित करे —

श्लोक 6 (shiva.vayaviya.54.6)

तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः

tavaihikāmuṣmikayoḥ sarvasiddhiphalapradaḥ | bhavatyeva mahāmantraḥ prasādātparameṣṭhinaḥ

'यह महामन्त्र परमेष्ठी की कृपा से तुम्हारे लिए इस लोक और परलोक दोनों में सम्पूर्ण सिद्धियों का फल देने वाला होगा।'

श्लोक 7 (shiva.vayaviya.54.7)

इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्

ityutvā devamabhyarcya labdhānujñaḥ śivādguruḥ | sādhanaṃ śivayogaṃ ca sādhakāya samādiśet

ऐसा कहकर देवता की पूजा कर, शिव से अनुज्ञा प्राप्त गुरु साधक को साधन-विधि और शिवयोग का उपदेश दे।

श्लोक 8 (shiva.vayaviya.54.8)

तच्छ्रुत्वा गुरुसन्देशं क्रमशो मन्त्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्

tacchrutvā gurusandeśaṃ kramaśo mantrasādhakaḥ | purato viniyogasya mantrasādhanamācaret

गुरु का यह संदेश सुनकर मन्त्र-साधक क्रमशः विनियोग से पहले मन्त्र की साधना करे।

श्लोक 9 (shiva.vayaviya.54.9)

साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः

sādhanaṃ mūlamantrasya puraścaraṇamucyate | purataścaraṇīyatvādviniyogākhyakarmaṇaḥ

मूल मन्त्र की साधना को पुरश्चरण कहा जाता है, क्योंकि यह विनियोग नामक कर्म से पहले किया जाना चाहिए।

श्लोक 10 (shiva.vayaviya.54.10)

नात्यन्तं करणीयं तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतं तु तदिहान्यत्र तस्यापि शुभदं भवेत्

nātyantaṃ karaṇīyaṃ tu mumukṣormantrasādhanam | kṛtaṃ tu tadihānyatra tasyāpi śubhadaṃ bhavet

मुमुक्षु के लिए मन्त्र-साधना अत्यन्त आवश्यक नहीं है, परन्तु यहाँ या अन्यत्र किया गया साधन उसके लिए भी शुभकारी होता है।

श्लोक 11 (shiva.vayaviya.54.11)

शुभेऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्निकक्रियः

śubhe'hani śubhe deśe kāle vā doṣavarjite | śukladantanakhaḥ snātaḥ kṛtapūrvāhnikakriyaḥ

शुभ दिन, शुभ स्थान अथवा दोषरहित काल में, दाँत और नाखून शुद्ध कर, स्नान कर पूर्वाह्न-क्रिया सम्पन्न कर,

श्लोक 12 (shiva.vayaviya.54.12)

अलङ्कृत्य यथा लब्धैर्गन्धमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासङ्गः सर्वशुक्लसमाहितः

alaṅkṛtya yathā labdhairgandhamālyavibhūṣaṇaiḥ | soṣṇīṣaḥ sottarāsaṅgaḥ sarvaśuklasamāhitaḥ

जैसा भी सुलभ हो सुगन्ध, माला और आभूषणों से अलंकृत होकर, उष्णीष और उत्तरीय धारण किए, सम्पूर्ण श्वेत वस्त्रों में स्थिर होकर,

श्लोक 13 (shiva.vayaviya.54.13)

देवालये गृहेऽन्यस्मिन् देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः

devālaye gṛhe'nyasmin deśe vā sumanohare | sukhenābhyastapūrveṇa tvāsanena kṛtāsanaḥ

देवालय में, अथवा किसी अन्य घर में, या किसी सुरम्य स्थान में, अभ्यस्त पूर्व आसन पर सुखपूर्वक बैठकर,

श्लोक 14 (shiva.vayaviya.54.14)

तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । सम्पूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्

tanuṃ kṛtvātmanaḥ śaivīṃ śivaśāstroktavartmanā | sampūjya devadeveśaṃ nakulīśvaramīśvaram

शिवशास्त्रोक्त विधि से अपने शरीर को शैव बनाकर, देवाधिदेव ईश्वर नकुलीश्वर की पूजा कर,

श्लोक 15 (shiva.vayaviya.54.15)

निवेद्य पायसं तस्मै समाप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञाश्च तन्मुखात्

nivedya pāyasaṃ tasmai samāpyārādhanaṃ kramāt | praṇipatya ca taṃ devaṃ prāptānujñāśca tanmukhāt

उन्हें पायस निवेदित कर क्रमशः आराधना पूर्ण करे, उस देवता को प्रणाम कर उन्हीं से अनुज्ञा प्राप्त कर,

श्लोक 16 (shiva.vayaviya.54.16)

कोटिवारं तदर्द्धं वा तदर्द्धं वा जपेत् शिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा

koṭivāraṃ tadarddhaṃ vā tadarddhaṃ vā japet śivam | lakṣaviṃśatikaṃ vāpi daśalakṣamathāpi vā

