वायवीय संहिता · अध्याय 55
विशेष संस्कृति वर्णन
श्लोक 1 (shiva.vayaviya.55.1)
उपमन्युरुवाच । अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वेऽभिषिञ्चेत तद्योगत्वेन चान्यथा
upamanyuruvāca | athaivaṃ saṃskṛtaṃ śiṣyaṃ kṛtapāśupatavratam | ācāryatve'bhiṣiñceta tadyogatvena cānyathā
उपमन्यु ने कहा — इस प्रकार संस्कृत तथा पाशुपत-व्रत सम्पन्न शिष्य को आचार्य-पद पर अभिषिक्त करना चाहिए, अन्यथा उसी योग्यता के अनुरूप अन्य पद पर।
श्लोक 2 (shiva.vayaviya.55.2)
मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा सम्पूज्य परमेश्वरम् । स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्
maṇḍalaṃ pūrvavatkṛttvā sampūjya parameśvaram | sthāpayatpañcakalaśāndikṣu madhye ca pūrvavat
पूर्ववत् मण्डल बनाकर परमेश्वर की पूजा कर, पूर्ववत् दिशाओं में और मध्य में पाँच कलश स्थापित करे।
श्लोक 3 (shiva.vayaviya.55.3)
निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे । विद्यां दक्षिणतः शान्तिमुत्तरे मध्यतः पराम्
nivṛttiṃ purato nyasya pratiṣṭhāṃ paścime ghaṭe | vidyāṃ dakṣiṇataḥ śāntimuttare madhyataḥ parām
सामने के कलश में निवृत्ति, पश्चिम के घट में प्रतिष्ठा, दक्षिण में विद्या, उत्तर में शान्ता, तथा मध्य में परम (शान्त्यतीता) को स्थापित करे।
श्लोक 4 (shiva.vayaviya.55.4)
कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् । अभिमन्त्र्य घटान्हुत्वा पूर्णान्तं च यथा पुरा
kṛtvā rakṣādikaṃ tatra baddhvā mudrāṃ ca dhainavīm | abhimantrya ghaṭānhutvā pūrṇāntaṃ ca yathā purā
वहाँ रक्षाविधान आदि कर धेनु-मुद्रा बाँधकर, कलशों का अभिमन्त्रण कर, पूर्ववत् पूर्णाहुति तक हवन करे।
श्लोक 5 (shiva.vayaviya.55.5)
प्रवेश्य मण्डले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः । तर्पणाद्यं तु मन्त्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्
praveśya maṇḍale śiṣyamanuṣṇīṣaṃ ca deśikaḥ | tarpaṇādyaṃ tu mantrāṇāṃ kuryātpūrvāvasānakam
आचार्य बिना उष्णीष के शिष्य को मण्डल में प्रवेश कराकर, पूर्ववत् तर्पण आदि से मन्त्रों का कार्य समाप्ति तक करे।
श्लोक 6 (shiva.vayaviya.55.6)
ततः सम्पूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् । अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्
tataḥ sampūjya deveśamanujñāpya ca pūrvavat | abhiṣekāya taṃ śiṣyamāsanaṃ tvadhirohayet
फिर देवेश्वर की पूजा कर पूर्ववत् उनसे अनुज्ञा लेकर, उस शिष्य को अभिषेक के लिए आसन पर बिठाए।
श्लोक 7 (shiva.vayaviya.55.7)
सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् । न्यस्तमन्त्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्
sakalīkṛtya taṃ paścātkalāpañcakarūpiṇam | nyastamantratanuṃ baddhvā śivaṃ śiṣyaṃ samarpayet
उसे सकलीकृत कर पंचकला के रूप में स्थापित कर, मन्त्र-स्थापित शरीर वाले उस शिष्य को शिवरूप में समर्पित करे।
श्लोक 8 (shiva.vayaviya.55.8)
ततो निवृत्तिकुम्भादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् । मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्
tato nivṛttikumbhādighaṭānuddhṛtya vai kramāt | madhyamāntācchivenaiva śiṣyaṃ tamabhiṣecayat
फिर निवृत्ति के कलश से आरम्भ कर मध्य के कलश तक क्रमशः जल लेकर, केवल शिव-मन्त्र से ही उस शिष्य का अभिषेक करे।
श्लोक 9 (shiva.vayaviya.55.9)
शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः । शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्
śivahastaṃ samarpyātha śiśoḥ śirasi deśikaḥ | śivabhāvasamāpannaḥ śivācāryaṃ tamādiśet
फिर शिवरूप हाथ शिष्य के सिर पर रखकर, स्वयं शिव-भाव को प्राप्त आचार्य उसे शिवाचार्य घोषित करे।
श्लोक 10 (shiva.vayaviya.55.10)
अथालङ्कृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः
athālaṅkṛtya taṃ devamārādhya śivamaṇḍale | śatamaṣṭottaraṃ hutvā dadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ
फिर उस देवता को अलंकृत कर शिवमण्डल में आराधना कर, एक सौ आठ आहुतियाँ देकर फिर पूर्णाहुति दे।
श्लोक 11 (shiva.vayaviya.55.11)
पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । शिरस्यञ्जलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः
punaḥ sampūjya deveśaṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat | śirasyañjalimādhāya śivaṃ vijñāpayedguruḥ
फिर देवेश्वर की पुनः पूजा कर भूमि पर दण्डवत् प्रणाम कर, सिर पर अंजलि जोड़कर गुरु शिव से निवेदन करे —
श्लोक 12 (shiva.vayaviya.55.12)
भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोऽयं मया कृतः । अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्
bhagavaṃstvatprasādena deśiko'yaṃ mayā kṛtaḥ | anugṛhya tvayā deva divyājñāsmai pradīyatām
'हे भगवन्! आपकी कृपा से मैंने इसे आचार्य बनाया है; हे देव! अनुग्रह करके इसे दिव्य आज्ञा प्रदान कीजिए।'
श्लोक 13 (shiva.vayaviya.55.13)
एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च । शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेत् शिववद्गुरुः
evaṃ vijñāpya śiṣyeṇa saha bhūyaḥ praṇamya ca | śivaṃ śivāgamaṃ divyaṃ pūjayet śivavadguruḥ
इस प्रकार निवेदन कर शिष्य सहित पुनः प्रणाम करके, गुरु शिव और दिव्य शिवागम की शिव के समान पूजा करे।
श्लोक 14 (shiva.vayaviya.55.14)
पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः
punaḥ śivamanujñāpya śivajñānasya pustakam | ubhābhyāmatha pāṇibhyāṃ dadyācchiṣyāya deśikaḥ
फिर शिव से पुनः अनुज्ञा लेकर, आचार्य दोनों हाथों से शिवज्ञान की पुस्तक शिष्य को प्रदान करे।
श्लोक 15 (shiva.vayaviya.55.15)
स तां मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि । अधिरोप्य यथान्यायमभिवन्द्य समर्चयेत्
sa tāṃ mūrdhni samādhāya vidyāṃ vidyāsanopari | adhiropya yathānyāyamabhivandya samarcayet
वह उसे सिर पर धारण कर, विद्यासन के ऊपर उस विद्या को यथाविधि आरोपित कर, वन्दना कर पूजा करे।
श्लोक 16 (shiva.vayaviya.55.16)
अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि । आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतोऽर्हति
atha tasmai gururdadyādrājopakaraṇānyapi | ācāryapadavīṃ prāpto rājyaṃ cāpi yato'rhati
फिर गुरु उसे राजोपकरण भी प्रदान करे; क्योंकि आचार्य-पद प्राप्त करने वाला राज्य के भी योग्य होता है।
श्लोक 17 (shiva.vayaviya.55.17)
अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा । यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते
athānuśāsanaṃ kuryātpūrvairācaritaṃ yathā | yathā ca śivaśāstroktaṃ yathā lokeṣu pūjyate
फिर वह उसे उपदेश दे, जैसा पूर्वजों द्वारा आचरित था, जैसा शिवशास्त्र में कहा गया है, और जैसा लोक में सम्मानित है।
श्लोक 18 (shiva.vayaviya.55.18)
शिष्यान् परीक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः
śiṣyān parīkṣya yatnena śivaśāstroktalakṣaṇaiḥ | saṃskṛtya ca śivajñānaṃ tebhyo dadyācca deśikaḥ
'शिवशास्त्रोक्त लक्षणों से यत्नपूर्वक शिष्यों की परीक्षा कर, तथा उनका संस्कार कर, तुम्हें शिवज्ञान प्रदान करना चाहिए' — ऐसा आचार्य कहे।
श्लोक 19 (shiva.vayaviya.55.19)
एवं सर्वमनायासं शौचं क्षान्तिं दयां तथा । अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्
evaṃ sarvamanāyāsaṃ śaucaṃ kṣāntiṃ dayāṃ tathā | aspṛhāmapyasūyāṃ ca yatnena ca vibhāvayet
इस प्रकार अनायास भाव, शौच, क्षमा, दया, अस्पृहा और अनसूया — इन सबकी यत्नपूर्वक भावना करे।
श्लोक 20 (shiva.vayaviya.55.20)
इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मण्डलात् । शिवकुम्भानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्
itthamādiśya taṃ śiṣyaṃ śivamudvāsya maṇḍalāt | śivakumbhānalādīṃśca sadasyānapi pūjayet