शिव का जप एक करोड़, अथवा उसका आधा, या उसका भी आधा, अथवा बीस लाख या फिर दस लाख बार करे।

श्लोक 17 (shiva.vayaviya.54.17)

ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शान्तो दान्तश्चैव सदा भवेत्

tataśca pāyasākṣāralavaṇaikamitāśanaḥ | ahiṃsakaḥ kṣamī śānto dāntaścaiva sadā bhavet

फिर क्षार और नमक रहित, नियत मात्रा में पायस का ही भोजन करते हुए, वह सदा अहिंसक, क्षमाशील, शान्त और संयमी रहे।

श्लोक 18 (shiva.vayaviya.54.18)

अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्

alābhe pāyasasyāśnanphalamūlādikāni vā | vihitāni śivenaiva viśiṣṭānyuttarottaram

पायस न मिलने पर फल-मूल आदि खाए, जो शिव द्वारा ही विहित हैं तथा क्रमशः उत्तरोत्तर विशिष्ट हैं।

श्लोक 19 (shiva.vayaviya.54.19)

चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्

caruṃ bhakṣyamatho saktukaṇānyāvakameva ca | śākaṃ payo dadhi ghṛtaṃ mūlaṃ phalamathodakam

चरु, भक्ष्य पदार्थ, सत्तू के कण, आवक (जंगली चावल), शाक, दूध, दही, घी, मूल, फल और जल —

श्लोक 20 (shiva.vayaviya.54.20)

अभिमन्त्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधनेऽस्मिन् विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः

abhimantrya ca mantreṇa bhakṣyabhojyādikāni ca | sādhane'smin viśeṣeṇa nityaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

इन भक्ष्य-भोज्य पदार्थों को मन्त्र से अभिमन्त्रित कर, इस साधना में विशेष रूप से नित्य मौन रहकर भोजन करे।

श्लोक 21 (shiva.vayaviya.54.21)

मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः

mantrāṣṭaśatapūtena jalena śucinā vratī | snāyānnadīnadotthena prokṣayedvātha śaktitaḥ

व्रती एक सौ आठ मन्त्रों से पवित्र किए हुए, नदी या नद से प्राप्त पवित्र जल से स्नान करे, अथवा अपनी शक्ति के अनुसार प्रोक्षण करे।

श्लोक 22 (shiva.vayaviya.54.22)

तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा

tarpayecca tathā nityaṃ juhuyācca śivānale | saptabhiḥ pañcabhirdravyaistribhirvātha ghṛtena vā

और उसी प्रकार नित्य तर्पण करे तथा शिवाग्नि में सात, पाँच, तीन द्रव्यों से अथवा घी से हवन करे।

श्लोक 23 (shiva.vayaviya.54.23)

इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किञ्चिदपि विद्यते

itthaṃ bhaktyā śivaṃ śaivo yaḥ sādhayati sādhakaḥ | tasyehāmutra duṣprāpaṃ na kiñcidapi vidyate

इस प्रकार भक्तिपूर्वक जो शैव साधक शिव की साधना करता है, उसके लिए इस लोक और परलोक में कुछ भी दुष्प्राप्य नहीं रह जाता।

श्लोक 24 (shiva.vayaviya.54.24)

अथवाहरहर्मन्त्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्

athavāharaharmantraṃ japedekāgramānasaḥ | anaśnanneva sāhasraṃ vinā mantrasya sādhanam

अथवा एकाग्र मन से प्रतिदिन बिना भोजन किए एक सहस्र बार मन्त्र का जप करे — इतने मात्र से भी, मन्त्र-साधन के बिना, वह सिद्ध होता है।

श्लोक 25 (shiva.vayaviya.54.25)

न तस्य दुर्लभं किञ्चिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विन्दति

na tasya durlabhaṃ kiñcinna tasyāstyaśubhaṃ kvacit | iha vidyāṃ śriyaṃ saukhyaṃ labdhvā muktiṃ ca vindati

उसके लिए कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता, न उसका कभी अशुभ होता है; वह यहाँ विद्या, श्री और सुख पाकर अन्त में मुक्ति भी प्राप्त करता है।

श्लोक 26 (shiva.vayaviya.54.26)

साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्

sādhane viniyoge ca nitye naimittike tathā | japejjalairbhasmanā ca snātvā mantreṇa ca kramāt

साधना में, विनियोग में, तथा नित्य-नैमित्तिक कर्मों में भी, जल और भस्म से स्नान कर क्रमशः मन्त्र का जप करे —

श्लोक 27 (shiva.vayaviya.54.27)

शुचिर्बद्धशिखः सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

śucirbaddhaśikhaḥ sūtrī sapavitrakarastathā | dhṛtatripuṇḍrarudrākṣo vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet

पवित्र, शिखा बाँधे, यज्ञोपवीत सहित, पवित्री धारण किए हाथ वाला, त्रिपुण्ड्र और रुद्राक्ष धारण किया हुआ, वह पंचाक्षरी विद्या का जप करे।

अध्याय 53अध्याय-सूचीअध्याय 55