इस प्रकार उस शिष्य को उपदेश देकर, मण्डल से शिव को विदा कर, शिव-कलशों, अग्नि आदि तथा सभासदों का भी पूजन करे।
श्लोक 21 (shiva.vayaviya.55.21)
युगपद्वाथ संस्कारान् कुर्वीत सगणो गुरुः । तत्र त्रयं द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते
yugapadvātha saṃskārān kurvīta sagaṇo guruḥ | tatra trayaṃ dvayaṃ vāpi prayogasyopadiśyate
अथवा गणों सहित गुरु एक साथ भी संस्कार कर सकता है; उस स्थिति में प्रयोग की त्रिविध अथवा द्विविध विधि बताई गई है।
श्लोक 22 (shiva.vayaviya.55.22)
तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाऽखिलम्
tadādāveva kalaśānkalpayedadhvaśuddhivat | kṛtvā samayasaṃskāramabhiṣekaṃ vinā'khilam
आरम्भ में ही अध्वशुद्धि के समान कलशों की योजना कर, अभिषेक को छोड़कर सम्पूर्ण समय-संस्कार कर ले —
श्लोक 23 (shiva.vayaviya.55.23)
समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् । तस्मिन् परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्
samabhyarcya śivaṃ bhūyaḥ kṛtvā cādhvaviśodhanam | tasmin parisamāpte tu punardevaṃ prapūjayet
फिर पुनः शिव की भली-भाँति पूजा कर अध्वशुद्धि करे; वह पूर्ण होने पर पुनः देवता की पूजा करे।
श्लोक 24 (shiva.vayaviya.55.24)
हुत्वा मन्त्रं तु सन्तर्प्य सन्दीप्याशास्य चेश्वरम् । समर्प्य मन्त्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्
hutvā mantraṃ tu santarpya sandīpyāśāsya ceśvaram | samarpya mantraṃ śiṣyasya pāṇau śeṣaṃ samāpayet
मन्त्र से हवन कर, तृप्त कर, दीपन कर, ईश्वर से प्रार्थना करके, शिष्य के हाथ में मन्त्र समर्पित कर शेष कार्य पूर्ण करे।
श्लोक 25 (shiva.vayaviya.55.25)
अथवा मन्त्रसंस्कारमनुचिन्त्याखिलं क्रमात् । अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्
athavā mantrasaṃskāramanucintyākhilaṃ kramāt | adhvaśuddhiṃ guruḥ kuryādabhiṣekāvasānikam
अथवा मन्त्र-संस्कार का सम्पूर्ण क्रम से चिन्तन कर, गुरु अभिषेक-पर्यन्त अध्वशुद्धि सम्पन्न करे।
श्लोक 26 (shiva.vayaviya.55.26)
तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः । स सर्वोऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने
tatra yaḥ śāntyatītādikalāsu vihito vidhiḥ | sa sarvo'pi vidhātavyastattvatrayaviśodhane
वहाँ शान्त्यतीता आदि कलाओं में जो विधि बताई गई है, वह सब भी तीनों तत्त्वों की शुद्धि में करनी चाहिए।
श्लोक 27 (shiva.vayaviya.55.27)
शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् । शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ
śivavidyātmatattvākhyaṃ tattvatrayamudāhṛtam | śaktau śivastato vidyāttasyāstvātmā samudbabhau
शिव, विद्या और आत्मा नामक ये तीन तत्त्व कहे गए हैं — शक्ति से शिव, फिर उनसे विद्या, और उससे आत्मा उत्पन्न हुआ।
श्लोक 28 (shiva.vayaviya.55.28)
शिवेन शान्त्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः । विद्यया परिशिष्टोऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्
śivena śāntyatītādhvā vyāptastadaparaḥ paraḥ | vidyayā pariśiṣṭo'dhvā hyātmanā nikhilaḥ kramāt
शिव द्वारा शान्त्यतीता-अध्वा व्याप्त है, उससे परे अगला अध्वा विद्या द्वारा, और शेष सम्पूर्ण अध्वा क्रमशः आत्मा द्वारा व्याप्त है।
श्लोक 29 (shiva.vayaviya.55.29)
दुर्लभं शाम्भवं मत्वा मन्त्रमूलं मनीषिणः । शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः
durlabhaṃ śāmbhavaṃ matvā mantramūlaṃ manīṣiṇaḥ | śāktaṃ śaṃsīta saṃskāraṃ śivaśāstrārthapāragāḥ
शाम्भव संस्कार को दुर्लभ जानकर, शिवशास्त्र के अर्थ में पारंगत बुद्धिमान जन मन्त्रमूलक शाक्त संस्कार का उपदेश दें।
श्लोक 30 (shiva.vayaviya.55.30)
चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
cāturvidhyamidaṃ kṛṣṇa kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
हे कृष्ण! यह चतुर्विध (संस्कार) कहा गया; अब आगे और क्या सुनना चाहते हो?